Samenvatting
sociaalwetenschappelijke stromingen en theoriëen
Hoofdstuk 1 – Waarom sociaalwetenschappelijke theorie? ............................................................................................................................ 5
1. Inleiding: waarom bestaat sociaalwetenschappelijke theorie? .............................................................................................................. 5
2. Het debat over het “einde van de theorie” ............................................................................................................................................. 6
3. Het fundamentele probleem: correlatie is geen causaliteit .................................................................................................................... 6
4. Waarom theorie noodzakelijk blijft ....................................................................................................................................................... 8
5. Het snelheidsmeter-voorbeeld ............................................................................................................................................................... 8
6. Data worden altijd geïnterpreteerd ........................................................................................................................................................ 9
7. Big Data en algoritmes: praktische problemen.................................................................................................................................... 10
8. Het sociologische antwoord: waarom theorie onmisbaar is ................................................................................................................ 10
9. Wat doen theorieën precies? .................................................................................................................................................................11
10. Theorieënpluralisme .......................................................................................................................................................................... 12
11. Grote tegenstellingen tussen theorieën .............................................................................................................................................. 13
12. Twee wetenschappelijke houdingen .................................................................................................................................................. 13
Hoofdstuk 2 – Rationalisme I: Rational Choice Theory en Uitwisselingstheorie ......................................................................................... 14
1. Inleiding: de rationalistische traditie ................................................................................................................................................... 14
2. De filosofische oorsprong: het utilitarisme ......................................................................................................................................... 15
3. Rational Choice Theory: menselijk handelen verklaren...................................................................................................................... 17
4. Incentives: waarom mensen bepaalde keuzes maken .......................................................................................................................... 18
5. Keuzes maken: doelconflicten en opportuniteitskosten ...................................................................................................................... 19
6. Rational Choice toegepast: misdaad .................................................................................................................................................... 20
7. Rational Choice als sociologische theorie ........................................................................................................................................... 20
8. Uitwisselingstheorie: sociale relaties als markt ................................................................................................................................... 21
9. George Homans: gedrag, beloning en straf ......................................................................................................................................... 21
10. Peter Blau: sociale relaties als uitwisseling ....................................................................................................................................... 22
11. Economische en sociale uitwisseling................................................................................................................................................. 22
12. Reciprociteit, rechtvaardigheid en macht .......................................................................................................................................... 23
13. Het grote probleem van Rational Choice: collectieve actie .............................................................................................................. 24
14. De tragedie van de meent .................................................................................................................................................................. 24
15. Het free rider-probleem ..................................................................................................................................................................... 25
16. Speltheorie: rationeel handelen onder wederzijdse afhankelijkheid ................................................................................................. 25
Hoofdstuk 3 – Grenzen van rationaliteit.................................................................................................................................................. 26
2. Normatieve versus descriptieve theorieën ........................................................................................................................................... 27
3. Behavioral Game Theory: Rational Choice Theory testen .................................................................................................................. 28
4. Het Ultimatum Game: de ontdekking van fairness ............................................................................................................................. 28
5. Het Dictator Game: altruïsme zonder dwang ...................................................................................................................................... 30
6. Samenwerking als probleem: het Public Goods Game ....................................................................................................................... 31
7. Prosociale bestraffing en strong reciprocity ........................................................................................................................................ 32
8. Wat leren behavioral games ons over de mens? .................................................................................................................................. 33
9. Herbert Simon en de kritiek op perfecte rationaliteit .......................................................................................................................... 34
1
, 10. Bounded Rationality: rationaliteit binnen grenzen ............................................................................................................................ 34
11. Maximizing versus satisficing ........................................................................................................................................................... 35
12. Behavioural Economics: een realistischer mensbeeld ....................................................................................................................... 35
13. Twee manieren van denken: systeem 1 en systeem 2 ........................................................................................................................ 36
14. Heuristieken en cognitieve biases...................................................................................................................................................... 37
15. Prospect Theory en verliesaversie ..................................................................................................................................................... 37
16. Conclusie: hoe rationeel zijn mensen? .............................................................................................................................................. 38
Hoofdstuk 4 – Sociobiologie en Evolutiepsychologie .................................................................................................................................. 38
1. Inleiding: heeft de mens een natuur? ................................................................................................................................................... 38
2. Steven Pinker en de kritiek op de blank slate ...................................................................................................................................... 39
3. Evolutie als alternatief perspectief ...................................................................................................................................................... 40
4. Darwin als vertrekpunt ........................................................................................................................................................................ 41
5. Een veelvoorkomend misverstand over evolutie ................................................................................................................................. 42
6. Sociobiologie: sociaal gedrag als product van evolutie....................................................................................................................... 43
7. Richard Dawkins en het selfish gene ................................................................................................................................................... 44
8. Het probleem van altruïsme ................................................................................................................................................................. 44
9. Reciprocity: samenwerken met niet-familie ........................................................................................................................................ 45
10. Van sociobiologie naar evolutiepsychologie ..................................................................................................................................... 46
11. Het modulaire brein ........................................................................................................................................................................... 46
12. De Environment of Evolutionary Adaptedness (EEA) ...................................................................................................................... 47
13. Aanpassing en aangepastheid ............................................................................................................................................................ 47
14. Adaptive lag en maladaptedness ........................................................................................................................................................ 48
15. Evolutie en sekseverschillen .............................................................................................................................................................. 49
16. Verzet tegen evolutionaire verklaringen ............................................................................................................................................ 49
Hoofdstuk 5 – Culturele Evolutie & Gene-Culture Coevolution (Joseph Henrich) ...................................................................................... 50
1. Wat maakt de mens speciaal? .............................................................................................................................................................. 50
2. Joseph Henrich en de kritiek op evolutiepsychologie ......................................................................................................................... 50
