Samenvatting: mens en samenleving
GEZIN EN RELATIES
Inleiding
Definitie ‘wat is een gezin’ (Levine) =
Het begrip gezin gaat verder dan het vroegere ettelijke, biologische en economische kader. Het gezin wordt nu
gezien als een subjectief fenomeen. Een definitie van gezin moet naast traditionele biologische relaties ook
solidariteitsrelaties tussen individuen omvatten die de functie van een gezin vervullen. Gezinsleden zijn degene
die door geboorte, adoptie, huwelijk of een commitment van solidariteit, diepe persoonlijke bindingen hebben
en die op elkaar mogen en kunnen rekenen voor het geven en ontvangen van steun van welke aard dan ook,
voor zover mogelijk en vooral in tijd van nood.
Hoofdstuk 1: gezin en relaties anno 2019 (tendensen)
1. Anno 2019, verdunnen gezinnen
1.1 Het aantal gezinnen
Het feit dat het aantal huishoudens veel sterker stijgt dan de totale bevolking brengt met zich mee dat de
gemiddelde omvang van en huishouden sterk gedaald is.
- 1970: gemiddelde omvang van een gezin bijna 3 personen
- 2011: gemiddelde omvang van slecht 2,3 personen (daling van 22%)
- Een eeuw geleden: gemiddelde omvang van 4,56 personen
1.2 Het aantal kinderen
- 2010: 67 613
- 2017: 62 037
- 2019: 61 870
Te verklaren door:
- Aantal vrouwen tussen 20 en 40 jaar neemt af
- Vrouwen krijgen steeds minder kinderen (één kindgezinnen)
- Minder vrouwen krijgen kinderen (kinderloos)
1.3 Het aantal alleenstaanden
- Bijna 40% bestaat uit één of twee ouders met kinderen.
• Dit zal blijven stijgen
• Het aantal 3-persoonshuishoudens zal nauwelijks veranderen
• Het aantal 4- en 5+ persoonshuishoudens zal lichtjes toenemen
de
- 1/3 van de huishoudens bestaat uit alleenwonenden
• Deze groep zal verder groeien
• 1970: 18,8%
• 2008: 33,5%
• Stijging: stedelijke omgeving + de kust
,Te verklaren door:
- De vergrijzing: weduwes en weduwenaars. Ze kunnen en willen nog niet naar een rusthuis
- Jongere singles die graag alleen wonen in bruisende grootsteden
- Alleenstaande mannen tussen 30-50 jaar
De (verandering in) samenstelling van huishoudens heeft belangrijke gevolgen:
- Het klassieke gezin (mama + papa + kinderen) is niet meer de grootste groep
- Er is een breder spectrum van samenlevingsvormen en een toename van niet geregistreerde
woonvormen
- Stijgend aantal geschieden ouders met kinderen
- De groep alleenwonenden ouderen die onze samenleving voor nieuwe uitdagen stelt (vrouwen)
- Kleine gezinnen kunnen bijzonder kwetsbaar zijn voor armoede (alleenstaande ouders met afhankelijk
kind: armoederisico van 41%)
1.4 Gezinsverdunning
Gezinsverdunning = de gestage afname van de gemiddelde gezinsgrootte. Wordt vooral veroorzaakt door:
- Afnamen van het aantal gezinnen met kinderen
- Afname van het aantal kinderen per gezin
- Toename van het aantal eenpersoonshuishoudens
2. Anno 2019, verouderen gezinnen
2.1 De evolutie van de huwelijksleeftijd
De laatste jaren, na de daling van de leeftijd gedurende de laatste 100 jaar, is die weer gestegen en stijgt die
nog steeds.
