1.Inleiding rechtspsychologie
1. Recht & psychologie: reflectie
Verhouding tussen recht & psychologie: RP is kunnen ontstaan omdat mensbeeld in beide disciplines
naar elkaar toe moest groeien, dit kwam pas met opkomst van modernisme (jaren ’70) toen er
heropkomst RP was (resulteerde in inzichten dat geheugen getuigen feilbaar is, getuigen van zelfde
gebeurtenis vertellen namelijk iets anders) – dan komen we bij verschillende terminologie tussen
recht & psychologie moeizaam debat
Als we kijken hoe moeizaam dat debat is gegaan, zien we dat moeilijkheden vooral in NL
plaatsvonden:
- Leerstoelen RP vooral in NL terwijl in België slechts 2
- Communicatie & hoe bevindingen uit psychologie toegepast werden in recht &
gecommuniceerd werden in praktijk: manier van communiceren die weerstand opriep
- Eerste RP boeken: titels vonden niet veel aansluiting bij juridische actoren, recht is niet in
overeenstemming met RP wetenschap
- Aantal spraakmakende zaken in NL die tot rechterlijke dwaling hebben geleid
- Bekend voorbeeld: Schiedammer parkmoord; voormalige zedendelinquent werd gezien
rondom plaats & tijdstip plaats delict waar 2 kinderen werden aangerand & 1 vermoord,
persoon werd verhoord en legde onder druk foute bekentenis af en trok die achteraf terug in,
rechtbank accepteerde dat niet en houden vast aan initiële bekentenis, later blijkt dat iemand
anders verantwoordelijk was en sprake was van rechterlijke dwaling creëert heel wat
onrust & wantrouwen
- Besluit: er moest iets veranderen inzake strafrechtelijke onderzoeken Commissie
Posthumus maakte verslag op over wat er was misgegaan bij zaak, grootste fout = tunnelvisie:
vrij vroeg had men focus op eerste persoon en geen oog meer voor andere potentiële
verdachten
- Analyse mondt uit in Programma Versterking Opsporing en Vervolging & worden aantal
hervormingen aangebracht in hoe zo’n onderzoek moet ingesteld worden – belangrijkste
element daarin: tunnelvisie voorkomen
- Een van ingevoerde maatregelen: tegenspraak; team rechercheurs werd kritisch bevraagd
door iemand binnen politie die niets met zaak te maken hebben die advocaat van duivel
speelde & tegenspraak leveren (scenario-denken)
Rechters & rechtspsychologen zitten niet op zelfde lijn
Dit zien we in België terug: RP vindt moeilijk ingang in praktijk
Er wordt wel toenadering gezocht vanuit praktijk & bevindingen krijgen wel steeds meer ingang maar
mate waarin dit wordt omgezet in richtlijnen is beperkter dan in NL
Voorbeeld: als men in strafzaak in NL vraag heeft of dit RP analyse behoeft, kunnen zij beroep doen
op rechtspsychologische deskundige <-> in België: vragen worden ofwel niet gesteld of gesteld aan
gerechtspsychiater die andere insteek heeft (gaat niet zozeer kijken naar inzichten van cognitieve
psychologie & functieleer om te bepalen of verklaring accuraat is of niet)
1
,Nog steeds kloof tussen juristen & rechtspsychologen:
- juristen doen aan onderzoek via traditionele RL & niet via empirische onderzoeksmethode
- er is verschillend begrippenkader: als jurist spreekt over betrouwbare verklaring verwijst die
in rechtspsychologische termen naar accurate verklaring terwijl rechtspsychologen het
