DESIGNGESCHIEDENIS
INTRODUCTIE
Een vakgebied met prehistorische wortels, dat in 1922 eindelijk een naam kreeg — en
sindsdien uitgroeide tot een volwaardige culturele discipline naast architectuur en de
schone kunsten.
HISTORISCHE ACHTERGROND
Mensen zoeken al sinds de prehistorie naar manieren om ideeën visueel vorm te geven,
kennis grafisch op te slaan en orde te brengen in informatie.
Doorheen de geschiedenis werd dit gedaan door uiteenlopende figuren:
- Sumerische schriftgeleerden die het schrift uitvonden
- Egyptische ambachtslieden die woorden en beelden combineerden op papyrus-
manuscripten
- Chinese blokdrukkers
- Middeleeuwse verluchters (manuscriptversierers)
- Vijftiende-eeuwse drukkers die vroeg-Europese gedrukte boeken ontwierpen
Al deze figuren maken deel uit van het rijke erfgoed van grafisch ontwerp. Het betreft
grotendeels een anonieme traditie: de sociale waarde en esthetische prestaties van
deze creatieve kunstenaars met buitengewone intelligentie en visie worden
onvoldoende erkend.
TIJDLIJN VAN HET VAKGEBIED
1922
Boekontwerper William Addison Dwiggins bedacht de term grafisch ontwerp om zijn
activiteiten te beschrijven: het aanbrengen van structurele orde en visuele vorm in
gedrukte communicatie. Een opkomend beroep krijgt eindelijk een passende naam.
jaren '60–'70
Grafisch ontwerp wordt een oSiciële studierichting in steeds meer instellingen in Europa
en de Verenigde Staten.
jaren '80
De opkomst van de personal computer en desktop publishing brengt grafische
ontwerpinstrumenten in handen van iedereen die het zich kan veroorloven. Docenten en
vormgevers zien de noodzaak om een vakgeschiedenis te creëren, zodat grafisch
ontwerp zich onderscheidt van amateurwerk en zich positioneert als een even
belangrijke culturele speler als architectuur, modeontwerp en de schone kunsten.
Designgeschiedenis – Jens Versprille 1
,DEFINITIE
Etymologie
Van het Oudgrieks γραφικός (graphikós) — "in staat om te tekenen of te schilderen"
Het woord grafisch heeft twee betekenissen:
- Betekenis 1 — prentkunst: betrekking hebbend op grafiek; grafische kunsten
zoals houtsnijkunst, lithografie en kopergravures; maar ook grafische vakken als
het drukken van boeken, het maken van clichés, reproducties en zelfs
boekbinderij.
- Betekenis 2 — visuele voorstelling: wat te maken heeft met voorstellingen in
lijnen of figuren; een grafische voorstelling in een tekening.
Definitie grafische vormgeving: het visueel vormgeven van ideeën in verschillende
media, met als doel mensen iets mee te delen. Dit vereist zowel artistieke als
technische vaardigheden. Zowel visuele expressie als creativiteit worden nagestreefd in
de presentatie van tekst en beeld.
CONCLUSIE
Drie centrale verbanden verbinden de leerstof:
- Continuïteit: de behoefte aan visuele communicatie is universeel en tijdloos —
van prehistorische grottekeningen tot desktop publishing, de kern blijft dezelfde.
- Professionalisering: pas wanneer een vakgebied een naam, een geschiedenis en
een opleiding krijgt, wordt het erkend als volwaardige discipline. De term van
Dwiggins (1922), de academisering (jaren '60–'70) en de reactie op
democratisering door de pc (jaren '80) zijn drie stappen in dit proces.
- Spanning tussen kunst en techniek: grafische vormgeving bevindt zich op het
snijpunt van artistieke expressie en technische uitvoering — het combineert
creativiteit met vakmanschap.
De democratisering door de pc was tegelijk een bedreiging (iedereen kan het) en een
kans (vakgebied moest zich heruitvinden via geschiedenis en academische legitimiteit).
Kernverbanden
Designgeschiedenis – Jens Versprille 2
,FIRST THINGS FIRST 15.000 v.C. — 1900
Prehistorie tot de Renaissance 15.000 v.Chr.–1500
De periode voor de drukpers waarin beeldtaal vooral functioneel, ritueel en symbolisch
was.
Renaissance & Industrieel tijdperk 1500–1900
De overgang van ambacht naar massaproductie, met Renaissance humanisme en later
de opkomst van machines en reproductie.
