BIO & ZL 25-26
SAMENVATTING BIO & ZL
HOOFDSTUK 1: DE CHEMIE VAN DE LEVENDE DINGEN .......................................................... 4
HET LEVEN IS AFHANKELIJK VAN WATER............................................................................. 4
MACROMOLECULEN WORDEN IN DE CEL AANGEMAAKT EN AFGEBROKEN ........................ 7
MACROMOLECULES .......................................................................................................... 8
KOOLHYDRATEN ............................................................................................................ 8
VETTEN......................................................................................................................... 10
EIWITTEN...................................................................................................................... 12
NUCLEINEZUREN ......................................................................................................... 15
HOOFDSTUK 2: DE STRUCTUUR EN DE FUNCTIE VAN CELLEN.............................................. 17
HOOFDSTUK 3: VAN CELLEN NAAR ORGAANSYSTEMEN....................................................... 37
HOOFDSTUK 4: HET SKELET ................................................................................................. 44
HOOFDSTUK 5: DE SPIEREN................................................................................................. 56
HOOFDSTUK 6: CARDIOVASCULAIRE SYSTEEM: BLOED ....................................................... 65
SAMENSTELLING EN FUNCTIE .......................................................................................... 65
HEMOSTASE: HET STOPPEN VAN BLOEDINGEN ................................................................ 71
HUMAN BLOOD TYPES ..................................................................................................... 71
BLOOD DISORDERS ......................................................................................................... 75
HOOFDSTUK 7: CARDIOVASCULAIR STELSEL: HART EN BLOEDVATEN .................................. 77
BLOEDVATEN TRANSPORTEREN BLOED ........................................................................... 78
HET HART......................................................................................................................... 82
HARTCYCLUS: RITMISCH RONDPOMPEN VAN BLOED ...................................................... 85
WERKING EN REGULERING VAN DE BLOEDDRUK ............................................................. 87
HART- EN VAATZIEKTEN .................................................................................................... 90
HYPERTENSIE ............................................................................................................... 90
ATHEROSCLEROSE....................................................................................................... 91
ANEURYSMA................................................................................................................. 92
BEROERTE: CEREBROVASCULAIR ACCIDENT (CVA) ...................................................... 92
HARTAANDOENINGEN EN DE BEHANDELING DAARVAN ............................................... 92
HOOFDSTUK 8: HET IMMUUNSYSTEEM EN DE VERDEDIGINGSMECHANISMEN .................... 93
PATHOGENEN VEROORZAKEN ZIEKTEN............................................................................ 93
HET LYMFESTELSEL BESCHERMT HET LICHAAM ............................................................... 95
VERDEDIGINGSMECHANISMEN ....................................................................................... 97
EERSTE VERDEDIGINGSLINIE: ZIEKTEVERWEKKERS BUITEN HOUDEN ........................... 97
TWEEDE VERDEDIGINGSLINIE: NIET SPECIFIEKE AANVAL VAN INDRINGERS ................. 97
1
,BIO & ZL 25-26
DERDE VERDEDIGINGSLINIE: SPECIFIEKE VERDEDIGING TEGEN PATHOGENEN ........... 99
MEDISCHE HULP IN DE STRIJD TEGEN ZIEKTEVERWEKKERS............................................ 103
ACTIEVE IMMUNITEIT .................................................................................................. 103