3. Waarom is de mens zo succesvol? ....................................................................................................................................................... 51
4. Cumulatieve cultuur ............................................................................................................................................................................ 52
5. Dual Inheritance Theory ...................................................................................................................................................................... 53
6. Gene-Culture Coevolution ................................................................................................................................................................... 54
7. Cultureel leren ..................................................................................................................................................................................... 55
8. Het collectieve brein ............................................................................................................................................................................ 55
9. Learning Biases ................................................................................................................................................................................... 56
10. Normen en samenwerking ................................................................................................................................................................. 57
11. Sociale mechanismen achter normopvolging .................................................................................................................................... 57
12. Normenpsychologie en emoties......................................................................................................................................................... 58
13. Het monogame huwelijk .................................................................................................................................................................... 58
14. WEIRD-psychologie ......................................................................................................................................................................... 59
Hoofdstuk 6 – De Conflicttraditie ................................................................................................................................................................. 60
1. De conflicttraditie: een samenleving van strijd en macht.................................................................................................................... 61
2. Karl Marx: klassenstrijd als motor van de geschiedenis ..................................................................................................................... 62
3. Max Weber: macht is meer dan economie ........................................................................................................................................... 64
4. Ralf Dahrendorf: conflict door heerschappij ....................................................................................................................................... 65
5. Conflictregulering: hoe samenlevingen met conflicten omgaan ......................................................................................................... 67
2
, 6. Vergelijking tussen Marx, Weber en Dahrendorf ................................................................................................................................ 68
Hoofdstuk 7 – De Durkheimiaanse Traditie en het Functionalisme .............................................................................................................. 68
1. De Durkheimiaanse traditie ................................................................................................................................................................. 68
2. Het functionalistische paradigma ........................................................................................................................................................ 69
3. Talcott Parsons en het probleem van sociale orde ............................................................................................................................... 70
4. De voluntaristische handelingstheorie ................................................................................................................................................. 72
5. Parsons’ systeemtheorie ....................................................................................................................................................................... 72
6. Het AGIL-schema ................................................................................................................................................................................ 73
7. Kritiek op Parsons ............................................................................................................................................................................... 75
8. Robert K. Merton ................................................................................................................................................................................. 75
9. Theories of Middle Range ................................................................................................................................................................... 76
10. Functionalisme als methode .............................................................................................................................................................. 76
11. Manifeste en latente functies ............................................................................................................................................................. 77
Hoofdstuk 8 – Erving Goffman: Interactierituelen en het Dramaturgisch Perspectief ................................................................................. 78
1. Vervolg van het functionalisme ........................................................................................................................................................... 78
2. Hoe kan het functionalisme gered worden? ........................................................................................................................................ 79
3. Merton: manifeste en latente functies .................................................................................................................................................. 79
4. Luhmann en functionele equivalenten ................................................................................................................................................. 81
Andere mogelijke oplossingen ................................................................................................................................................................ 81
5. Wie was Erving Goffman?................................................................................................................................................................... 82
6. Goffman en het symbolisch interactionisme ....................................................................................................................................... 82
7. Interactierituelen .................................................................................................................................................................................. 83
8. Face en face work ................................................................................................................................................................................ 83
9. Rituele technieken van face work ........................................................................................................................................................ 84
10. Eerbied en houding ............................................................................................................................................................................ 85
11. Conclusie van de interactierituelen .................................................................................................................................................... 86
12. Het dramaturgisch perspectief ........................................................................................................................................................... 86
Hoofdstuk 9 – Randall Collins: Interaction Ritual Chains (IRC) .................................................................................................................. 87
1. Inhaal Goffman: openbare ruimte........................................................................................................................................................ 87
2. Gefocuste en ongefocuste interactie .................................................................................................................................................... 89
3. Civil Inattention ................................................................................................................................................................................... 89
4. Randall Collins en Interaction Ritual Chains ...................................................................................................................................... 89
5. Wat is een ritueel? ................................................................................................................................................................................ 90
6. Inzichten van Durkheim ...................................................................................................................................................................... 90
7. Homo Duplex ...................................................................................................................................................................................... 91
8. Triggers van de bijenkorfschakelaar .................................................................................................................................................... 92
9. Ingrediënten van rituelen ..................................................................................................................................................................... 92
10. Resultaten van rituelen ...................................................................................................................................................................... 93
11. Inzichten van Goffman ...................................................................................................................................................................... 94
12. Het centrale model van IRC .............................................................................................................................................................. 94
13. Geslaagde en gefaalde rituelen .......................................................................................................................................................... 95
14. Formele en natuurlijke rituelen.......................................................................................................................................................... 95
15. Waarom is fysieke aanwezigheid belangrijk?.................................................................................................................................... 96
16. Emotionele energie (EE) ................................................................................................................................................................... 96
17. Emotionele energie en moraal ........................................................................................................................................................... 96
3
, 18. Hoe ontstaat groepssolidariteit?......................................................................................................................................................... 97
19. Sacrale objecten ................................................................................................................................................................................. 97