hebben over consistente verklaring maakt moeilijk om elkaar te begrijpen
- er is verschil in interpretatie m.b.t. waarheid: juridisch wordt gesteld dat dit belangrijk is
terwijl RP eerder focust op accurate info want waarheid is subjectief gegeven (getuige die
naar waarheid verklaart, verklaart zo goed mogelijk o.b.v. geheugenwerking sws
beperkingen op vlak van volledigheid)
- voor RPS is waarheidsvinding belangrijk terwijl voor juristen rechtsbescherming belangrijker
is – ook hier steeds meer toenadering
- verandering is niet altijd evident: het is moeilijk om bepaalde werkwijzen & opvattingen te
veranderen
- in praktijk worden inzichten vanuit RP meegenomen: minderjarig slachtoffer van zedenfeiten
kan enkel verhoord worden door speciaal opgeleide verhoorder
2. Belangrijke concepten
Validiteit (accuraatheid) & betrouwbaarheid (consistentie, noodzakelijke voorwaarde voor validiteit
maar onvoldoende) kennen verschillende definities
Belangrijk begrippenkader: onderscheid tussen verschillende soorten fouten (bv. leugendetectie):
- vals-positieve fout: test zegt dat ja maar is nee
- vals-negatieve fout: test zegt nee maar is ja
- juist-positieve fout: test zegt ja en het is ja
- juist-negatieve fout: test zegt nee en het is nee
3. Rechtspsychologische thema’s
Toepassing op hele recht maar houden zich nagenoeg alleen bezig met strafrecht, hierbinnen zijn er
favoriete thema’s
2. Getuigen
1. Introductie
1e fase geheugen: observatie
2. nodig om verklaring te kunnen afleggen die aan aantal voorwaarden moet voldoen
3. Als verklaring aan bepaalde criteria voldoet kan herkenningstest georganiseerd worden
Problemen: vaak is verklaring niet echt waardevol, getuigen hebben vaak geen idee van duur van
feiten
2
, Ooggetuigen spelen heel belangrijke rol in strafzaken: verklaring is vaak vertrekpunt & wordt vaak
gezien als waardevol bewijsmiddel voor schuldvraag
Kritieken op kwaliteit van ooggetuigen want studies tonen fouten: fouten in verklaringen (onvolledig
& niet accuraat) & in herkenningen:
- Als we kijken naar veldstudies zien we dat foutieve herkenningen belangrijkste bron zijn van
rechterlijke dwalingen, maar nooit enige fout
- Als we kijken naar experimentele studies zien we foutieve herkenningen in target present
line-up (dader zit in line-up) & target absent line up (dader zit niet in line-up)
- Als we kijken naar rechterlijke besluitvorming zien we dat er voor kwaliteitsbeoordeling van
verklaringen en van herkenningen veel te weinig aandacht is omdat er te weinig kennis voor
handen is in praktijk over hoe je waarde verklaring en herkenning kan beoordelen (= systeem
1-denken ook wel afwezigheidsbias genoemd: wanneer iets afwezig is hechten we hier meer
belang aan)
The innocence project (veldstudie over rechterlijke dwalingen): project ontstaan in VS en in
verschillende staten en in EU varianten heeft, DNA-exonorations: mensen die worden vrijgesproken
o.b.v. DNA-analyses dit soort projecten levert zaken aan om te kijken wat er is misgegaan, we zien
hierdoor dat misidentificaties groot probleem zijn
2. Getuigenverklaringen
Verklaring bestaat uit 2 delen:
- Wat is er gebeurd volgens getuigen?
- Hoe ziet dader er uit?