PASSIEVE IMMUNITEIT ................................................................................................ 104
ANTIBIOTICA .............................................................................................................. 104
HOE KAN HET IMMUUNSYSTEEM ONS LICHAAM SCHADE TOEBRENGEN? ...................... 105
AANDOENINGEN VAN HET IMMUUNSYSTEEM ............................................................. 106
HOOFDSTUK 9: ADEMHALINGSSTELSEL............................................................................. 109
ADEMHALING VINDT PLAATS IN HET HELE LICHAAM ....................................................... 109
BOVENSTE LUCHTWEGEN: FILTEREN, VERWARMEN EN BEVOCHTIGEN DE LUCHT ......... 110
DE ONDERSTE LUCHTWEGEN ZORGEN VOOR DE GASWISSELING .................................. 110
HET ADEMHALINGSMECHANISME.................................................................................. 113
GASUITWISSELING EN – TRANSPORT VINDEN PASSIEF PLAATS ....................................... 114
EXTERNE ADEMHALING: ZUURSTOFOPNAME IN DE LONGEN ...................................... 115
INTERNE ADEMHALING: VERWIJDEREN VAN CARBON DIOXIDE UIT HET WEEFSEL ....... 115
CONTROLE OVER DE ADEMHALING ............................................................................... 116
ADEMHALINGSPROBLEMEN........................................................................................... 118
AANDOENINGEN VAN DE ONDERSTE LUCHTWEGEN .................................................. 118
HOOFDSTUK 10: HET ENDOCRIENE SYSTEEM .................................................................... 121
HET ENDOCRIENE SYSTEEM PRODUCEERT HORMONEN ................................................ 121
DE HYPOYHALAMUS EN DE HYPOFYSE........................................................................... 125
DE ALVLEESKLIER SCHEIDT GLUCAGON, INSULINE EN SOMATOSTATINE AF................... 129
DE BIJNIEREN BESTAAN UIT DE CORTEX EN DE MEDULLA ............................................... 131
DE SCHILDKLIER EN DE BIJSCHILDKLIEREN.................................................................... 132
ANDERE CHEMISCHE BOODSCHAPPERS ....................................................................... 136
AANDOENINGEN VAN HET ENDOCRIENE SYSTEEM ........................................................ 136
HOOFDSTUK 11: SPIJSVERTERINGSSTELSEL EN VOEDING ................................................. 139
DE MOND VERWERKT VOEDSEL OM HET DOOR TE SLIKKEN ............................................ 141
DE KEELHOLTE EN DE SLOKDARM TRANSPORTEREN HET VOEDSEL NAAR DE MAAG ....... 143
DE MAAG SLAAT VOEDSEL OP, VERTEERT EIWITTEN EN REGULEERT DE VOEDSELAFGIFTE
...................................................................................................................................... 144
DE DUNNE DARM VERTEERT VOEDSEL EN NEEMT VOEDINGSSTOFFEN OP ..................... 145
HULPORGANEN HELPEN BIJ DE SPIJSVERTERING EN ABSORPTIE ................................... 146
DE DIKKE DARM NEEMT VOEDINGSSTOFFEN/ WATER OP EN VERWIJDERT AFVALSTOFFEN
...................................................................................................................................... 147
HOE VOEDINGSSTOFFEN WORDEN OPGENOMEN ...................................................... 148
2
,BIO & ZL 25-26
ZENUWEN EN HORMONEN REGULEREN DE SPIJSVERTERING ........................................ 149
VOEDING ....................................................................................................................... 149
EETSTOORNISSEN ......................................................................................................... 152
AANDOENINGEN VAN HET MAAG- EN DARMKANAAL ...................................................... 152
AANDOENINGEN VAN DE ACCESSOIRE ORGANEN ......................................................... 153
HOOFDSTUK 12: HET URINEWEGSTELSEL .......................................................................... 154
AANDOENINGEN VAN HET URINESTELSEL...................................................................... 164
HOOFDSTUK 13: HET VOORTPLANTINGSSTELSEL .............................................................. 166