20. Hoe ontstaan geloof en overtuigingen? ............................................................................................................................................. 98
21. Symbolen als batterijen ..................................................................................................................................................................... 98
22. Circulatie van symbolen .................................................................................................................................................................... 98
Hoofdstuk 10 – Constructivisme & De sociale constructie van de werkelijkheid ........................................................................................ 99
1. Vervolg IRC: macht en stratificatie ..................................................................................................................................................... 99
2. Wat is constructivisme? ..................................................................................................................................................................... 100
3. Centrale stelling van het constructivisme .......................................................................................................................................... 101
4. Maturana & Varela: biologisch constructivisme................................................................................................................................ 101
5. Ernst von Glasersfeld: radicaal constructivisme ............................................................................................................................... 102
6. Sociaal constructivisme ..................................................................................................................................................................... 104
7. Constructivistische ideeën in de klassieke sociologie ....................................................................................................................... 105
Marx en Engels ...................................................................................................................................................................................... 105
Weber..................................................................................................................................................................................................... 105
Durkheim ............................................................................................................................................................................................... 105
Goffman ................................................................................................................................................................................................. 105
Mead en Blumer .................................................................................................................................................................................... 105
Thomas-theorema .................................................................................................................................................................................. 105
8. Herbert Blumer en symbolisch interactionisme ................................................................................................................................ 105
9. Objecten volgens Blumer .................................................................................................................................................................. 105
10. Betekenis van objecten .................................................................................................................................................................... 106
11. Gevolgen van deze visie .................................................................................................................................................................. 106
12. Omgevingen zijn betekeniswerelden ............................................................................................................................................... 107
13. Interpretatie gaat vooraf aan handelen............................................................................................................................................. 107
14. Het Thomas-theorema ..................................................................................................................................................................... 107
15. Definitie van de situatie ................................................................................................................................................................... 108
16. Paul Watzlawick .............................................................................................................................................................................. 108
17. Werkelijkheid van eerste en tweede orde ........................................................................................................................................ 109
18. Meer voorbeelden ............................................................................................................................................................................ 109
19. Consequenties voor sociologie ........................................................................................................................................................ 109
20. Constructivisme betekent niet: alles is mogelijk ..............................................................................................................................110
Hoofdstuk 11 – Postmodernisme & Poststructuralisme ...............................................................................................................................110
1. Achtergrond: moderniteit en postmoderniteit .....................................................................................................................................110
2. De kritiek op de moderniteit ...............................................................................................................................................................112
Karl Marx ...............................................................................................................................................................................................112
Max Weber .............................................................................................................................................................................................112
Émile Durkheim .....................................................................................................................................................................................112
Adorno & Horkheimer............................................................................................................................................................................112
Bauman ...................................................................................................................................................................................................112
Beck & Giddens......................................................................................................................................................................................112
3. Structuralisme als voorganger van het poststructuralisme .................................................................................................................113
4. Jacques Derrida en deconstructie .......................................................................................................................................................115
5. Michel Foucault: kennis en macht ......................................................................................................................................................116
6. Jean-François Lyotard.........................................................................................................................................................................119
4
, 7. Jean Baudrillard ................................................................................................................................................................................. 121
8. Succes en kritiek op postmodernisme ............................................................................................................................................... 123
Hoofdstuk 12 – Actor-Network Theory (ANT) ........................................................................................................................................... 123
1. Achtergrond van Actor-Network Theory ........................................................................................................................................... 124
2. Actoren en netwerken ........................................................................................................................................................................ 125
3. Materiële semiotiek ........................................................................................................................................................................... 126
4. Actanten ............................................................................................................................................................................................. 127
5. Heterogeneous Engineering ............................................................................................................................................................... 128
6. Casestudy: Portugal als zeemacht...................................................................................................................................................... 129
7. Michel Callon en vertalingen ............................................................................................................................................................ 130
8. Latour: de deursluiter en de hotelsleutel............................................................................................................................................ 131
9. Madeleine Akrich: scripts .................................................................................................................................................................. 132
Hoofdstuk 13 – Samenvatting & Afronding ................................................................................................................................................ 133
1. Waarom hebben we theorie nodig?.................................................................................................................................................... 133
2. Theorieënpluralisme .......................................................................................................................................................................... 133
3. Hoe verklaren de verschillende stromingen?..................................................................................................................................... 135
4. Theorieënpluralisme en cumulativiteit .............................................................................................................................................. 136
5. Kritiek op positivisme ....................................................................................................................................................................... 137
6. Algemene conclusie van de cursus .................................................................................................................................................... 138
Hoofdstuk 1 – Waarom sociaalwetenschappelijke theorie?
1. Inleiding: waarom bestaat sociaalwetenschappelijke theorie?
Sociaalwetenschappen proberen sociale verschijnselen te begrijpen, beschrijven, analyseren
en verklaren. Daarbij rijst een fundamentele vraag:
➔ Hebben we eigenlijk theorieën nodig, of volstaan feiten en data?
