DEEL DUURZAAMHEID
Economische systeem = onlosmakelijk verbonden met ecologische systeem
1. Grenzen aan de groei?
Wat is economische groei?
- Bruto binnenlands product (BBP)
o BBP = marktwaarde van alle goederen en diensten die op 1 jaar tijd worden
geproduceerd in een bepaald land of regio
veel gebruikte maatstaf voor de welvaartscreatie van een land of regio
- Reële economische groei:
o De toename van het bbp, uitgedrukt in reële of constante prijzen, waarbij de invloed van
de inflatie is uitgefilterd
- Economische groei betekent slechts dat de totale waarde van de finale goederen en diensten
uitbreidt
Is economische groei belangrijk?
- BBP omvang van de economische activiteiten
- Voornaamste doelstelling van het macro-economisch beleid van de meeste overheden
o Stimuleren economische activiteiten
o Doelstelling is ‘meer’
o Hoe vrije marktmechanisme vrijwaren, optimaliseren van belastingen, publieke
investeringen
Waarom blijven economen, politiekers, … zeggen dat de economie blijft groeien het kan niet
oneindig blijven voortgroeien
Waarom is economische groei belangrijk? Wat zijn de veronderstellingen?
- Geen alternatief >< Post-groei economie
- Kan duurzaam zijn >< Economische groei en duurzaamheid sluiten elkaar uit
- Meer productie + meer consumptie meer welzijn >< Economische groei is geen goede
indicator voor levenskwaliteit
- Positieve correlatie tussen BBP en levensverwachting/geletterdheid/scholingsgraad ><
Economische groei is geen goede indicator voor levenskwaliteit
- Nodig om armoede te bestrijden >< Om armoede te bestrijden is er een herverdeling van
rijkdom en hulpbronnen nodig
- Financiert de welvaartstaat >< Alternatieve manieren om een overheidsschuld af te
bouwen/meer omzichtig omspringen met overheidsuitgaven
- Nodig om milieu te kunnen beschermen >< Economische groei en duurzaamheid sluiten elkaar
uit
- Creëert jobs >< Werkloosheid zou beter opgelost worden door herverdeling van werk
- A rising tide lift all boats
allemaal argumenten in neoklassieke economie
Wat is er mis met economische groei als maatstaf? Welke activiteiten dragen bij tot de economische
groei? ======[
- Robert Kennedy 1968 het BBP geeft een vertekend beeld van welzijn omdat het alle
economische activiteit meet, ook die voorkomt uit schadelijke zaken zoals vervuiling en
criminaliteit. Het houdt geen rekening met essentiële aspecten van levenskwaliteit, zoals
gezondheid, onderwijs en natuur geen goede maatstaf voor echte vooruitgang
- Gekende beperkingen van dit concept (zie rood hierboven)
Grenzen aan de groei (1972) de discussie van groei is niet iets recents modellen dateren van jaren
‘70
Groei leidt niet tot een ineenstorting zolang groei de draagkracht van de aarde niet overschrijdt
,Mensheid = in staat om een maatschappij te creëren laat toe om onbepaalde tijd op aarde te leven,
op voorwaarde dat de mensheid zichzelf beperkingen oplegt en de productie van materiële goederen
begrenst
Om te komen tot ecologisch-economisch systeem dat houdbaar is verkleinen totale ecologische
voetafdruk
- Onderzoek relaties tussen:
o Bevolkingsgroei
o Voedselproductie
o Industriële productie
o Uitputting van niet-hernieuwbare hulpbronnen
o Vervuiling
- Geen toekomstvoorspelling wel toekomstscenario’s voor de mensheid en
onze planeet op basis van verschillende veronderstellingen
- Conclusie: natuurlijke hulpbronnen = te beperkt om aanhoudende bevolkingsgroei en
economische groei te ondersteunen, zelfs niet met geavanceerde technologie
- Waarschuwt voor de mogelijkheid dat de mensheid in de toekomst zoveel kapitaal en mankracht
gaat nodig hebben om schaarste en vervuiling te ondervangen, dat er onvoldoende over is om
de gemiddelde levenskwaliteit van de wereldbevolking te behouden
- Ecologische grenzen, een ongecontroleerd streven naar economische groei en een maatschappij
die traag reageert wanneer limieten bereikt worden, maken dat een systeem gedomineerd
