HS1: INTRODUCTIE: HISTORISCHE CONTEXT,
CONCEPTEN EN NUT VAN EPIDEMIOLOGIE
WAT IS EPIDEMIOLOGIE?
- Epi – demos – logos = studie op het volk
- Bestudeert de distributie, determinanten en frequentie van een ziekte bij mensen en gebruikt deze
resultaten om de oorzaken te definiëren en aan preventie te doen
- Moderne epidemieën
o Niet het samenzijn, maar het samenleven op zich maakt ons ziek
o Bv infecties, ongezonde levenswijzen, sociaal gedrag…
o Meestal start de oorzaak met een onwetensheid
o Wetenschappelijk onderzoek is noodzakelijk om de etiologie van een ziekte te achterhalen
WAAROM EPIDEMIOLOGIE?
Twee belangrijke doelstellingen
- Waarom?
o Etiologie/oorzaak ziekte
- Hoe?
o Preventie
o Bv vaccinatie
GESCHIEDENIS/HISTORISCHE CONTEXT
- Ontwikkeling in jaren 1800 => vroegst gerapporteerde gegevens van ‘een ziekte bij een populatie’ met
een ‘moderne’ aanpak dateren uit de 19e eeuw
- Hippocrates
o ‘Vader van de Geneeskunde’
o Hij zocht de logica achter de ziekte, waarbij ‘invloed van buiten’ de mens ziek maakt
- Cholera-epidemie
o Dr John Snow
▪ Onderzocht met tijdgenoten (zoals William Farr) de oorzaak van de epidemie
▪ Hypothese: verband ts cholera-uitbraak in bepaalde buurten van Londen en het
drinken van ‘bronwater’, verontreinigd door fecaliën => voeding of water als
mogelijke oorzaak gezien de symptomen (maag-darmproblemen)
▪ 1e onderzoek die vorm van gecontroleerde interventie uitvoerde: waterpompen in
bepaalde straten afsluiten => snelle verbetering
▪ MAAR kende aard van besmetting (bacteria Vibrio Cholerae) niet
▪ Aanpak die aan basis lag van de moderne epidemiologie
o Dr. William Farr
▪ Stelde tabellen op waarbij hij associaties aantoonde tussen sterfte door cholera en
topografische hoogtes van huizen waarin mensen woonden
▪ ‘Hoogte’ geen mogelijke oorzaak van ziekte => geen oplossing
▪ Conclusie: geografische ligging (lucht/hoogte) is de oorzaak van de ziekte
, - Glass box theorie - Snow
o Proces
▪ We denken na over bepaalde processen die achter een ziekte kunnen schuilen
▪ Uitgaan van logische verbanden
▪ Zo transparant mogelijke theorie uitwerken
o Houdt dus rekening met mogelijk biologische mechanismen (hypothese) en met cijfers
o ‘Moderne aanpak’ van Snow
▪ Opstellen van hypothese door analyseren van een aantal gegevens
▪ Bv sterfte volgens de geografische ligging, verschillen ts regio’s waar uitbraak
genoteerd werd versus waar geen uitbraak plaatsvond, specifieke symtomen
▪ Hypothese leidt tot zeker inzicht omtrent oorzaak/etiologie van de ziekte
▪ Theorie niet glashelder
• Nog geen biologische oorzaak gevonden, bacteriële verwekker niet gekend
• Wel verbanden tussen symptomen, geografische en populatiegegevens
o Conclusie: hypothese – observaties + logica (kwalitatief onderzoek) – testen – associatie –
interventie - preventie
- Black box theorie – Farr
o Observationele epidemiologie studie
o Enkel mathematisch een mogelijke oorzaak (input) plaatst tegenover cijfers omtrent de ziekte
of sterfte (output), zonder achterliggende mechanismen in rekening te brengen of grondig te
bestuderen
o Start niet vanuit een biologische verklaring of hypothese, maar baseert zich enkel op cijfers
o Gevolg: moeilijk om conclusies te trekken omtrent oorzaak-gevolg relaties
- Juiste methode
o Zo gedetailleerd mogelijk model van (causale) mechanismen of de pathogenese van de
specifieke ziekte bestuderen => ziekte beter begrijpen
o Indien met dmv experiment (zoals een interventie) een verandering kan waarnemen in de
uitkomst (outcome), dan is men zekerder omtrent de oorzaak van de ziekte (causaliteit)
ALGEMEEN
- Epidemiologie gegroeid vanuit feit dat mensen samenwonen
o Bv verstedelijking, expansie populaties, oorlog, natuurrampen
o Mensen beginnen na te denken over ontstaan van bepaalde ziekten in het volk
o Hoe?