HET MANNELIJKE VOORTPLANTINGSSTELSEL................................................................. 166
HET VROUWELIJKE VOORTPLANTINGSSTELSEL .............................................................. 169
ANTICONCEPTIEMETHODEN: VRUCHTBAARHEIDSBEHEERSING .................................... 173
INFERTILITEIT ................................................................................................................. 175
SEKSUEEL OVERDRAAGBARE AANDOENINGEN (SOA’S) ................................................. 175
SYPHILIS .................................................................................................................... 176
GONORROE ............................................................................................................... 176
CHLAMYDIA................................................................................................................ 176
VIA SEKS OVERDRAAGBARE AANDOENINGEN: HIV EN HEPATITIS-B ............................ 176
SEKSUEEL OVERDRAAGBARE AANDOENINGEN DIE ZICH SNEL VERSPREIDEN: GENITALE
HERPES EN HET HUMAAN PAPILLOMAVIRUS (HPV) ..................................................... 177
ANDERE SOA’S: SCHIMMELINFECTIES ........................................................................ 177
HOOFDSTUK 14: CELREPRODUCTIE EN -DIFFERENTIATIE .................................................. 178
DE CELCYSLUS CREEERT NIEUWE CELLEN .................................................................... 178
STRUCTUUR EN FUNCTIE VAN DNA ................................................................................ 178
CELREPRODUCTIE: EEN CEL WORDT TWEE .................................................................... 183
MITOSE ...................................................................................................................... 183
MEIOSE ...................................................................................................................... 185
HOE CELREPRODUCTIE WORDT GEREGULEERD ............................................................ 188
OMGEVINGSFACTOREN BEINVLOEDEN CELDIFFERENTIATIE .......................................... 189
3
, BIO & ZL 25-26
HOOFDSTUK 1: DE CHEMIE VAN DE LEVENDE
DINGEN
HET LEVEN IS AFHANKELIJK VAN WATER
Het leven op aarde is gestart in het zeewater. In zeker zin nemen we dat zeewater nog altijd
mee. We zijn opgebouwd uit miljarden cellen en die leven nog steeds zoals ze leefden toen de
ééncellige organismen zijn ontstaan. Ze leven nog steeds in een zeewatermilieu dat wil zeggen
dat het water is met opgeloste zouten.
Zouten vallen in water uiteen in ionen, geladen deeltjes. Hierin zit natrium, chloor, calcium,
magnesium en nog Andere ionen in opgelost. In essentie is ons lichaam hoofdzakelijk water,
70%. Alle biologische processen in ons lichaam gebeuren in een waterig milieu. Het creëert een
specifieke chemische omgeving. De aarde is erg water gebonden, zonder water is er geen leven
mogelijk hier op deze planeet.
Er zijn een aantal eigenschappen van water die bepalend zijn voor wat het dient en op welke
manier wij als biologisch organisme functioneren:
1. Water is een goed oplosmiddel. Er zijn ook een aantal molecules die niet oplossen in
water, maar hierover verder meer.
2. Water is een vloeistof bij een normale temperatuur. Zeker op de temperatuur waarop wij
ons lichaam houden. Een biologisch relevante eigenschap want in vloeibare toestand is
er transport mogelijk.
3. Water kan warmte absorberen en bijhouden. Het heeft een grote capaciteit om warmte
energie bij te houden. Dit is ook handig zeker om een stabiele toestand van het lichaam
te realiseren. We gebruiken ook water om overtollige temperatuur van ons lichaam te
reguleren.
4. Water kan verdampen en gaat dan van vloeibare eenheid naar een gas. Hier is energie
voor nodig. Dit neemt energie van ons lichaam weg en op deze manier kunnen we ook
aan temperatuur regulatie doen.
5. Water maakt deel uit van de biochemische werking van ons lichaam. Heel wat
chemische reacties spelen zich af in een waterig milieu en gebruiken water
De moleculaire structuur van water. Nooit chemische formules op examen.
Water bestaat uit twee waterstofatomen en een zuurstofatoom. Deze zijn covalent gebonden.