Deze vraag is vandaag relevanter dan ooit door de opkomst van Big Data, artificiële
intelligentie en geavanceerde statistische technieken. Sommigen beweren dat theorieën
overbodig worden omdat computers automatisch patronen kunnen ontdekken in enorme
hoeveelheden gegevens.
➔ De centrale boodschap van deze les is echter dat:
- Theorieën onmisbaar blijven voor elke vorm van wetenschappelijke kennis.
- Zonder theorie kunnen we gegevens wel verzamelen, maar niet begrijpen wat ze
betekenen.
5
,2. Het debat over het “einde van de theorie”
2.1 Chris Anderson: Big Data maakt theorie overbodig
In 2008 publiceerde Chris Anderson, hoofdredacteur van Wired Magazine, een invloedrijk
artikel: The End of Theory.
Zijn stelling was eenvoudig:
• we beschikken over ongeziene hoeveelheden data;
• krachtige computers kunnen patronen herkennen;
• hypotheses zijn niet langer noodzakelijk;
• modellen en theorieën verliezen hun belang;
• correlaties zijn voldoende
Volgens Anderson hoeven wetenschappers Het zou volstaan om te observeren:
niet langer te vragen:
- “Wat gebeurt er?
- “Waarom gebeurt iets?”
➔ Met voldoende data zouden de cijfers voor zichzelf spreken.
2.2 Waarom klinkt dit aantrekkelijk?
Anderson vertrekt vanuit een reëel fenomeen:
• sociale media genereren enorme hoeveelheden gegevens;
• zoekmachines registreren gedrag van miljarden mensen;
• bedrijven verzamelen voortdurend data over consumptiegedrag;
• algoritmes kunnen zeer nauwkeurige voorspellingen maken.
➔ Daardoor lijkt het soms alsof theorie niet langer nodig is.
- Als een algoritme correct kan voorspellen welke film iemand zal kijken of welk
product iemand zal kopen, waarom zouden we dan nog proberen verklaringen te
zoeken?
3. Het fundamentele probleem: correlatie is geen causaliteit
De belangrijkste kritiek op Anderson is dat hij correlatie verwart met causaliteit.
3.1 Wat is correlatie?
Een correlatie betekent dat twee verschijnselen samen variëren.
6
, ➔ Wanneer het ene stijgt, stijgt of daalt het andere mee.
➔ Een correlatie zegt dus iets over een statistisch verband.
3.2 Wat is causaliteit?
Causaliteit betekent dat het ene verschijnsel daadwerkelijk een oorzaak is van het andere.
Daarvoor moeten we begrijpen:
• hoe het verband werkt;
• welke mechanismen actief zijn;
• waarom het verband ontstaat.
➔ Dat vereist theorie.
3.3 Voorbeelden van schijncorrelaties
In de les werden verschillende absurde correlaties getoond.
Voorbeeld 1 Voorbeeld 2 Voorbeeld 3
• Margarineconsum • Aantal • Wereldwijde
ptie in de Disneyfilms rijstconsumptie
Verenigde Staten • Aantal • Google-
• Echtscheidingscijf autodiefstallen zoekopdrachten
er in Maine naar “I have a
= Ook hier vinden we een headache”
= Deze evolueren statistische samenhang.
opvallend gelijk. = Opnieuw een sterke
= Maar er bestaat geen correlatie zonder
= Maar niemand gelooft plausibel causaal betekenisvolle verklaring.
dat margarine mechanisme.
echtscheidingen
veroorzaakt.
Belangrijke conclusie
Zonder theorie kunnen we niet onderscheiden welke correlaties betekenisvol zijn en welke
louter toevallig zijn.
Dit is een van de belangrijkste lessen van het hoofdstuk.
7
,4. Waarom theorie noodzakelijk blijft
4.1 Pigliucci: data zonder theorie zijn ruis
Filosoof Massimo Pigliucci reageerde rechtstreeks op Anderson.
➔ Volgens hem stelt Anderson de verkeerde vraag
1/ Wetenschap bestaat niet uit het verzamelen van zoveel mogelijk gegevens.
2/ Wetenschap probeert verklaringen te geven
➔ Pigliucci stelt daarom: zonder modellen en theorieën zijn data slechts ruis.
Theorie bepaalt immers:
• welke gegevens relevant zijn;
• welke vragen we stellen;
• welke verbanden onderzocht worden;
• hoe resultaten geïnterpreteerd worden.
4.2 Wetenschap zoekt verklaringen
Een databank kan tonen dat twee verschijnselen samen voorkomen.
Maar wetenschap wil verder gaan.
Ze wil weten:
• waarom iets gebeurt;
• hoe iets gebeurt;
• onder welke omstandigheden iets gebeurt.
➔ Dat kan enkel via theoretische verklaringen.
5. Het snelheidsmeter-voorbeeld
Een illustratie uit de les maakt dit verschil duidelijk.
Een snelheidsmeter voorspelt perfect hoe snel een auto rijdt.
Maar de snelheidsmeter verklaart niet:
• hoe de motor werkt; • hoe brandstof wordt omgezet in
energie;
8
, • hoe de transmissie werkt; • welke krachten de beweging
veroorzaken
➔ De snelheidsmeter beschrijft een resultaat.