In licht van accurate verklaring zijn 2 categorieën van variabelen (factoren) belangrijk:
- Schattingsvariabelen: we kunnen er een inschatting van maken maar justitie heeft er geen
invloed op, kunnen kwaliteit van omstandigheden waarin getuige feiten heeft kunnen
waarnemen niet beïnvloeden, we kunnen dus enkel info vragen over die factoren
o Situationele variabelen: factoren in omgeving getuige (licht/donker, afstand van
dader)
o Getuigenvariabelen: kenmerken getuigen (emotionaliteit, uiterlijk, intoxicatie, …)
- Systeemvariabelen: bepalen accuraatheid van verklaring, zijn gekoppeld aan juridisch
apparaat en kunnen we wel invloed op hebben (wachten we 1 week of 1 maand met
getuigenverhoor), probleem: te weinig van die wetenschappelijke inzichten worden goed in
praktijk gebracht
Als we in later fase herkenningstest uitvoeren waaraan getuige kan deelnemen, is het belangrijk
aantal mechanismen toe te lichten:
3
1. Recht & psychologie: reflectie
Verhouding tussen recht & psychologie: RP is kunnen ontstaan omdat mensbeeld in beide disciplines
naar elkaar toe moest groeien, dit kwam pas met opkomst van modernisme (jaren ’70) toen er
heropkomst RP was (resulteerde in inzichten dat geheugen getuigen feilbaar is, getuigen van zelfde
gebeurtenis vertellen namelijk iets anders) – dan komen we bij verschillende terminologie tussen
recht & psychologie moeizaam debat
Als we kijken hoe moeizaam dat debat is gegaan, zien we dat moeilijkheden vooral in NL
plaatsvonden:
- Leerstoelen RP vooral in NL terwijl in België slechts 2
- Communicatie & hoe bevindingen uit psychologie toegepast werden in recht &
gecommuniceerd werden in praktijk: manier van communiceren die weerstand opriep
- Eerste RP boeken: titels vonden niet veel aansluiting bij juridische actoren, recht is niet in
overeenstemming met RP wetenschap
- Aantal spraakmakende zaken in NL die tot rechterlijke dwaling hebben geleid
- Bekend voorbeeld: Schiedammer parkmoord; voormalige zedendelinquent werd gezien
rondom plaats & tijdstip plaats delict waar 2 kinderen werden aangerand & 1 vermoord,
persoon werd verhoord en legde onder druk foute bekentenis af en trok die achteraf terug in,
rechtbank accepteerde dat niet en houden vast aan initiële bekentenis, later blijkt dat iemand
anders verantwoordelijk was en sprake was van rechterlijke dwaling creëert heel wat
onrust & wantrouwen
- Besluit: er moest iets veranderen inzake strafrechtelijke onderzoeken Commissie
Posthumus maakte verslag op over wat er was misgegaan bij zaak, grootste fout = tunnelvisie:
vrij vroeg had men focus op eerste persoon en geen oog meer voor andere potentiële
verdachten
- Analyse mondt uit in Programma Versterking Opsporing en Vervolging & worden aantal
hervormingen aangebracht in hoe zo’n onderzoek moet ingesteld worden – belangrijkste
element daarin: tunnelvisie voorkomen
- Een van ingevoerde maatregelen: tegenspraak; team rechercheurs werd kritisch bevraagd
door iemand binnen politie die niets met zaak te maken hebben die advocaat van duivel
speelde & tegenspraak leveren (scenario-denken)
Rechters & rechtspsychologen zitten niet op zelfde lijn
Dit zien we in België terug: RP vindt moeilijk ingang in praktijk
Er wordt wel toenadering gezocht vanuit praktijk & bevindingen krijgen wel steeds meer ingang maar
mate waarin dit wordt omgezet in richtlijnen is beperkter dan in NL
Voorbeeld: als men in strafzaak in NL vraag heeft of dit RP analyse behoeft, kunnen zij beroep doen
op rechtspsychologische deskundige <-> in België: vragen worden ofwel niet gesteld of gesteld aan
gerechtspsychiater die andere insteek heeft (gaat niet zozeer kijken naar inzichten van cognitieve
psychologie & functieleer om te bepalen of verklaring accuraat is of niet)
1
,Nog steeds kloof tussen juristen & rechtspsychologen:
- juristen doen aan onderzoek via traditionele RL & niet via empirische onderzoeksmethode
- er is verschillend begrippenkader: als jurist spreekt over betrouwbare verklaring verwijst die
in rechtspsychologische termen naar accurate verklaring terwijl rechtspsychologen het