wordt door groei, vatbaar is om in elkaar te storten
- 30 jaar later conclusies houden nog steeds stand
2. Duurzame ontwikkeling
“een ontwikkeling die tegemoetkomt aan de noden van het heden zonder de behoeftevoorziening van
de toekomsite generaties in gedrang te brengen” Our Common Future, 1987 = Brundtland rapport
geschreven door WCED (World Commission on Environment and Development)
Definitie uit Brundtland rapport behoefte, nut, toekomstige generaties, …
bevat twee sleutelelementen: ‘noden’ en ‘beperkingen’
noden van de armen die een prioriteit moeten vormen
beperkingen die de samenleving en onze technologie op het gebruik van onze leefomgeving
moeten plaatsen
Brundtland-rapport gedurfde oproep om institutionele mechanismen opnieuw te kalibreren op
mondiaal, nationaal en lokaal niveau, doel = bevorderen van economische ontwikkeling zodat de
veiligheid, het welzijn en het voortbestaan van de planeet gegarandeerd zou zijn
Kritiek op het Brundtlandrapport:
- Economische groei staat nog steeds centraal
- Machtsverhoudingen worden buiten beschouwing gelaten (marktfalen hebben een directe relatie
met machtsverhoudingen wanneer bepaalde partijen in een markt te veel macht hebben,
kunnen zij prijzen, productie en toegang tot goederen en diensten beïnvloeden op een manier
die inefficiënt of oneerlijk is dit leidt tot marktfalen, omdat de markt dan niet meer optimaal
functioneert voor alle betrokkenen)
achteraf gezien was deze kritiek correct, er wordt meer aandacht besteed en het beperken van
de milieu-impact van nieuwe ontwikkelingsprojecten dan aan het reduceren van de totale, huidige
ecologische voetafdruk + de ongelijkheid tussen en binnen maatschappijen is verder gegroeid
,Een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder de mogelijkheden tot
behoeftevoorziening van toekomstige generaties in gevaar te brengen, waarbij aandacht gegeven
wordt aan de integratie van en de synergie tussen de sociale, de ecologische en de economische
dimensie, en waarvan de realisatie een veranderingsproces vergt, waarin het gebruik van hulpbronnen,
de bestemming van investeringen, de gerichtheid van technologische ontwikkeling en institutionele
veranderingen worden afgestemd op zowel toekomstige als huidige behoeften
Basis: Brundtland definitie
Eerste deel Brundtland definitie
Tweede deel 3 pijlers van duurzaamheid
Derde deel de recentere veranderingsprocessen
17 Sustainable Development Goals
1. Beëindig armoede overal en in al haar vormen
2. Beëindig honger, bereik voedselzekerheid en verbeterde voeding en promoot duurzame
landbouw
3. Verzeker een goede gezondheid en promoot welzijn voor alle leeftijden
4. Verzeker gelijke toegang tot kwaliteitsvol onderwijs en bevorder levenslang leren voor iedereen
5. Bereik gendergelijkheid en empowerment voor alle vrouwen en meisjes
6. Verzeker toegang en duurzaam beheer van water en sanitair voor iedereen
7. Verzeker toegang tot betaalbare, betrouwbare, duurzame en moderne energie voor iedereen
8. Bevorder aanhoudende, inclusieve en duurzame economische groei, volledige en productieve
tewerkstelling en waardig werk voor iedereen
9. Bouw veerkrachtige infrastructuur, bevorder inclusieve en duurzame industrialisering en
stimuleer innovatie
10. Dring ongelijkheid in en tussen landen terug
11. Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam
12. Verzeker duurzame consumptie- en productiepatronen
13. Neem dringend actie om klimaatverandering en haar impact te bestrijden
14. Behoud en maak duurzaam gebruik van oceanen, zeeën en mariene hulpbronnen
15. Bescherm, herstel en bevorder het duurzaam gebruik van ecosystemen op het vasteland,
beheer bossen duurzaam, bestrijd woestijnvorming, stop landdegradatie en draai het terug en
roep het verlies aan biodiversiteit een halt toe
16. Bevorder vreedzame en inclusieve samenlevingen met het oog op duurzame ontwikkeling,
verzeker toegang tot justitie voor iedereen en bouw op alle niveaus doeltreffende,