- Gemiddelde leeftijd man (eerste) huwelijk: 33,5 jaar
- Gemiddelde leeftijd vrouw (eerste) huwelijk: 31,4 jaar
2.2 De evolutie in de leeftijd van de moeder bij de geboorte van het eerste kind
- Tussen 1985 en 2003: gemiddelde leeftijd gestegen van bijna 25 tot iets meer dan 31 jaar
- 2017: voor het eerst minder kinderen geboren per 100 vrouwen tussen 25-30 jaar dan bij vrouwen
tussen 30-35 jaar
- Gemiddelde leeftijd 1998: 29,1
- Gemiddelde leeftijd 2016: 30,6
Te verklaren door:
- Langere studietijd
- Eerst aantal jaren fulltime werken
, 2.3 De evolutie in de ouderdom van de bevolking
Door de vergrijzing stijgt het aandeel van ouderen in de bevolking. Dit wordt veroorzaakt door een combinatie
van factoren:
- Veel westerse landen kenden na WOII een geboortegolf (in de jaren ’60 en ’70 daalde het
geboortecijfer weer sterk = ontgroening, door het gebruik van contraceptiva = voorbehoedsmiddelen)
- De stijging in de levensverwachting is het resultaat van verbeteringen in volksgezondheid,
geneeskunde en voeding
• Levensverwachting vrouwen: 83,7 jaar
• Levensverwachting mannen: 79 jaar
• Gevolg: de veerhouding tussen het aantal ouderen en jongeren stijgt sterk
o 1960: leeftijdsgroep van 0-25 jaar = 50% van de bevolking
o 2000: leeftijdsgroep van 0-25 jaar = 30% van de bevolking
o 2025: leeftijdsgroep van 0-25 jaar = 25% van de bevolking
2.4 Gezinsveroudering
De gezinsveroudering houdt in dat:
- We op een oudere leeftijd in het huwelijksbootje stappen
- We op een oudere leeftijd kinderen krijgen
- We met z’n allen steeds ouder worden
3. Anno 2019, blijft het huwelijk de norm
3.1 Het aantal huwelijken
Aantal huwelijken tijdens de laatste eeuw:
- Piek in 1920: kan verklaard worden vanuit WOI en de crisisperiode die daaraan voorafging. Heel wat
huwelijken werden tijdelijk uitgesteld, wat zorgde voor een piek na de bevrijding
- Kleinere piek in 1950: kan verklaard worden vanuit WOII
- Lichte heropleving in ’70 en ’90, anders nam het aantal huwelijken echter toch af
- Dieptepunt in 2005, sindsdien aantal huwelijken weer licht toegenomen
3.2 Het aantal wettelijk samenwonenden
Enkel rekening gehouden met de ‘wettelijk’ samenwonenden. Enkel over deze groep zijn er cijfers beschikbaar.
- 2000: de wetgeving omtrent wettelijke samenwoning trad in werking
• In heel België: 5 144 verklaringen
• 14,42% afgesloten tussen personen van hetzelfde geslacht
• 85,48 afgesloten tussen personen van verschillend geslacht
, - 2001: toen het stelsel van de wettelijke samenwoning bij het grote publiek steeds bekender werd, is er
een npiek in het aantal nieuwe samenlevingscontracten
- 2014: jaar van de laatst bekendgemaakte cijfers
• In heel België: 78 271 verklaringen
• 3,22% afgesloten tussen personen van hetzelfde geslacht
o Gedaald aangezien zij sinds 2003 ook kunnen huwen
• 96,77% afgesloten tussen personen van verschillend geslacht
➔ In Vlaanderen zijn er nu jaarlijks ongeveer evenveel nieuwe huwelijksakten als nieuwe verklaringen
van samenwoning. Maar die cijfers geven nog niet de hele waarheid weer, want naast het aantal
wettelijk samenwonenden, is er ook nog een (grote) groep samenwonenden die geen officiële
verklaring van samenwoning onderschreef
➔ Als je die erbij telt, is samenwonen vandaag de dag ongetwijfeld populairder dan het huwelijk
3.3 Huwelijk blijft grote droom van de Vlaming
Uit de gezinsenquête blijkt dat de meeste Vlamingen dromen van een klassiek gezin: 2 ouders en kinderen van
die ouders.
- Wie een relatie heeft en nog niet samenwoont, denkt wel in de helft van de gevallen aan trouwen
- Het wettelijk samenlevingscontract slaat minder aan dan het feitelijk samenwonen
- Relatietherapeute Rika Ponnet: ideaal van de romantische liefde (het enige waar we echt collectief in
geloven)
- Daarom houden we massaal vast aan het beeld van het ideale huwelijk → meer druk op het huwelijk
dan ooit tevoren
- Mentaliteitswijziging: de YOLO-mentaliteit bij de twintigers en dertigers weerspiegelt zich zeker op het
rationeel vlak
3.4 Gezinnen streven naar een tweeoudergezin
Uit de vele antwoorden van de gezinsenquête bleek toch een zekere verzuchting naar een ‘traditioneel’,
‘gewoon’, ‘normaal’ gezin: een tweeoudergezin. Een nieuw samengesteld gezin lijkt voor wie er de eerste keer
niet in slaagde, een ‘second-best’-optie.
4. Anno 2019, blijven de traditionele man-vrouw rollen stand houden
4.1 De verdeling van huishoudelijke taken
Er is nog altijd een grote genderkloof in de verdeling van de huishoudelijke taken. Uit onderzoek blijkt dat meer
vrouwen de laatste decennia meer buitenshuis werken. Diezelfde vrouwen draaien nog steeds meer op voor
het huishouden dan mannen.
Binnen het huishoudelijk werk blijven typisch mannelijke en typisch vrouwelijke taken overeind.