▪ Oorzaak ziekte bepalen
▪ Verspreiding ziekten in kaart brnegen
▪ Subgroepen identificeren die het meest gevoelig zijn aan de gevolgen van de
blootstelling
▪ Ziekte onder controle krijgen
o Steeds confrontatie met nieuwe epidemieën (niet uitroeien)
- Soms kan epidemie zo uitbreiden dat ze een pandemie veroorzaakt
o Epidemie = een ziekte die veel mensen in een korte tijd treft in een bepaald gebied
o Pandemie = wereldwijde verspreiding van een (nieuwe) ziekte die voldoende ernstig is en die
grote impact heeft op de gezondheid (WHO)
▪ Bv cholera, Spaanse griep, COVID-19
, ▪ = outbreak
▪ Preventie: keten doorbreken (op meerdere plaatsen)
• Keten: virus – entry – reservoir – exit – tranmissie
• Preventie: vaccin, quarantaine, mondmasker, handen wassen
o Endemie = bestmettelijke ziekte die niet helemaal verdwijnt, maar blijft sluimeren
- Top 7 doelstellingen binnen de epidemiologie
o Beschrijving
▪ Hoe vaak doet een gezondheidstoestand of ziekte Y zich voor?
▪ Hoeveel mensen hebben Y?
▪ Hoe evolueert Y zich over de jaren?
▪ Waar komt Y het meest voor?
o Associatie
▪ Is er een verband tussen een factor X en een ziekte Y?
o Oorzakelijk verband
▪ Ligt X aan de oorzaak van Y?
o Mogelijke (biologische) verklaring
▪ Hoe kan X tot Y leiden?
▪ Wat schuilt er achter het verband?
▪ Waarom?
o Attributie of toeschrijving
▪ Is het effect verschillend in verschillende subgroepen van een bevolking?
▪ Hoeveel mensen met Y hadden we kunnen vermijden indien X er niet was geweest?
o Interactie
▪ Binnen welke subgroep ligt X aan de oorzaak van Y?
▪ Onder welke condities of wanneer veroorzaakt X de ziekte Y?
o Voorspelling
▪ Kunnen we uit A, B en C het voorkomen van Y voorspellen?
KADER: METHODOLOGISCHE KAPSTOK
Kader: framework van de epidemiologie
POPULATIE (MENSEN)
- Definitie: een groep mensen met gelijke kenmerken zoals leeftijd, geslacht, afkomst, woonplaats,
maar ook kenmerken zoals een gebeurtenis in het leven, eenzelfde ingreep of voorgeschiedenis,
eenzelfde huisarts of ziekenhuis…
- Populatie moet steeds duidelijk gedefiniteerd worden!
, - Nadelen van het gebruik van ‘hospital-based’ populaties (onderzoeksgroep die bestaat uit pt
geselecteerd uit een bepaald ZH)
o Pt is vrij te veranderen, bepaalt dus in een zekere zin of hij/zij in een (studie) populatie
zit/blijft of niet
o Kan afhangen van aard van de aandoening (bv bepaalde specialisaties in ziekenhuizen)
o Hangt vaak samen met de woonplats (bv pt kiest ziekenhuis dichtbij)
o Teruggave van medische kosten kan afhangen van het ziekenhuis (vooral in landen zoals de
VS)
o De keuze voor een bepaald ziekenhuis kan samengaan met de SES van ee pt (VS)
o Hoog risico op bias (zie verder)
- Soorten populaties
o Algemeen
▪ Bij opmaak van studiedesign wordt op voorhand bepaald met welke populatie men
zal werken!