verantwoordelijke en toegankelijke instellingen uit
17. Versterk de implementatiemiddelen en revitaliseer het wereldwijd partnerschap voor duurzame
ontwikkeling
groeiparadigma zit hiet in
kritiek op
3. Ecologische grenzen aan de groei
Het economisch systeem bedrijven, overheden en huishoudens die goederen en diensten produceren
en/of verbruiken
in vrijemarkteconomie kunnen ze vrij handelen om hun positie te verbeteren en daarbij verbeteren
ze ook de economische welvaart van de maatschappij in haar geheel
Economische activiteit wordt gemeten door het Bruto Binnenlands Product
Het economisch systeem steunt op de diensten die voorzien worden door de aarde
De economie is een deelsysteem van de ecosfeer
De economie is een open systeem en onderdeel van de grotere ecosfeer
, De ecosfeer is eindig, niet groeiend, en materieel gesloten. De ecosfeer is wel open voor een niet-
groeiende, continue doorstroom aan energie
Ecologische grenzen aan de groei
Er is interactie tussen economie en ecosfeer er komt continu doorstroom van de energie maar er
materialen en energiestromen => thermodynamica
Behoud van massa wat erin gaat moet er ook uitgaan
ook wet van materie en energie je gaat het ecosysteem inbreken
Wetten van de thermodynamica
- Thermodynamica maakt deel uit van de natuurkunde en is de studie van energie. Energie is
de mogelijkheid om arbeid te verrichten
- Eerste wet van de thermodynamica (kwantiteit) ‘de wet van behoud van energie/massa’
o Energie kan niet gemaakt of vernietigd worden. Energie wordt omgezet. Implicaties voor
de economische wetenschap: we kunnen niets vanuit het niets maken en alles moet
ergens
Wanneer de economie groeit in fysieke dimensies, dan neemt het energie en materialen
op vanuit de ecosfeer.
De economie moet, volgens de wet van behoud van materie en energie, inbreuk maken
op het ecosysteem en materie afleiden van eerdere natuurlijke toepassingen
Meer economie (meer mensen, meer producten, meer diensten) betekent minder
natuurlijke omgeving
Loskoppelen van stromen meer economische groei betekent minder industriële
groei
in die zin is er steeds een conflict tussen economische groei en het behoud van de
natuurlijke leefomgeving
als in onbelaste, verlaten wereld zouden leven dit conflict bestaat niet (Herman
Daly, empty world)
economie is relatief klein ten opzichte van het globale ecosysteem, …
er is echter geen schaarste, geen echt conflict, …
- Tweede wet van de thermodynamica (kwaliteit) bijkomend conflict tussen economische groei
en het behoud van de milieukwaliteit
o De orde en structuur van de economie gaat ten koste van een verminderde kwaliteit van
de natuurlijke leefomgeving
Tot voor kort werd deze stroom aan energie en materie die door het economisch
systeem vloeit, genegeerd en ook nu nog wordt het belang ervan miskend
o BBP wordt uitgedrukt in monetaire termen elke euro vertegenwoordigt een bepaalde
fysische hoeveelheid aan energie en materie
Dit maakt het ontkoppelen van economische groei en milieu-impact bijzondere
moeilijk
o Entropie (mate van orde en wanorde) de neiging van energie om zich te verspreiden
van geconcentreerde vormen naar minder geconcentreerde vormen, en om minder
bruikbaar te worden
Gesloten systeem alle bruikbare energie zo verspreid worden dat het systeem
uiteindelijk sterft
Binnen gesloten systeem sterk geconcentreerde vormen van energie gecreëerd
worden, maar slechts voor beperkte tijd en enkel door telkens opnieuw energie
toe te voegen
Impact hiervan werd door Nicholas Georgescu-Roegen in een economisch systeem
toegepast
Als van lage naar hoge activiteit (door economische activiteit nuttige
problemen generen) entropie in minder nuttige vorm blijft over
Neemt toe wanneer de bruikbare energie afneemt en de onbruikbare energie
toeneemt
Economische systeem = onlosmakelijk verbonden met ecologische systeem
1. Grenzen aan de groei?
Wat is economische groei?