- Vrouwen: dagelijkse taken, waar weinig eer valt mee te halen
- Mannen: taken die uitgesteld kunnen worden en die een voor anderen zichtbaar resultaat hebben
GEZIN EN RELATIES
Inleiding
Definitie ‘wat is een gezin’ (Levine) =
Het begrip gezin gaat verder dan het vroegere ettelijke, biologische en economische kader. Het gezin wordt nu
gezien als een subjectief fenomeen. Een definitie van gezin moet naast traditionele biologische relaties ook
solidariteitsrelaties tussen individuen omvatten die de functie van een gezin vervullen. Gezinsleden zijn degene
die door geboorte, adoptie, huwelijk of een commitment van solidariteit, diepe persoonlijke bindingen hebben
en die op elkaar mogen en kunnen rekenen voor het geven en ontvangen van steun van welke aard dan ook,
voor zover mogelijk en vooral in tijd van nood.
Hoofdstuk 1: gezin en relaties anno 2019 (tendensen)
1. Anno 2019, verdunnen gezinnen
1.1 Het aantal gezinnen
Het feit dat het aantal huishoudens veel sterker stijgt dan de totale bevolking brengt met zich mee dat de
gemiddelde omvang van en huishouden sterk gedaald is.
- 1970: gemiddelde omvang van een gezin bijna 3 personen
- 2011: gemiddelde omvang van slecht 2,3 personen (daling van 22%)
- Een eeuw geleden: gemiddelde omvang van 4,56 personen
1.2 Het aantal kinderen
- 2010: 67 613
- 2017: 62 037
- 2019: 61 870
Te verklaren door:
- Aantal vrouwen tussen 20 en 40 jaar neemt af
- Vrouwen krijgen steeds minder kinderen (één kindgezinnen)
- Minder vrouwen krijgen kinderen (kinderloos)
1.3 Het aantal alleenstaanden
- Bijna 40% bestaat uit één of twee ouders met kinderen.
• Dit zal blijven stijgen
• Het aantal 3-persoonshuishoudens zal nauwelijks veranderen
• Het aantal 4- en 5+ persoonshuishoudens zal lichtjes toenemen
de
- 1/3 van de huishoudens bestaat uit alleenwonenden
• Deze groep zal verder groeien
• 1970: 18,8%
• 2008: 33,5%
• Stijging: stedelijke omgeving + de kust
,Te verklaren door:
- De vergrijzing: weduwes en weduwenaars. Ze kunnen en willen nog niet naar een rusthuis
- Jongere singles die graag alleen wonen in bruisende grootsteden
- Alleenstaande mannen tussen 30-50 jaar
De (verandering in) samenstelling van huishoudens heeft belangrijke gevolgen:
- Het klassieke gezin (mama + papa + kinderen) is niet meer de grootste groep
- Er is een breder spectrum van samenlevingsvormen en een toename van niet geregistreerde
woonvormen
- Stijgend aantal geschieden ouders met kinderen
- De groep alleenwonenden ouderen die onze samenleving voor nieuwe uitdagen stelt (vrouwen)
- Kleine gezinnen kunnen bijzonder kwetsbaar zijn voor armoede (alleenstaande ouders met afhankelijk
kind: armoederisico van 41%)
1.4 Gezinsverdunning
Gezinsverdunning = de gestage afname van de gemiddelde gezinsgrootte. Wordt vooral veroorzaakt door:
- Afnamen van het aantal gezinnen met kinderen
- Afname van het aantal kinderen per gezin
- Toename van het aantal eenpersoonshuishoudens
2. Anno 2019, verouderen gezinnen
2.1 De evolutie van de huwelijksleeftijd
De laatste jaren, na de daling van de leeftijd gedurende de laatste 100 jaar, is die weer gestegen en stijgt die
nog steeds.