➔ De mechanische theorie verklaart het proces.
Wat leren we hieruit?
Een goede voorspelling is niet noodzakelijk een goede verklaring.
➔ Dit onderscheid is cruciaal.
- Veel algoritmes zijn uitstekende voorspellers, maar zeggen weinig over de
onderliggende mechanismen.
6. Data worden altijd geïnterpreteerd
6.1 Kitchin: data spreken niet voor zichzelf
Sociaalgeograaf Rob Kitchin bekritiseert eveneens Anderson.
- Volgens hem worden data nooit neutraal waargenomen.
- Elke onderzoeker kijkt naar data vanuit een bepaald perspectief.
Hij stelt:
➔ Data worden altijd bekeken door een bepaalde lens.
6.2 Geen observatie zonder interpretatie
Dit leidt tot een fundamenteel sociologisch inzicht:
- Er bestaat geen observatie zonder interpretatie.
Voordat iets “data” wordt, moet iemand beslissen:
• wat gemeten wordt;
• hoe gemeten wordt;
• welke categorieën gebruikt worden;
• wat relevant wordt geacht.
➔ Theorie speelt dus al een rol vóór de analyse begint.
9
, 7. Big Data en algoritmes: praktische problemen
7.1 Cathy O’Neil
Datawetenschapper Cathy O’Neil toont in Weapons of Math Destruction aan dat algoritmes
niet zo objectief zijn als vaak wordt gedacht.
Veel voorspellende algoritmes:
• worden ontwikkeld door private bedrijven;
• zijn gebaseerd op commerciële belangen;
• zijn niet transparant;
• reproduceren vaak bestaande ongelijkheden.
7.2 Algoritmes zijn geen neutrale machines
Volgens O’Neil zijn algoritmes:
“meningen ingebed in code”
Mensen beslissen immers: Daardoor kunnen algoritmes:
• welke gegevens gebruikt worden; • discriminatie versterken;
• welke variabelen belangrijk zijn; • bestaande vooroordelen herhalen;
• welke uitkomsten wenselijk zijn. • sociale ongelijkheid reproduceren.
Belangrijke les
Meer data betekent niet automatisch betere kennis.
➔ Zonder theoretische reflectie kunnen data zelfs schadelijke gevolgen hebben.
8. Het sociologische antwoord: waarom theorie onmisbaar is
De sociologie verwerpt het idee dat theorie overbodig is.
Volgens de sociologische benadering:
Theorieën zijn nodig om
• data betekenis te geven;
• verbanden te interpreteren;
• verklaringen te formuleren;
• voorspellingen te maken;
• nieuwe onderzoeksvragen te ontwikkelen.
10
sociaalwetenschappelijke stromingen en theoriëen
Hoofdstuk 1 – Waarom sociaalwetenschappelijke theorie? ............................................................................................................................ 5
1. Inleiding: waarom bestaat sociaalwetenschappelijke theorie? .............................................................................................................. 5
2. Het debat over het “einde van de theorie” ............................................................................................................................................. 6
3. Het fundamentele probleem: correlatie is geen causaliteit .................................................................................................................... 6
4. Waarom theorie noodzakelijk blijft ....................................................................................................................................................... 8
5. Het snelheidsmeter-voorbeeld ............................................................................................................................................................... 8
6. Data worden altijd geïnterpreteerd ........................................................................................................................................................ 9
7. Big Data en algoritmes: praktische problemen.................................................................................................................................... 10
8. Het sociologische antwoord: waarom theorie onmisbaar is ................................................................................................................ 10
9. Wat doen theorieën precies? .................................................................................................................................................................11
10. Theorieënpluralisme .......................................................................................................................................................................... 12
11. Grote tegenstellingen tussen theorieën .............................................................................................................................................. 13
12. Twee wetenschappelijke houdingen .................................................................................................................................................. 13
Hoofdstuk 2 – Rationalisme I: Rational Choice Theory en Uitwisselingstheorie ......................................................................................... 14
1. Inleiding: de rationalistische traditie ................................................................................................................................................... 14
2. De filosofische oorsprong: het utilitarisme ......................................................................................................................................... 15
3. Rational Choice Theory: menselijk handelen verklaren...................................................................................................................... 17
4. Incentives: waarom mensen bepaalde keuzes maken .......................................................................................................................... 18
5. Keuzes maken: doelconflicten en opportuniteitskosten ...................................................................................................................... 19
6. Rational Choice toegepast: misdaad .................................................................................................................................................... 20
7. Rational Choice als sociologische theorie ........................................................................................................................................... 20
8. Uitwisselingstheorie: sociale relaties als markt ................................................................................................................................... 21
9. George Homans: gedrag, beloning en straf ......................................................................................................................................... 21
10. Peter Blau: sociale relaties als uitwisseling ....................................................................................................................................... 22
11. Economische en sociale uitwisseling................................................................................................................................................. 22
12. Reciprociteit, rechtvaardigheid en macht .......................................................................................................................................... 23
13. Het grote probleem van Rational Choice: collectieve actie .............................................................................................................. 24
14. De tragedie van de meent .................................................................................................................................................................. 24
15. Het free rider-probleem ..................................................................................................................................................................... 25
16. Speltheorie: rationeel handelen onder wederzijdse afhankelijkheid ................................................................................................. 25
Hoofdstuk 3 – Grenzen van rationaliteit.................................................................................................................................................. 26
2. Normatieve versus descriptieve theorieën ........................................................................................................................................... 27
3. Behavioral Game Theory: Rational Choice Theory testen .................................................................................................................. 28
4. Het Ultimatum Game: de ontdekking van fairness ............................................................................................................................. 28
5. Het Dictator Game: altruïsme zonder dwang ...................................................................................................................................... 30
6. Samenwerking als probleem: het Public Goods Game ....................................................................................................................... 31
7. Prosociale bestraffing en strong reciprocity ........................................................................................................................................ 32
8. Wat leren behavioral games ons over de mens? .................................................................................................................................. 33
9. Herbert Simon en de kritiek op perfecte rationaliteit .......................................................................................................................... 34
1
, 10. Bounded Rationality: rationaliteit binnen grenzen ............................................................................................................................ 34
11. Maximizing versus satisficing ........................................................................................................................................................... 35
12. Behavioural Economics: een realistischer mensbeeld ....................................................................................................................... 35
13. Twee manieren van denken: systeem 1 en systeem 2 ........................................................................................................................ 36
14. Heuristieken en cognitieve biases...................................................................................................................................................... 37