Covalent gebonden wil zeggen dat ze elektronen gaan delen. Zuurstof heeft een grotere kern
dan waterstof. Dit wil zeggen dat zuurstof meer trekt op die elektronen die gedeeld worden door
de drie atomen dan de waterstofjes. De elektronen zijn negatief geladen, dit wil zeggen dat trekt
meer op, dus die pool is eerder negatief. Tegenover de pool waar de waterstofatomen zitten is
4
SAMENVATTING BIO & ZL
HOOFDSTUK 1: DE CHEMIE VAN DE LEVENDE DINGEN .......................................................... 4
HET LEVEN IS AFHANKELIJK VAN WATER............................................................................. 4
MACROMOLECULEN WORDEN IN DE CEL AANGEMAAKT EN AFGEBROKEN ........................ 7
MACROMOLECULES .......................................................................................................... 8
KOOLHYDRATEN ............................................................................................................ 8
VETTEN......................................................................................................................... 10
EIWITTEN...................................................................................................................... 12
NUCLEINEZUREN ......................................................................................................... 15
HOOFDSTUK 2: DE STRUCTUUR EN DE FUNCTIE VAN CELLEN.............................................. 17
HOOFDSTUK 3: VAN CELLEN NAAR ORGAANSYSTEMEN....................................................... 37
HOOFDSTUK 4: HET SKELET ................................................................................................. 44
HOOFDSTUK 5: DE SPIEREN................................................................................................. 56
HOOFDSTUK 6: CARDIOVASCULAIRE SYSTEEM: BLOED ....................................................... 65
SAMENSTELLING EN FUNCTIE .......................................................................................... 65
HEMOSTASE: HET STOPPEN VAN BLOEDINGEN ................................................................ 71
HUMAN BLOOD TYPES ..................................................................................................... 71
BLOOD DISORDERS ......................................................................................................... 75
HOOFDSTUK 7: CARDIOVASCULAIR STELSEL: HART EN BLOEDVATEN .................................. 77
BLOEDVATEN TRANSPORTEREN BLOED ........................................................................... 78
HET HART......................................................................................................................... 82
HARTCYCLUS: RITMISCH RONDPOMPEN VAN BLOED ...................................................... 85
WERKING EN REGULERING VAN DE BLOEDDRUK ............................................................. 87
HART- EN VAATZIEKTEN .................................................................................................... 90
HYPERTENSIE ............................................................................................................... 90
ATHEROSCLEROSE....................................................................................................... 91
ANEURYSMA................................................................................................................. 92
BEROERTE: CEREBROVASCULAIR ACCIDENT (CVA) ...................................................... 92
HARTAANDOENINGEN EN DE BEHANDELING DAARVAN ............................................... 92
HOOFDSTUK 8: HET IMMUUNSYSTEEM EN DE VERDEDIGINGSMECHANISMEN .................... 93
PATHOGENEN VEROORZAKEN ZIEKTEN............................................................................ 93
HET LYMFESTELSEL BESCHERMT HET LICHAAM ............................................................... 95
VERDEDIGINGSMECHANISMEN ....................................................................................... 97
EERSTE VERDEDIGINGSLINIE: ZIEKTEVERWEKKERS BUITEN HOUDEN ........................... 97
TWEEDE VERDEDIGINGSLINIE: NIET SPECIFIEKE AANVAL VAN INDRINGERS ................. 97
1
,BIO & ZL 25-26
DERDE VERDEDIGINGSLINIE: SPECIFIEKE VERDEDIGING TEGEN PATHOGENEN ........... 99
MEDISCHE HULP IN DE STRIJD TEGEN ZIEKTEVERWEKKERS............................................ 103
ACTIEVE IMMUNITEIT .................................................................................................. 103