▪ Beide hebben hun voor en nadelen
o Vaste/‘fixed’ populatie
▪ Leden van de groep zijn permanent
▪ Er kunnen geen nieuwe mensen meer bijkomen, populatie kan enkel nog krimpen in
aantal (bv mensen sterven)
▪ Vaak groep waarbij zich gebeurtenis voordeed (bv alle mensen die aardbeving
hebben overleefd, oorlog meemaakten, zelfde operatie ondergingen…)
o Dynamische/open populaties
▪ Eventuele groei is mogelijk
▪ Status ‘lid van populatie’ kan wijzigen volgens toestand vd persoon
▪ Steady-state: evenveel personen verlaten de groep als dat er nieuw inkomen
▪ Bv bewonders van Brussel enkel als je nog in de stad woont, niet als verhuisd,
steady-state als evenveel bewonders verhuizen als komen wonen in stad
- Onderverdeling in subpopulaties
o Volgens bepaalde karakteristieken
o Belangrijk om effecten ook binnen subpopulaties te bestuderen: ev groter effect binnen een
subgroep
o Belangrijk in kader van preventie (gerichtheid)
o Voorbeelden
▪ Bv newbordn epigenetics study cohort (NEST) = geboortecohort in NC, USA
• Mogelijke subpopulaties
▪ Volgens afkomst: afrikan, american, caucasion, mexican…
▪ Volgens geslacht vh kind bij geboorte
▪ Bv COVID-19 pandemie
• Mortaliteitscijfers lagen bemerkelijk anders in subpopulatie mbt leeftijd:
veel dodelijker bij oudere populatie, obsese mensen, mensen met
chronische aandoeningen…
• Subgroepen die vatbaarder zijn eerst vaccineren
DETERMINANTEN (MOGELIJKE OORZAKEN)
- Definitie: alle mogelijke factoren die de frequentie van de ziekte kunnen beïnvloeden (in positieve of
negatieve zin). Ook wel blootstelling (exposure) genoemd of variabele in de statistiek.
CONCEPTEN EN NUT VAN EPIDEMIOLOGIE
WAT IS EPIDEMIOLOGIE?
- Epi – demos – logos = studie op het volk
- Bestudeert de distributie, determinanten en frequentie van een ziekte bij mensen en gebruikt deze
resultaten om de oorzaken te definiëren en aan preventie te doen
- Moderne epidemieën
o Niet het samenzijn, maar het samenleven op zich maakt ons ziek
o Bv infecties, ongezonde levenswijzen, sociaal gedrag…
o Meestal start de oorzaak met een onwetensheid
o Wetenschappelijk onderzoek is noodzakelijk om de etiologie van een ziekte te achterhalen
WAAROM EPIDEMIOLOGIE?
Twee belangrijke doelstellingen
- Waarom?
o Etiologie/oorzaak ziekte
- Hoe?