15. Prospect Theory en verliesaversie ..................................................................................................................................................... 37
16. Conclusie: hoe rationeel zijn mensen? .............................................................................................................................................. 38
Hoofdstuk 4 – Sociobiologie en Evolutiepsychologie .................................................................................................................................. 38
1. Inleiding: heeft de mens een natuur? ................................................................................................................................................... 38
2. Steven Pinker en de kritiek op de blank slate ...................................................................................................................................... 39
3. Evolutie als alternatief perspectief ...................................................................................................................................................... 40
4. Darwin als vertrekpunt ........................................................................................................................................................................ 41
5. Een veelvoorkomend misverstand over evolutie ................................................................................................................................. 42
6. Sociobiologie: sociaal gedrag als product van evolutie....................................................................................................................... 43
7. Richard Dawkins en het selfish gene ................................................................................................................................................... 44
8. Het probleem van altruïsme ................................................................................................................................................................. 44
9. Reciprocity: samenwerken met niet-familie ........................................................................................................................................ 45
10. Van sociobiologie naar evolutiepsychologie ..................................................................................................................................... 46
11. Het modulaire brein ........................................................................................................................................................................... 46
12. De Environment of Evolutionary Adaptedness (EEA) ...................................................................................................................... 47
13. Aanpassing en aangepastheid ............................................................................................................................................................ 47
14. Adaptive lag en maladaptedness ........................................................................................................................................................ 48
15. Evolutie en sekseverschillen .............................................................................................................................................................. 49
16. Verzet tegen evolutionaire verklaringen ............................................................................................................................................ 49
Hoofdstuk 5 – Culturele Evolutie & Gene-Culture Coevolution (Joseph Henrich) ...................................................................................... 50
1. Wat maakt de mens speciaal? .............................................................................................................................................................. 50
2. Joseph Henrich en de kritiek op evolutiepsychologie ......................................................................................................................... 50
3. Waarom is de mens zo succesvol? ....................................................................................................................................................... 51
4. Cumulatieve cultuur ............................................................................................................................................................................ 52
5. Dual Inheritance Theory ...................................................................................................................................................................... 53
6. Gene-Culture Coevolution ................................................................................................................................................................... 54
7. Cultureel leren ..................................................................................................................................................................................... 55
8. Het collectieve brein ............................................................................................................................................................................ 55
9. Learning Biases ................................................................................................................................................................................... 56
10. Normen en samenwerking ................................................................................................................................................................. 57
11. Sociale mechanismen achter normopvolging .................................................................................................................................... 57
12. Normenpsychologie en emoties......................................................................................................................................................... 58
13. Het monogame huwelijk .................................................................................................................................................................... 58
14. WEIRD-psychologie ......................................................................................................................................................................... 59
Hoofdstuk 6 – De Conflicttraditie ................................................................................................................................................................. 60
1. De conflicttraditie: een samenleving van strijd en macht.................................................................................................................... 61
2. Karl Marx: klassenstrijd als motor van de geschiedenis ..................................................................................................................... 62
3. Max Weber: macht is meer dan economie ........................................................................................................................................... 64
4. Ralf Dahrendorf: conflict door heerschappij ....................................................................................................................................... 65
5. Conflictregulering: hoe samenlevingen met conflicten omgaan ......................................................................................................... 67
2
, 6. Vergelijking tussen Marx, Weber en Dahrendorf ................................................................................................................................ 68
Hoofdstuk 7 – De Durkheimiaanse Traditie en het Functionalisme .............................................................................................................. 68
1. De Durkheimiaanse traditie ................................................................................................................................................................. 68
2. Het functionalistische paradigma ........................................................................................................................................................ 69
3. Talcott Parsons en het probleem van sociale orde ............................................................................................................................... 70
4. De voluntaristische handelingstheorie ................................................................................................................................................. 72
5. Parsons’ systeemtheorie ....................................................................................................................................................................... 72
6. Het AGIL-schema ................................................................................................................................................................................ 73
7. Kritiek op Parsons ............................................................................................................................................................................... 75
8. Robert K. Merton ................................................................................................................................................................................. 75
9. Theories of Middle Range ................................................................................................................................................................... 76
10. Functionalisme als methode .............................................................................................................................................................. 76
11. Manifeste en latente functies ............................................................................................................................................................. 77
Hoofdstuk 8 – Erving Goffman: Interactierituelen en het Dramaturgisch Perspectief ................................................................................. 78