PASSIEVE IMMUNITEIT ................................................................................................ 104
ANTIBIOTICA .............................................................................................................. 104
HOE KAN HET IMMUUNSYSTEEM ONS LICHAAM SCHADE TOEBRENGEN? ...................... 105
AANDOENINGEN VAN HET IMMUUNSYSTEEM ............................................................. 106
HOOFDSTUK 9: ADEMHALINGSSTELSEL............................................................................. 109
ADEMHALING VINDT PLAATS IN HET HELE LICHAAM ....................................................... 109
BOVENSTE LUCHTWEGEN: FILTEREN, VERWARMEN EN BEVOCHTIGEN DE LUCHT ......... 110
DE ONDERSTE LUCHTWEGEN ZORGEN VOOR DE GASWISSELING .................................. 110
HET ADEMHALINGSMECHANISME.................................................................................. 113
GASUITWISSELING EN – TRANSPORT VINDEN PASSIEF PLAATS ....................................... 114
EXTERNE ADEMHALING: ZUURSTOFOPNAME IN DE LONGEN ...................................... 115
INTERNE ADEMHALING: VERWIJDEREN VAN CARBON DIOXIDE UIT HET WEEFSEL ....... 115
CONTROLE OVER DE ADEMHALING ............................................................................... 116
ADEMHALINGSPROBLEMEN........................................................................................... 118
AANDOENINGEN VAN DE ONDERSTE LUCHTWEGEN .................................................. 118
HOOFDSTUK 10: HET ENDOCRIENE SYSTEEM .................................................................... 121
HET ENDOCRIENE SYSTEEM PRODUCEERT HORMONEN ................................................ 121
DE HYPOYHALAMUS EN DE HYPOFYSE........................................................................... 125
DE ALVLEESKLIER SCHEIDT GLUCAGON, INSULINE EN SOMATOSTATINE AF................... 129
DE BIJNIEREN BESTAAN UIT DE CORTEX EN DE MEDULLA ............................................... 131
DE SCHILDKLIER EN DE BIJSCHILDKLIEREN.................................................................... 132
ANDERE CHEMISCHE BOODSCHAPPERS ....................................................................... 136
AANDOENINGEN VAN HET ENDOCRIENE SYSTEEM ........................................................ 136
HOOFDSTUK 11: SPIJSVERTERINGSSTELSEL EN VOEDING ................................................. 139
DE MOND VERWERKT VOEDSEL OM HET DOOR TE SLIKKEN ............................................ 141
DE KEELHOLTE EN DE SLOKDARM TRANSPORTEREN HET VOEDSEL NAAR DE MAAG ....... 143
DE MAAG SLAAT VOEDSEL OP, VERTEERT EIWITTEN EN REGULEERT DE VOEDSELAFGIFTE
...................................................................................................................................... 144
DE DUNNE DARM VERTEERT VOEDSEL EN NEEMT VOEDINGSSTOFFEN OP ..................... 145
HULPORGANEN HELPEN BIJ DE SPIJSVERTERING EN ABSORPTIE ................................... 146
DE DIKKE DARM NEEMT VOEDINGSSTOFFEN/ WATER OP EN VERWIJDERT AFVALSTOFFEN
...................................................................................................................................... 147
HOE VOEDINGSSTOFFEN WORDEN OPGENOMEN ...................................................... 148
2
,BIO & ZL 25-26
ZENUWEN EN HORMONEN REGULEREN DE SPIJSVERTERING ........................................ 149
VOEDING ....................................................................................................................... 149
EETSTOORNISSEN ......................................................................................................... 152
AANDOENINGEN VAN HET MAAG- EN DARMKANAAL ...................................................... 152
AANDOENINGEN VAN DE ACCESSOIRE ORGANEN ......................................................... 153
HOOFDSTUK 12: HET URINEWEGSTELSEL .......................................................................... 154
AANDOENINGEN VAN HET URINESTELSEL...................................................................... 164
HOOFDSTUK 13: HET VOORTPLANTINGSSTELSEL .............................................................. 166
HET MANNELIJKE VOORTPLANTINGSSTELSEL................................................................. 166
HET VROUWELIJKE VOORTPLANTINGSSTELSEL .............................................................. 169