The Arts & Crafts Movement 1860–1940
Reactie op industrialisatie: terug naar ambacht, materialen en eerlijk ontwerp. Denk aan
William Morris.
Art Nouveau 1868–1940
Organische lijnen, natuurmotieven, sierlijke typografie. Een internationale stijl die
decoratie opnieuw definieerde.
Peter Behrens 1890–1910
De eerste industrieel ontwerper avant la lettre. Corporate identity, productdesign en
architectuur komen samen.
VOOR DE DRUKPERS: PREHISTORIE TOT DE RENAISSANCE 15.000 V.C. – 1500
Grafisch ontwerp zoals we het kennen begon pas echt na de uitvinding van de drukpers
in 1440, maar de oorsprong van visuele communicatie gaat terug tot de prehistorie. De
geschiedenis van de grafische vormgeving omvat dan ook de volledige herinnering aan
de menselijke visuele communicatie.
PREHISTORISCHE VISUELE COMMUNICATIE
Vroege menselijke markeringen gevonden in Afrika
dateren van meer dan 200.000 jaar geleden. Tussen het
vroege Paleolithicum en het Neolithicum (35.000–4000
v.Chr.) lieten vroege mensen schilderijen achter in
grotten, waaronder de beroemde grotten van Lascaux
(Zuid-Frankrijk) en Altamira (Spanje).
Materialen en technieken:
- Zwart werd gemaakt van houtskool
- Warme tinten (lichtgeel tot roodbruin) kwamen van rode en gele ijzeroxiden.
- Pigmenten werden gemend met dierlijk vet als bindmiddel.
- Dieren werden getekend en geschilderd op wanden van voormalige onderaardse
waterkanalen die als schuilplaats dienden.
Belangrijk onderscheid: dit was niet het begin van ‘kunst’ zoals wij die kennen. Het was
het begin van visuele communicatie – de afbeeldingen werden gemaakt om te overleven
en hadden utilitaire en rituele doeleinden.
Designgeschiedenis – Jens Versprille 3
, Naast dierfiguren zijn op veel grotschilderingen ook abstracte geometrische tekens
gevonden: stippen, vierkanten en andere configuraties. Of dit door de mens gemaakte
voorwerpen voorstellen of proto-schrift zijn, is onbekend en zal nooit bekend worden,
omdat ze dateren van vóór het begin van de opgetekende geschiedenis.
Over de hele wereld (Afrika, Noord-Amerika, Nieuw-Zeeland) hebben prehistorische
mensen ook talrijke petrogliefen nagelaten: gekerfde of gekraste tekens op rotsen. Veel
ervan zijn pictogrammen; sommige zijn mogelijk ideografieën (symbolen voor
abstracte ideeën of concepten).
DE UITVINDING VAN HET (SPIJKER)SCHRIFT
De vroegste schriftelijke bronnen zijn kleitabletten uit de stad Uruk (Soemerië). Ze
bevatten pictografische tekeningen van voorwerpen, vergezeld van cijfers en
persoonsnamen in geordende kolommen.
Vroeg Sumerisch pictografisch tablet Spijkerschrift
Schrijfmateriaal en - methode:
- Overvloed aan klei in Soemerië maakte dit het logische materiaal voor registratie.
- Een tot een punt geslepen rietstift werd gebruikt voor fijne, gebogen lijnen.
- Het tablet werd in de linkerhand gehouden, met een stift werden pictogrammen
in het oppervlak gekrast.
- Schrijven begon rechtsbovenaan in voorzichtige verticale kolommen.
- Het beschreven tablet werd gedroogd in de zon of keihard gebakken in een oven.
- Het schrift was gestructureerd volgens een raster van horizontale en verticale
ruimtelijke verdelingen.
EVOLUTIE VAN HET SCHRIFT
Rond 2800 v.Chr. draaiden schriftgeleerden de pictogrammen op hun kant en begonnen
ze te schrijven in horizontale rijen, van links naar rechts en van boven naar beneden. Dit
vergemakkelijkte het schrijven en maakte de pictogrammen minder letterlijk.
Circa 300 jaar later werd de schrijfsnelheid verhoogd door de naald met scherpe punt te
vervangen door een naald met driehoekige punt. Deze stylus werd in de klei gedrukt in
plaats van erdoorheen gesleept, waardoor de tekens nu bestonden uit een reeks
wigvormige streken in plaats van een ononderbroken lijntekening.
Deze vernieuwing veranderde de aard van het schrift radicaal: de pictogrammen
evolueerden tot het abstracte spijkerschrift.