o Preventie
o Bv vaccinatie
GESCHIEDENIS/HISTORISCHE CONTEXT
- Ontwikkeling in jaren 1800 => vroegst gerapporteerde gegevens van ‘een ziekte bij een populatie’ met
een ‘moderne’ aanpak dateren uit de 19e eeuw
- Hippocrates
o ‘Vader van de Geneeskunde’
o Hij zocht de logica achter de ziekte, waarbij ‘invloed van buiten’ de mens ziek maakt
- Cholera-epidemie
o Dr John Snow
▪ Onderzocht met tijdgenoten (zoals William Farr) de oorzaak van de epidemie
▪ Hypothese: verband ts cholera-uitbraak in bepaalde buurten van Londen en het
drinken van ‘bronwater’, verontreinigd door fecaliën => voeding of water als
mogelijke oorzaak gezien de symptomen (maag-darmproblemen)
▪ 1e onderzoek die vorm van gecontroleerde interventie uitvoerde: waterpompen in
bepaalde straten afsluiten => snelle verbetering
▪ MAAR kende aard van besmetting (bacteria Vibrio Cholerae) niet
▪ Aanpak die aan basis lag van de moderne epidemiologie
o Dr. William Farr
▪ Stelde tabellen op waarbij hij associaties aantoonde tussen sterfte door cholera en
topografische hoogtes van huizen waarin mensen woonden
▪ ‘Hoogte’ geen mogelijke oorzaak van ziekte => geen oplossing
▪ Conclusie: geografische ligging (lucht/hoogte) is de oorzaak van de ziekte
, - Glass box theorie - Snow
o Proces
▪ We denken na over bepaalde processen die achter een ziekte kunnen schuilen
▪ Uitgaan van logische verbanden
▪ Zo transparant mogelijke theorie uitwerken
o Houdt dus rekening met mogelijk biologische mechanismen (hypothese) en met cijfers
o ‘Moderne aanpak’ van Snow
▪ Opstellen van hypothese door analyseren van een aantal gegevens
▪ Bv sterfte volgens de geografische ligging, verschillen ts regio’s waar uitbraak
genoteerd werd versus waar geen uitbraak plaatsvond, specifieke symtomen
▪ Hypothese leidt tot zeker inzicht omtrent oorzaak/etiologie van de ziekte
▪ Theorie niet glashelder
• Nog geen biologische oorzaak gevonden, bacteriële verwekker niet gekend
• Wel verbanden tussen symptomen, geografische en populatiegegevens
o Conclusie: hypothese – observaties + logica (kwalitatief onderzoek) – testen – associatie –
interventie - preventie
- Black box theorie – Farr
o Observationele epidemiologie studie
o Enkel mathematisch een mogelijke oorzaak (input) plaatst tegenover cijfers omtrent de ziekte
of sterfte (output), zonder achterliggende mechanismen in rekening te brengen of grondig te
bestuderen
o Start niet vanuit een biologische verklaring of hypothese, maar baseert zich enkel op cijfers
o Gevolg: moeilijk om conclusies te trekken omtrent oorzaak-gevolg relaties
- Juiste methode
o Zo gedetailleerd mogelijk model van (causale) mechanismen of de pathogenese van de
specifieke ziekte bestuderen => ziekte beter begrijpen
o Indien met dmv experiment (zoals een interventie) een verandering kan waarnemen in de
uitkomst (outcome), dan is men zekerder omtrent de oorzaak van de ziekte (causaliteit)
ALGEMEEN
- Epidemiologie gegroeid vanuit feit dat mensen samenwonen
o Bv verstedelijking, expansie populaties, oorlog, natuurrampen
o Mensen beginnen na te denken over ontstaan van bepaalde ziekten in het volk
o Hoe?
▪ Oorzaak ziekte bepalen
▪ Verspreiding ziekten in kaart brnegen
▪ Subgroepen identificeren die het meest gevoelig zijn aan de gevolgen van de
blootstelling
▪ Ziekte onder controle krijgen
o Steeds confrontatie met nieuwe epidemieën (niet uitroeien)
- Soms kan epidemie zo uitbreiden dat ze een pandemie veroorzaakt
o Epidemie = een ziekte die veel mensen in een korte tijd treft in een bepaald gebied
o Pandemie = wereldwijde verspreiding van een (nieuwe) ziekte die voldoende ernstig is en die
grote impact heeft op de gezondheid (WHO)
▪ Bv cholera, Spaanse griep, COVID-19
, ▪ = outbreak
▪ Preventie: keten doorbreken (op meerdere plaatsen)
• Keten: virus – entry – reservoir – exit – tranmissie
• Preventie: vaccin, quarantaine, mondmasker, handen wassen
o Endemie = bestmettelijke ziekte die niet helemaal verdwijnt, maar blijft sluimeren
- Top 7 doelstellingen binnen de epidemiologie
o Beschrijving
▪ Hoe vaak doet een gezondheidstoestand of ziekte Y zich voor?
▪ Hoeveel mensen hebben Y?
▪ Hoe evolueert Y zich over de jaren?
▪ Waar komt Y het meest voor?
o Associatie
▪ Is er een verband tussen een factor X en een ziekte Y?
o Oorzakelijk verband
▪ Ligt X aan de oorzaak van Y?
o Mogelijke (biologische) verklaring
▪ Hoe kan X tot Y leiden?