- Bruto binnenlands product (BBP)
o BBP = marktwaarde van alle goederen en diensten die op 1 jaar tijd worden
geproduceerd in een bepaald land of regio
veel gebruikte maatstaf voor de welvaartscreatie van een land of regio
- Reële economische groei:
o De toename van het bbp, uitgedrukt in reële of constante prijzen, waarbij de invloed van
de inflatie is uitgefilterd
- Economische groei betekent slechts dat de totale waarde van de finale goederen en diensten
uitbreidt
Is economische groei belangrijk?
- BBP omvang van de economische activiteiten
- Voornaamste doelstelling van het macro-economisch beleid van de meeste overheden
o Stimuleren economische activiteiten
o Doelstelling is ‘meer’
o Hoe vrije marktmechanisme vrijwaren, optimaliseren van belastingen, publieke
investeringen
Waarom blijven economen, politiekers, … zeggen dat de economie blijft groeien het kan niet
oneindig blijven voortgroeien
Waarom is economische groei belangrijk? Wat zijn de veronderstellingen?
- Geen alternatief >< Post-groei economie
- Kan duurzaam zijn >< Economische groei en duurzaamheid sluiten elkaar uit
- Meer productie + meer consumptie meer welzijn >< Economische groei is geen goede
indicator voor levenskwaliteit
- Positieve correlatie tussen BBP en levensverwachting/geletterdheid/scholingsgraad ><
Economische groei is geen goede indicator voor levenskwaliteit
- Nodig om armoede te bestrijden >< Om armoede te bestrijden is er een herverdeling van
rijkdom en hulpbronnen nodig
- Financiert de welvaartstaat >< Alternatieve manieren om een overheidsschuld af te
bouwen/meer omzichtig omspringen met overheidsuitgaven
- Nodig om milieu te kunnen beschermen >< Economische groei en duurzaamheid sluiten elkaar
uit
- Creëert jobs >< Werkloosheid zou beter opgelost worden door herverdeling van werk
- A rising tide lift all boats
allemaal argumenten in neoklassieke economie
Wat is er mis met economische groei als maatstaf? Welke activiteiten dragen bij tot de economische
groei? ======[
- Robert Kennedy 1968 het BBP geeft een vertekend beeld van welzijn omdat het alle
economische activiteit meet, ook die voorkomt uit schadelijke zaken zoals vervuiling en
criminaliteit. Het houdt geen rekening met essentiële aspecten van levenskwaliteit, zoals
gezondheid, onderwijs en natuur geen goede maatstaf voor echte vooruitgang
- Gekende beperkingen van dit concept (zie rood hierboven)
Grenzen aan de groei (1972) de discussie van groei is niet iets recents modellen dateren van jaren
‘70
Groei leidt niet tot een ineenstorting zolang groei de draagkracht van de aarde niet overschrijdt
,Mensheid = in staat om een maatschappij te creëren laat toe om onbepaalde tijd op aarde te leven,
op voorwaarde dat de mensheid zichzelf beperkingen oplegt en de productie van materiële goederen
begrenst
Om te komen tot ecologisch-economisch systeem dat houdbaar is verkleinen totale ecologische
voetafdruk
- Onderzoek relaties tussen:
o Bevolkingsgroei
o Voedselproductie
o Industriële productie
o Uitputting van niet-hernieuwbare hulpbronnen
o Vervuiling
- Geen toekomstvoorspelling wel toekomstscenario’s voor de mensheid en
onze planeet op basis van verschillende veronderstellingen
- Conclusie: natuurlijke hulpbronnen = te beperkt om aanhoudende bevolkingsgroei en
economische groei te ondersteunen, zelfs niet met geavanceerde technologie
- Waarschuwt voor de mogelijkheid dat de mensheid in de toekomst zoveel kapitaal en mankracht
gaat nodig hebben om schaarste en vervuiling te ondervangen, dat er onvoldoende over is om
de gemiddelde levenskwaliteit van de wereldbevolking te behouden
- Ecologische grenzen, een ongecontroleerd streven naar economische groei en een maatschappij
die traag reageert wanneer limieten bereikt worden, maken dat een systeem gedomineerd
wordt door groei, vatbaar is om in elkaar te storten