Designgeschiedenis – Jens Versprille 4
INTRODUCTIE
Een vakgebied met prehistorische wortels, dat in 1922 eindelijk een naam kreeg — en
sindsdien uitgroeide tot een volwaardige culturele discipline naast architectuur en de
schone kunsten.
HISTORISCHE ACHTERGROND
Mensen zoeken al sinds de prehistorie naar manieren om ideeën visueel vorm te geven,
kennis grafisch op te slaan en orde te brengen in informatie.
Doorheen de geschiedenis werd dit gedaan door uiteenlopende figuren:
- Sumerische schriftgeleerden die het schrift uitvonden
- Egyptische ambachtslieden die woorden en beelden combineerden op papyrus-
manuscripten
- Chinese blokdrukkers
- Middeleeuwse verluchters (manuscriptversierers)
- Vijftiende-eeuwse drukkers die vroeg-Europese gedrukte boeken ontwierpen
Al deze figuren maken deel uit van het rijke erfgoed van grafisch ontwerp. Het betreft
grotendeels een anonieme traditie: de sociale waarde en esthetische prestaties van
deze creatieve kunstenaars met buitengewone intelligentie en visie worden
onvoldoende erkend.
TIJDLIJN VAN HET VAKGEBIED
1922
Boekontwerper William Addison Dwiggins bedacht de term grafisch ontwerp om zijn
activiteiten te beschrijven: het aanbrengen van structurele orde en visuele vorm in
gedrukte communicatie. Een opkomend beroep krijgt eindelijk een passende naam.
jaren '60–'70
Grafisch ontwerp wordt een oSiciële studierichting in steeds meer instellingen in Europa
en de Verenigde Staten.
jaren '80
De opkomst van de personal computer en desktop publishing brengt grafische
ontwerpinstrumenten in handen van iedereen die het zich kan veroorloven. Docenten en
vormgevers zien de noodzaak om een vakgeschiedenis te creëren, zodat grafisch
ontwerp zich onderscheidt van amateurwerk en zich positioneert als een even
belangrijke culturele speler als architectuur, modeontwerp en de schone kunsten.
Designgeschiedenis – Jens Versprille 1
,DEFINITIE
Etymologie
Van het Oudgrieks γραφικός (graphikós) — "in staat om te tekenen of te schilderen"
Het woord grafisch heeft twee betekenissen:
- Betekenis 1 — prentkunst: betrekking hebbend op grafiek; grafische kunsten
zoals houtsnijkunst, lithografie en kopergravures; maar ook grafische vakken als
het drukken van boeken, het maken van clichés, reproducties en zelfs
boekbinderij.
- Betekenis 2 — visuele voorstelling: wat te maken heeft met voorstellingen in
lijnen of figuren; een grafische voorstelling in een tekening.
Definitie grafische vormgeving: het visueel vormgeven van ideeën in verschillende
media, met als doel mensen iets mee te delen. Dit vereist zowel artistieke als
technische vaardigheden. Zowel visuele expressie als creativiteit worden nagestreefd in
de presentatie van tekst en beeld.
CONCLUSIE
Drie centrale verbanden verbinden de leerstof:
- Continuïteit: de behoefte aan visuele communicatie is universeel en tijdloos —
van prehistorische grottekeningen tot desktop publishing, de kern blijft dezelfde.
- Professionalisering: pas wanneer een vakgebied een naam, een geschiedenis en
een opleiding krijgt, wordt het erkend als volwaardige discipline. De term van
Dwiggins (1922), de academisering (jaren '60–'70) en de reactie op
democratisering door de pc (jaren '80) zijn drie stappen in dit proces.
- Spanning tussen kunst en techniek: grafische vormgeving bevindt zich op het
snijpunt van artistieke expressie en technische uitvoering — het combineert
creativiteit met vakmanschap.
De democratisering door de pc was tegelijk een bedreiging (iedereen kan het) en een
kans (vakgebied moest zich heruitvinden via geschiedenis en academische legitimiteit).
Kernverbanden
Designgeschiedenis – Jens Versprille 2
,FIRST THINGS FIRST 15.000 v.C. — 1900
Prehistorie tot de Renaissance 15.000 v.Chr.–1500
De periode voor de drukpers waarin beeldtaal vooral functioneel, ritueel en symbolisch
was.
Renaissance & Industrieel tijdperk 1500–1900
De overgang van ambacht naar massaproductie, met Renaissance humanisme en later
de opkomst van machines en reproductie.