▪ Wat schuilt er achter het verband?
▪ Waarom?
o Attributie of toeschrijving
▪ Is het effect verschillend in verschillende subgroepen van een bevolking?
▪ Hoeveel mensen met Y hadden we kunnen vermijden indien X er niet was geweest?
o Interactie
▪ Binnen welke subgroep ligt X aan de oorzaak van Y?
▪ Onder welke condities of wanneer veroorzaakt X de ziekte Y?
o Voorspelling
▪ Kunnen we uit A, B en C het voorkomen van Y voorspellen?
KADER: METHODOLOGISCHE KAPSTOK
Kader: framework van de epidemiologie
POPULATIE (MENSEN)
- Definitie: een groep mensen met gelijke kenmerken zoals leeftijd, geslacht, afkomst, woonplaats,
maar ook kenmerken zoals een gebeurtenis in het leven, eenzelfde ingreep of voorgeschiedenis,
eenzelfde huisarts of ziekenhuis…
- Populatie moet steeds duidelijk gedefiniteerd worden!
, - Nadelen van het gebruik van ‘hospital-based’ populaties (onderzoeksgroep die bestaat uit pt
geselecteerd uit een bepaald ZH)
o Pt is vrij te veranderen, bepaalt dus in een zekere zin of hij/zij in een (studie) populatie
zit/blijft of niet
o Kan afhangen van aard van de aandoening (bv bepaalde specialisaties in ziekenhuizen)
o Hangt vaak samen met de woonplats (bv pt kiest ziekenhuis dichtbij)
o Teruggave van medische kosten kan afhangen van het ziekenhuis (vooral in landen zoals de
VS)
o De keuze voor een bepaald ziekenhuis kan samengaan met de SES van ee pt (VS)
o Hoog risico op bias (zie verder)
- Soorten populaties
o Algemeen
▪ Bij opmaak van studiedesign wordt op voorhand bepaald met welke populatie men
zal werken!
▪ Beide hebben hun voor en nadelen
o Vaste/‘fixed’ populatie
▪ Leden van de groep zijn permanent
▪ Er kunnen geen nieuwe mensen meer bijkomen, populatie kan enkel nog krimpen in
aantal (bv mensen sterven)
▪ Vaak groep waarbij zich gebeurtenis voordeed (bv alle mensen die aardbeving
hebben overleefd, oorlog meemaakten, zelfde operatie ondergingen…)
o Dynamische/open populaties
▪ Eventuele groei is mogelijk
▪ Status ‘lid van populatie’ kan wijzigen volgens toestand vd persoon
▪ Steady-state: evenveel personen verlaten de groep als dat er nieuw inkomen
▪ Bv bewonders van Brussel enkel als je nog in de stad woont, niet als verhuisd,
steady-state als evenveel bewonders verhuizen als komen wonen in stad
- Onderverdeling in subpopulaties
o Volgens bepaalde karakteristieken
o Belangrijk om effecten ook binnen subpopulaties te bestuderen: ev groter effect binnen een
subgroep
o Belangrijk in kader van preventie (gerichtheid)
o Voorbeelden
▪ Bv newbordn epigenetics study cohort (NEST) = geboortecohort in NC, USA
• Mogelijke subpopulaties
▪ Volgens afkomst: afrikan, american, caucasion, mexican…
▪ Volgens geslacht vh kind bij geboorte
▪ Bv COVID-19 pandemie
• Mortaliteitscijfers lagen bemerkelijk anders in subpopulatie mbt leeftijd:
veel dodelijker bij oudere populatie, obsese mensen, mensen met
chronische aandoeningen…
• Subgroepen die vatbaarder zijn eerst vaccineren
DETERMINANTEN (MOGELIJKE OORZAKEN)
- Definitie: alle mogelijke factoren die de frequentie van de ziekte kunnen beïnvloeden (in positieve of
negatieve zin). Ook wel blootstelling (exposure) genoemd of variabele in de statistiek.