ANTICONCEPTIEMETHODEN: VRUCHTBAARHEIDSBEHEERSING .................................... 173
INFERTILITEIT ................................................................................................................. 175
SEKSUEEL OVERDRAAGBARE AANDOENINGEN (SOA’S) ................................................. 175
SYPHILIS .................................................................................................................... 176
GONORROE ............................................................................................................... 176
CHLAMYDIA................................................................................................................ 176
VIA SEKS OVERDRAAGBARE AANDOENINGEN: HIV EN HEPATITIS-B ............................ 176
SEKSUEEL OVERDRAAGBARE AANDOENINGEN DIE ZICH SNEL VERSPREIDEN: GENITALE
HERPES EN HET HUMAAN PAPILLOMAVIRUS (HPV) ..................................................... 177
ANDERE SOA’S: SCHIMMELINFECTIES ........................................................................ 177
HOOFDSTUK 14: CELREPRODUCTIE EN -DIFFERENTIATIE .................................................. 178
DE CELCYSLUS CREEERT NIEUWE CELLEN .................................................................... 178
STRUCTUUR EN FUNCTIE VAN DNA ................................................................................ 178
CELREPRODUCTIE: EEN CEL WORDT TWEE .................................................................... 183
MITOSE ...................................................................................................................... 183
MEIOSE ...................................................................................................................... 185
HOE CELREPRODUCTIE WORDT GEREGULEERD ............................................................ 188
OMGEVINGSFACTOREN BEINVLOEDEN CELDIFFERENTIATIE .......................................... 189
3
, BIO & ZL 25-26
HOOFDSTUK 1: DE CHEMIE VAN DE LEVENDE
DINGEN
HET LEVEN IS AFHANKELIJK VAN WATER
Het leven op aarde is gestart in het zeewater. In zeker zin nemen we dat zeewater nog altijd
mee. We zijn opgebouwd uit miljarden cellen en die leven nog steeds zoals ze leefden toen de
ééncellige organismen zijn ontstaan. Ze leven nog steeds in een zeewatermilieu dat wil zeggen
dat het water is met opgeloste zouten.
Zouten vallen in water uiteen in ionen, geladen deeltjes. Hierin zit natrium, chloor, calcium,
magnesium en nog Andere ionen in opgelost. In essentie is ons lichaam hoofdzakelijk water,
70%. Alle biologische processen in ons lichaam gebeuren in een waterig milieu. Het creëert een
specifieke chemische omgeving. De aarde is erg water gebonden, zonder water is er geen leven
mogelijk hier op deze planeet.
Er zijn een aantal eigenschappen van water die bepalend zijn voor wat het dient en op welke
manier wij als biologisch organisme functioneren:
1. Water is een goed oplosmiddel. Er zijn ook een aantal molecules die niet oplossen in
water, maar hierover verder meer.
2. Water is een vloeistof bij een normale temperatuur. Zeker op de temperatuur waarop wij
ons lichaam houden. Een biologisch relevante eigenschap want in vloeibare toestand is
er transport mogelijk.
3. Water kan warmte absorberen en bijhouden. Het heeft een grote capaciteit om warmte
energie bij te houden. Dit is ook handig zeker om een stabiele toestand van het lichaam
te realiseren. We gebruiken ook water om overtollige temperatuur van ons lichaam te
reguleren.
4. Water kan verdampen en gaat dan van vloeibare eenheid naar een gas. Hier is energie
voor nodig. Dit neemt energie van ons lichaam weg en op deze manier kunnen we ook
aan temperatuur regulatie doen.
5. Water maakt deel uit van de biochemische werking van ons lichaam. Heel wat
chemische reacties spelen zich af in een waterig milieu en gebruiken water
De moleculaire structuur van water. Nooit chemische formules op examen.
Water bestaat uit twee waterstofatomen en een zuurstofatoom. Deze zijn covalent gebonden.
Covalent gebonden wil zeggen dat ze elektronen gaan delen. Zuurstof heeft een grotere kern
dan waterstof. Dit wil zeggen dat zuurstof meer trekt op die elektronen die gedeeld worden door
de drie atomen dan de waterstofjes. De elektronen zijn negatief geladen, dit wil zeggen dat trekt
meer op, dus die pool is eerder negatief. Tegenover de pool waar de waterstofatomen zitten is
4