1. Vervolg van het functionalisme ........................................................................................................................................................... 78
2. Hoe kan het functionalisme gered worden? ........................................................................................................................................ 79
3. Merton: manifeste en latente functies .................................................................................................................................................. 79
4. Luhmann en functionele equivalenten ................................................................................................................................................. 81
Andere mogelijke oplossingen ................................................................................................................................................................ 81
5. Wie was Erving Goffman?................................................................................................................................................................... 82
6. Goffman en het symbolisch interactionisme ....................................................................................................................................... 82
7. Interactierituelen .................................................................................................................................................................................. 83
8. Face en face work ................................................................................................................................................................................ 83
9. Rituele technieken van face work ........................................................................................................................................................ 84
10. Eerbied en houding ............................................................................................................................................................................ 85
11. Conclusie van de interactierituelen .................................................................................................................................................... 86
12. Het dramaturgisch perspectief ........................................................................................................................................................... 86
Hoofdstuk 9 – Randall Collins: Interaction Ritual Chains (IRC) .................................................................................................................. 87
1. Inhaal Goffman: openbare ruimte........................................................................................................................................................ 87
2. Gefocuste en ongefocuste interactie .................................................................................................................................................... 89
3. Civil Inattention ................................................................................................................................................................................... 89
4. Randall Collins en Interaction Ritual Chains ...................................................................................................................................... 89
5. Wat is een ritueel? ................................................................................................................................................................................ 90
6. Inzichten van Durkheim ...................................................................................................................................................................... 90
7. Homo Duplex ...................................................................................................................................................................................... 91
8. Triggers van de bijenkorfschakelaar .................................................................................................................................................... 92
9. Ingrediënten van rituelen ..................................................................................................................................................................... 92
10. Resultaten van rituelen ...................................................................................................................................................................... 93
11. Inzichten van Goffman ...................................................................................................................................................................... 94
12. Het centrale model van IRC .............................................................................................................................................................. 94
13. Geslaagde en gefaalde rituelen .......................................................................................................................................................... 95
14. Formele en natuurlijke rituelen.......................................................................................................................................................... 95
15. Waarom is fysieke aanwezigheid belangrijk?.................................................................................................................................... 96
16. Emotionele energie (EE) ................................................................................................................................................................... 96
17. Emotionele energie en moraal ........................................................................................................................................................... 96
3
, 18. Hoe ontstaat groepssolidariteit?......................................................................................................................................................... 97
19. Sacrale objecten ................................................................................................................................................................................. 97
20. Hoe ontstaan geloof en overtuigingen? ............................................................................................................................................. 98
21. Symbolen als batterijen ..................................................................................................................................................................... 98
22. Circulatie van symbolen .................................................................................................................................................................... 98
Hoofdstuk 10 – Constructivisme & De sociale constructie van de werkelijkheid ........................................................................................ 99
1. Vervolg IRC: macht en stratificatie ..................................................................................................................................................... 99
2. Wat is constructivisme? ..................................................................................................................................................................... 100
3. Centrale stelling van het constructivisme .......................................................................................................................................... 101
4. Maturana & Varela: biologisch constructivisme................................................................................................................................ 101
5. Ernst von Glasersfeld: radicaal constructivisme ............................................................................................................................... 102
6. Sociaal constructivisme ..................................................................................................................................................................... 104
7. Constructivistische ideeën in de klassieke sociologie ....................................................................................................................... 105
Marx en Engels ...................................................................................................................................................................................... 105
Weber..................................................................................................................................................................................................... 105
Durkheim ............................................................................................................................................................................................... 105
Goffman ................................................................................................................................................................................................. 105
Mead en Blumer .................................................................................................................................................................................... 105
Thomas-theorema .................................................................................................................................................................................. 105
8. Herbert Blumer en symbolisch interactionisme ................................................................................................................................ 105
9. Objecten volgens Blumer .................................................................................................................................................................. 105
10. Betekenis van objecten .................................................................................................................................................................... 106
11. Gevolgen van deze visie .................................................................................................................................................................. 106