The Arts & Crafts Movement 1860–1940
Reactie op industrialisatie: terug naar ambacht, materialen en eerlijk ontwerp. Denk aan
William Morris.
Art Nouveau 1868–1940
Organische lijnen, natuurmotieven, sierlijke typografie. Een internationale stijl die
decoratie opnieuw definieerde.
Peter Behrens 1890–1910
De eerste industrieel ontwerper avant la lettre. Corporate identity, productdesign en
architectuur komen samen.
VOOR DE DRUKPERS: PREHISTORIE TOT DE RENAISSANCE 15.000 V.C. – 1500
Grafisch ontwerp zoals we het kennen begon pas echt na de uitvinding van de drukpers
in 1440, maar de oorsprong van visuele communicatie gaat terug tot de prehistorie. De
geschiedenis van de grafische vormgeving omvat dan ook de volledige herinnering aan
de menselijke visuele communicatie.
PREHISTORISCHE VISUELE COMMUNICATIE
Vroege menselijke markeringen gevonden in Afrika
dateren van meer dan 200.000 jaar geleden. Tussen het
vroege Paleolithicum en het Neolithicum (35.000–4000
v.Chr.) lieten vroege mensen schilderijen achter in
grotten, waaronder de beroemde grotten van Lascaux
(Zuid-Frankrijk) en Altamira (Spanje).
Materialen en technieken:
- Zwart werd gemaakt van houtskool
- Warme tinten (lichtgeel tot roodbruin) kwamen van rode en gele ijzeroxiden.
- Pigmenten werden gemend met dierlijk vet als bindmiddel.
- Dieren werden getekend en geschilderd op wanden van voormalige onderaardse
waterkanalen die als schuilplaats dienden.
Belangrijk onderscheid: dit was niet het begin van ‘kunst’ zoals wij die kennen. Het was
het begin van visuele communicatie – de afbeeldingen werden gemaakt om te overleven
en hadden utilitaire en rituele doeleinden.
Designgeschiedenis – Jens Versprille 3
, Naast dierfiguren zijn op veel grotschilderingen ook abstracte geometrische tekens
gevonden: stippen, vierkanten en andere configuraties. Of dit door de mens gemaakte
voorwerpen voorstellen of proto-schrift zijn, is onbekend en zal nooit bekend worden,
omdat ze dateren van vóór het begin van de opgetekende geschiedenis.
Over de hele wereld (Afrika, Noord-Amerika, Nieuw-Zeeland) hebben prehistorische
mensen ook talrijke petrogliefen nagelaten: gekerfde of gekraste tekens op rotsen. Veel
ervan zijn pictogrammen; sommige zijn mogelijk ideografieën (symbolen voor
abstracte ideeën of concepten).
DE UITVINDING VAN HET (SPIJKER)SCHRIFT
De vroegste schriftelijke bronnen zijn kleitabletten uit de stad Uruk (Soemerië). Ze
bevatten pictografische tekeningen van voorwerpen, vergezeld van cijfers en
persoonsnamen in geordende kolommen.
Vroeg Sumerisch pictografisch tablet Spijkerschrift
Schrijfmateriaal en - methode:
- Overvloed aan klei in Soemerië maakte dit het logische materiaal voor registratie.
- Een tot een punt geslepen rietstift werd gebruikt voor fijne, gebogen lijnen.
- Het tablet werd in de linkerhand gehouden, met een stift werden pictogrammen
in het oppervlak gekrast.
- Schrijven begon rechtsbovenaan in voorzichtige verticale kolommen.
- Het beschreven tablet werd gedroogd in de zon of keihard gebakken in een oven.
- Het schrift was gestructureerd volgens een raster van horizontale en verticale
ruimtelijke verdelingen.
EVOLUTIE VAN HET SCHRIFT
Rond 2800 v.Chr. draaiden schriftgeleerden de pictogrammen op hun kant en begonnen
ze te schrijven in horizontale rijen, van links naar rechts en van boven naar beneden. Dit
vergemakkelijkte het schrijven en maakte de pictogrammen minder letterlijk.
Circa 300 jaar later werd de schrijfsnelheid verhoogd door de naald met scherpe punt te
vervangen door een naald met driehoekige punt. Deze stylus werd in de klei gedrukt in
plaats van erdoorheen gesleept, waardoor de tekens nu bestonden uit een reeks
wigvormige streken in plaats van een ononderbroken lijntekening.
Deze vernieuwing veranderde de aard van het schrift radicaal: de pictogrammen
evolueerden tot het abstracte spijkerschrift.
Designgeschiedenis – Jens Versprille 4