- 30 jaar later conclusies houden nog steeds stand
2. Duurzame ontwikkeling
“een ontwikkeling die tegemoetkomt aan de noden van het heden zonder de behoeftevoorziening van
de toekomsite generaties in gedrang te brengen” Our Common Future, 1987 = Brundtland rapport
geschreven door WCED (World Commission on Environment and Development)
Definitie uit Brundtland rapport behoefte, nut, toekomstige generaties, …
bevat twee sleutelelementen: ‘noden’ en ‘beperkingen’
noden van de armen die een prioriteit moeten vormen
beperkingen die de samenleving en onze technologie op het gebruik van onze leefomgeving
moeten plaatsen
Brundtland-rapport gedurfde oproep om institutionele mechanismen opnieuw te kalibreren op
mondiaal, nationaal en lokaal niveau, doel = bevorderen van economische ontwikkeling zodat de
veiligheid, het welzijn en het voortbestaan van de planeet gegarandeerd zou zijn
Kritiek op het Brundtlandrapport:
- Economische groei staat nog steeds centraal
- Machtsverhoudingen worden buiten beschouwing gelaten (marktfalen hebben een directe relatie
met machtsverhoudingen wanneer bepaalde partijen in een markt te veel macht hebben,
kunnen zij prijzen, productie en toegang tot goederen en diensten beïnvloeden op een manier
die inefficiënt of oneerlijk is dit leidt tot marktfalen, omdat de markt dan niet meer optimaal
functioneert voor alle betrokkenen)
achteraf gezien was deze kritiek correct, er wordt meer aandacht besteed en het beperken van
de milieu-impact van nieuwe ontwikkelingsprojecten dan aan het reduceren van de totale, huidige
ecologische voetafdruk + de ongelijkheid tussen en binnen maatschappijen is verder gegroeid
,Een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder de mogelijkheden tot
behoeftevoorziening van toekomstige generaties in gevaar te brengen, waarbij aandacht gegeven
wordt aan de integratie van en de synergie tussen de sociale, de ecologische en de economische
dimensie, en waarvan de realisatie een veranderingsproces vergt, waarin het gebruik van hulpbronnen,
de bestemming van investeringen, de gerichtheid van technologische ontwikkeling en institutionele
veranderingen worden afgestemd op zowel toekomstige als huidige behoeften
Basis: Brundtland definitie
Eerste deel Brundtland definitie
Tweede deel 3 pijlers van duurzaamheid
Derde deel de recentere veranderingsprocessen
17 Sustainable Development Goals
1. Beëindig armoede overal en in al haar vormen
2. Beëindig honger, bereik voedselzekerheid en verbeterde voeding en promoot duurzame
landbouw
3. Verzeker een goede gezondheid en promoot welzijn voor alle leeftijden
4. Verzeker gelijke toegang tot kwaliteitsvol onderwijs en bevorder levenslang leren voor iedereen
5. Bereik gendergelijkheid en empowerment voor alle vrouwen en meisjes
6. Verzeker toegang en duurzaam beheer van water en sanitair voor iedereen
7. Verzeker toegang tot betaalbare, betrouwbare, duurzame en moderne energie voor iedereen
8. Bevorder aanhoudende, inclusieve en duurzame economische groei, volledige en productieve
tewerkstelling en waardig werk voor iedereen
9. Bouw veerkrachtige infrastructuur, bevorder inclusieve en duurzame industrialisering en
stimuleer innovatie
10. Dring ongelijkheid in en tussen landen terug
11. Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam
12. Verzeker duurzame consumptie- en productiepatronen
13. Neem dringend actie om klimaatverandering en haar impact te bestrijden
14. Behoud en maak duurzaam gebruik van oceanen, zeeën en mariene hulpbronnen
15. Bescherm, herstel en bevorder het duurzaam gebruik van ecosystemen op het vasteland,
beheer bossen duurzaam, bestrijd woestijnvorming, stop landdegradatie en draai het terug en
roep het verlies aan biodiversiteit een halt toe
16. Bevorder vreedzame en inclusieve samenlevingen met het oog op duurzame ontwikkeling,