hebben over consistente verklaring maakt moeilijk om elkaar te begrijpen
- er is verschil in interpretatie m.b.t. waarheid: juridisch wordt gesteld dat dit belangrijk is
terwijl RP eerder focust op accurate info want waarheid is subjectief gegeven (getuige die
naar waarheid verklaart, verklaart zo goed mogelijk o.b.v. geheugenwerking sws
beperkingen op vlak van volledigheid)
- voor RPS is waarheidsvinding belangrijk terwijl voor juristen rechtsbescherming belangrijker
is – ook hier steeds meer toenadering
- verandering is niet altijd evident: het is moeilijk om bepaalde werkwijzen & opvattingen te
veranderen
- in praktijk worden inzichten vanuit RP meegenomen: minderjarig slachtoffer van zedenfeiten
kan enkel verhoord worden door speciaal opgeleide verhoorder
2. Belangrijke concepten
Validiteit (accuraatheid) & betrouwbaarheid (consistentie, noodzakelijke voorwaarde voor validiteit
maar onvoldoende) kennen verschillende definities
Belangrijk begrippenkader: onderscheid tussen verschillende soorten fouten (bv. leugendetectie):
- vals-positieve fout: test zegt dat ja maar is nee
- vals-negatieve fout: test zegt nee maar is ja
- juist-positieve fout: test zegt ja en het is ja
- juist-negatieve fout: test zegt nee en het is nee
3. Rechtspsychologische thema’s
Toepassing op hele recht maar houden zich nagenoeg alleen bezig met strafrecht, hierbinnen zijn er
favoriete thema’s
2. Getuigen
1. Introductie
1e fase geheugen: observatie
2. nodig om verklaring te kunnen afleggen die aan aantal voorwaarden moet voldoen
3. Als verklaring aan bepaalde criteria voldoet kan herkenningstest georganiseerd worden
Problemen: vaak is verklaring niet echt waardevol, getuigen hebben vaak geen idee van duur van
feiten
2
, Ooggetuigen spelen heel belangrijke rol in strafzaken: verklaring is vaak vertrekpunt & wordt vaak
gezien als waardevol bewijsmiddel voor schuldvraag
Kritieken op kwaliteit van ooggetuigen want studies tonen fouten: fouten in verklaringen (onvolledig
& niet accuraat) & in herkenningen:
- Als we kijken naar veldstudies zien we dat foutieve herkenningen belangrijkste bron zijn van
rechterlijke dwalingen, maar nooit enige fout
- Als we kijken naar experimentele studies zien we foutieve herkenningen in target present
line-up (dader zit in line-up) & target absent line up (dader zit niet in line-up)
- Als we kijken naar rechterlijke besluitvorming zien we dat er voor kwaliteitsbeoordeling van
verklaringen en van herkenningen veel te weinig aandacht is omdat er te weinig kennis voor
handen is in praktijk over hoe je waarde verklaring en herkenning kan beoordelen (= systeem
1-denken ook wel afwezigheidsbias genoemd: wanneer iets afwezig is hechten we hier meer
belang aan)
The innocence project (veldstudie over rechterlijke dwalingen): project ontstaan in VS en in
verschillende staten en in EU varianten heeft, DNA-exonorations: mensen die worden vrijgesproken
o.b.v. DNA-analyses dit soort projecten levert zaken aan om te kijken wat er is misgegaan, we zien
hierdoor dat misidentificaties groot probleem zijn
2. Getuigenverklaringen
Verklaring bestaat uit 2 delen:
- Wat is er gebeurd volgens getuigen?
- Hoe ziet dader er uit?
In licht van accurate verklaring zijn 2 categorieën van variabelen (factoren) belangrijk:
- Schattingsvariabelen: we kunnen er een inschatting van maken maar justitie heeft er geen
invloed op, kunnen kwaliteit van omstandigheden waarin getuige feiten heeft kunnen
waarnemen niet beïnvloeden, we kunnen dus enkel info vragen over die factoren
o Situationele variabelen: factoren in omgeving getuige (licht/donker, afstand van
dader)
o Getuigenvariabelen: kenmerken getuigen (emotionaliteit, uiterlijk, intoxicatie, …)
- Systeemvariabelen: bepalen accuraatheid van verklaring, zijn gekoppeld aan juridisch
apparaat en kunnen we wel invloed op hebben (wachten we 1 week of 1 maand met
getuigenverhoor), probleem: te weinig van die wetenschappelijke inzichten worden goed in
praktijk gebracht
Als we in later fase herkenningstest uitvoeren waaraan getuige kan deelnemen, is het belangrijk
aantal mechanismen toe te lichten:
3