- Gemiddelde leeftijd man (eerste) huwelijk: 33,5 jaar
- Gemiddelde leeftijd vrouw (eerste) huwelijk: 31,4 jaar
2.2 De evolutie in de leeftijd van de moeder bij de geboorte van het eerste kind
- Tussen 1985 en 2003: gemiddelde leeftijd gestegen van bijna 25 tot iets meer dan 31 jaar
- 2017: voor het eerst minder kinderen geboren per 100 vrouwen tussen 25-30 jaar dan bij vrouwen
tussen 30-35 jaar
- Gemiddelde leeftijd 1998: 29,1
- Gemiddelde leeftijd 2016: 30,6
Te verklaren door:
- Langere studietijd
- Eerst aantal jaren fulltime werken
, 2.3 De evolutie in de ouderdom van de bevolking
Door de vergrijzing stijgt het aandeel van ouderen in de bevolking. Dit wordt veroorzaakt door een combinatie
van factoren:
- Veel westerse landen kenden na WOII een geboortegolf (in de jaren ’60 en ’70 daalde het
geboortecijfer weer sterk = ontgroening, door het gebruik van contraceptiva = voorbehoedsmiddelen)
- De stijging in de levensverwachting is het resultaat van verbeteringen in volksgezondheid,
geneeskunde en voeding
• Levensverwachting vrouwen: 83,7 jaar
• Levensverwachting mannen: 79 jaar
• Gevolg: de veerhouding tussen het aantal ouderen en jongeren stijgt sterk
o 1960: leeftijdsgroep van 0-25 jaar = 50% van de bevolking
o 2000: leeftijdsgroep van 0-25 jaar = 30% van de bevolking
o 2025: leeftijdsgroep van 0-25 jaar = 25% van de bevolking
2.4 Gezinsveroudering
De gezinsveroudering houdt in dat:
- We op een oudere leeftijd in het huwelijksbootje stappen
- We op een oudere leeftijd kinderen krijgen
- We met z’n allen steeds ouder worden
3. Anno 2019, blijft het huwelijk de norm
3.1 Het aantal huwelijken
Aantal huwelijken tijdens de laatste eeuw:
- Piek in 1920: kan verklaard worden vanuit WOI en de crisisperiode die daaraan voorafging. Heel wat
huwelijken werden tijdelijk uitgesteld, wat zorgde voor een piek na de bevrijding
- Kleinere piek in 1950: kan verklaard worden vanuit WOII
- Lichte heropleving in ’70 en ’90, anders nam het aantal huwelijken echter toch af
- Dieptepunt in 2005, sindsdien aantal huwelijken weer licht toegenomen
3.2 Het aantal wettelijk samenwonenden
Enkel rekening gehouden met de ‘wettelijk’ samenwonenden. Enkel over deze groep zijn er cijfers beschikbaar.
- 2000: de wetgeving omtrent wettelijke samenwoning trad in werking
• In heel België: 5 144 verklaringen
• 14,42% afgesloten tussen personen van hetzelfde geslacht
• 85,48 afgesloten tussen personen van verschillend geslacht
, - 2001: toen het stelsel van de wettelijke samenwoning bij het grote publiek steeds bekender werd, is er
een npiek in het aantal nieuwe samenlevingscontracten
- 2014: jaar van de laatst bekendgemaakte cijfers
• In heel België: 78 271 verklaringen
• 3,22% afgesloten tussen personen van hetzelfde geslacht
o Gedaald aangezien zij sinds 2003 ook kunnen huwen
• 96,77% afgesloten tussen personen van verschillend geslacht
➔ In Vlaanderen zijn er nu jaarlijks ongeveer evenveel nieuwe huwelijksakten als nieuwe verklaringen
van samenwoning. Maar die cijfers geven nog niet de hele waarheid weer, want naast het aantal
wettelijk samenwonenden, is er ook nog een (grote) groep samenwonenden die geen officiële
verklaring van samenwoning onderschreef
➔ Als je die erbij telt, is samenwonen vandaag de dag ongetwijfeld populairder dan het huwelijk
3.3 Huwelijk blijft grote droom van de Vlaming
Uit de gezinsenquête blijkt dat de meeste Vlamingen dromen van een klassiek gezin: 2 ouders en kinderen van
die ouders.
- Wie een relatie heeft en nog niet samenwoont, denkt wel in de helft van de gevallen aan trouwen
- Het wettelijk samenlevingscontract slaat minder aan dan het feitelijk samenwonen
- Relatietherapeute Rika Ponnet: ideaal van de romantische liefde (het enige waar we echt collectief in
geloven)
- Daarom houden we massaal vast aan het beeld van het ideale huwelijk → meer druk op het huwelijk
dan ooit tevoren
- Mentaliteitswijziging: de YOLO-mentaliteit bij de twintigers en dertigers weerspiegelt zich zeker op het
rationeel vlak
3.4 Gezinnen streven naar een tweeoudergezin
Uit de vele antwoorden van de gezinsenquête bleek toch een zekere verzuchting naar een ‘traditioneel’,
‘gewoon’, ‘normaal’ gezin: een tweeoudergezin. Een nieuw samengesteld gezin lijkt voor wie er de eerste keer
niet in slaagde, een ‘second-best’-optie.
4. Anno 2019, blijven de traditionele man-vrouw rollen stand houden
4.1 De verdeling van huishoudelijke taken
Er is nog altijd een grote genderkloof in de verdeling van de huishoudelijke taken. Uit onderzoek blijkt dat meer
vrouwen de laatste decennia meer buitenshuis werken. Diezelfde vrouwen draaien nog steeds meer op voor
het huishouden dan mannen.
Binnen het huishoudelijk werk blijven typisch mannelijke en typisch vrouwelijke taken overeind.
- Vrouwen: dagelijkse taken, waar weinig eer valt mee te halen
- Mannen: taken die uitgesteld kunnen worden en die een voor anderen zichtbaar resultaat hebben