verzeker toegang tot justitie voor iedereen en bouw op alle niveaus doeltreffende,
verantwoordelijke en toegankelijke instellingen uit
17. Versterk de implementatiemiddelen en revitaliseer het wereldwijd partnerschap voor duurzame
ontwikkeling
groeiparadigma zit hiet in
kritiek op
3. Ecologische grenzen aan de groei
Het economisch systeem bedrijven, overheden en huishoudens die goederen en diensten produceren
en/of verbruiken
in vrijemarkteconomie kunnen ze vrij handelen om hun positie te verbeteren en daarbij verbeteren
ze ook de economische welvaart van de maatschappij in haar geheel
Economische activiteit wordt gemeten door het Bruto Binnenlands Product
Het economisch systeem steunt op de diensten die voorzien worden door de aarde
De economie is een deelsysteem van de ecosfeer
De economie is een open systeem en onderdeel van de grotere ecosfeer
, De ecosfeer is eindig, niet groeiend, en materieel gesloten. De ecosfeer is wel open voor een niet-
groeiende, continue doorstroom aan energie
Ecologische grenzen aan de groei
Er is interactie tussen economie en ecosfeer er komt continu doorstroom van de energie maar er
materialen en energiestromen => thermodynamica
Behoud van massa wat erin gaat moet er ook uitgaan
ook wet van materie en energie je gaat het ecosysteem inbreken
Wetten van de thermodynamica
- Thermodynamica maakt deel uit van de natuurkunde en is de studie van energie. Energie is
de mogelijkheid om arbeid te verrichten
- Eerste wet van de thermodynamica (kwantiteit) ‘de wet van behoud van energie/massa’
o Energie kan niet gemaakt of vernietigd worden. Energie wordt omgezet. Implicaties voor
de economische wetenschap: we kunnen niets vanuit het niets maken en alles moet
ergens
Wanneer de economie groeit in fysieke dimensies, dan neemt het energie en materialen
op vanuit de ecosfeer.
De economie moet, volgens de wet van behoud van materie en energie, inbreuk maken
op het ecosysteem en materie afleiden van eerdere natuurlijke toepassingen
Meer economie (meer mensen, meer producten, meer diensten) betekent minder
natuurlijke omgeving
Loskoppelen van stromen meer economische groei betekent minder industriële
groei
in die zin is er steeds een conflict tussen economische groei en het behoud van de
natuurlijke leefomgeving
als in onbelaste, verlaten wereld zouden leven dit conflict bestaat niet (Herman
Daly, empty world)
economie is relatief klein ten opzichte van het globale ecosysteem, …
er is echter geen schaarste, geen echt conflict, …
- Tweede wet van de thermodynamica (kwaliteit) bijkomend conflict tussen economische groei
en het behoud van de milieukwaliteit
o De orde en structuur van de economie gaat ten koste van een verminderde kwaliteit van
de natuurlijke leefomgeving
Tot voor kort werd deze stroom aan energie en materie die door het economisch
systeem vloeit, genegeerd en ook nu nog wordt het belang ervan miskend
o BBP wordt uitgedrukt in monetaire termen elke euro vertegenwoordigt een bepaalde
fysische hoeveelheid aan energie en materie
Dit maakt het ontkoppelen van economische groei en milieu-impact bijzondere
moeilijk
o Entropie (mate van orde en wanorde) de neiging van energie om zich te verspreiden
van geconcentreerde vormen naar minder geconcentreerde vormen, en om minder
bruikbaar te worden
Gesloten systeem alle bruikbare energie zo verspreid worden dat het systeem
uiteindelijk sterft
Binnen gesloten systeem sterk geconcentreerde vormen van energie gecreëerd
worden, maar slechts voor beperkte tijd en enkel door telkens opnieuw energie
toe te voegen
Impact hiervan werd door Nicholas Georgescu-Roegen in een economisch systeem
toegepast
Als van lage naar hoge activiteit (door economische activiteit nuttige
problemen generen) entropie in minder nuttige vorm blijft over
Neemt toe wanneer de bruikbare energie afneemt en de onbruikbare energie
toeneemt