12. Omgevingen zijn betekeniswerelden ............................................................................................................................................... 107
13. Interpretatie gaat vooraf aan handelen............................................................................................................................................. 107
14. Het Thomas-theorema ..................................................................................................................................................................... 107
15. Definitie van de situatie ................................................................................................................................................................... 108
16. Paul Watzlawick .............................................................................................................................................................................. 108
17. Werkelijkheid van eerste en tweede orde ........................................................................................................................................ 109
18. Meer voorbeelden ............................................................................................................................................................................ 109
19. Consequenties voor sociologie ........................................................................................................................................................ 109
20. Constructivisme betekent niet: alles is mogelijk ..............................................................................................................................110
Hoofdstuk 11 – Postmodernisme & Poststructuralisme ...............................................................................................................................110
1. Achtergrond: moderniteit en postmoderniteit .....................................................................................................................................110
2. De kritiek op de moderniteit ...............................................................................................................................................................112
Karl Marx ...............................................................................................................................................................................................112
Max Weber .............................................................................................................................................................................................112
Émile Durkheim .....................................................................................................................................................................................112
Adorno & Horkheimer............................................................................................................................................................................112
Bauman ...................................................................................................................................................................................................112
Beck & Giddens......................................................................................................................................................................................112
3. Structuralisme als voorganger van het poststructuralisme .................................................................................................................113
4. Jacques Derrida en deconstructie .......................................................................................................................................................115
5. Michel Foucault: kennis en macht ......................................................................................................................................................116
6. Jean-François Lyotard.........................................................................................................................................................................119
4
, 7. Jean Baudrillard ................................................................................................................................................................................. 121
8. Succes en kritiek op postmodernisme ............................................................................................................................................... 123
Hoofdstuk 12 – Actor-Network Theory (ANT) ........................................................................................................................................... 123
1. Achtergrond van Actor-Network Theory ........................................................................................................................................... 124
2. Actoren en netwerken ........................................................................................................................................................................ 125
3. Materiële semiotiek ........................................................................................................................................................................... 126
4. Actanten ............................................................................................................................................................................................. 127
5. Heterogeneous Engineering ............................................................................................................................................................... 128
6. Casestudy: Portugal als zeemacht...................................................................................................................................................... 129
7. Michel Callon en vertalingen ............................................................................................................................................................ 130
8. Latour: de deursluiter en de hotelsleutel............................................................................................................................................ 131
9. Madeleine Akrich: scripts .................................................................................................................................................................. 132
Hoofdstuk 13 – Samenvatting & Afronding ................................................................................................................................................ 133
1. Waarom hebben we theorie nodig?.................................................................................................................................................... 133
2. Theorieënpluralisme .......................................................................................................................................................................... 133
3. Hoe verklaren de verschillende stromingen?..................................................................................................................................... 135
4. Theorieënpluralisme en cumulativiteit .............................................................................................................................................. 136
5. Kritiek op positivisme ....................................................................................................................................................................... 137
6. Algemene conclusie van de cursus .................................................................................................................................................... 138
Hoofdstuk 1 – Waarom sociaalwetenschappelijke theorie?
1. Inleiding: waarom bestaat sociaalwetenschappelijke theorie?
Sociaalwetenschappen proberen sociale verschijnselen te begrijpen, beschrijven, analyseren
en verklaren. Daarbij rijst een fundamentele vraag:
➔ Hebben we eigenlijk theorieën nodig, of volstaan feiten en data?
Deze vraag is vandaag relevanter dan ooit door de opkomst van Big Data, artificiële
intelligentie en geavanceerde statistische technieken. Sommigen beweren dat theorieën
overbodig worden omdat computers automatisch patronen kunnen ontdekken in enorme
hoeveelheden gegevens.
➔ De centrale boodschap van deze les is echter dat:
- Theorieën onmisbaar blijven voor elke vorm van wetenschappelijke kennis.
- Zonder theorie kunnen we gegevens wel verzamelen, maar niet begrijpen wat ze
betekenen.
5
,2. Het debat over het “einde van de theorie”
2.1 Chris Anderson: Big Data maakt theorie overbodig
In 2008 publiceerde Chris Anderson, hoofdredacteur van Wired Magazine, een invloedrijk
artikel: The End of Theory.
Zijn stelling was eenvoudig:
• we beschikken over ongeziene hoeveelheden data;
• krachtige computers kunnen patronen herkennen;
• hypotheses zijn niet langer noodzakelijk;
• modellen en theorieën verliezen hun belang;
• correlaties zijn voldoende
Volgens Anderson hoeven wetenschappers Het zou volstaan om te observeren:
niet langer te vragen:
- “Wat gebeurt er?
- “Waarom gebeurt iets?”
➔ Met voldoende data zouden de cijfers voor zichzelf spreken.
2.2 Waarom klinkt dit aantrekkelijk?
Anderson vertrekt vanuit een reëel fenomeen:
• sociale media genereren enorme hoeveelheden gegevens;
• zoekmachines registreren gedrag van miljarden mensen;
• bedrijven verzamelen voortdurend data over consumptiegedrag;
• algoritmes kunnen zeer nauwkeurige voorspellingen maken.
➔ Daardoor lijkt het soms alsof theorie niet langer nodig is.
- Als een algoritme correct kan voorspellen welke film iemand zal kijken of welk
product iemand zal kopen, waarom zouden we dan nog proberen verklaringen te
zoeken?
3. Het fundamentele probleem: correlatie is geen causaliteit
De belangrijkste kritiek op Anderson is dat hij correlatie verwart met causaliteit.
3.1 Wat is correlatie?
Een correlatie betekent dat twee verschijnselen samen variëren.
6
, ➔ Wanneer het ene stijgt, stijgt of daalt het andere mee.
➔ Een correlatie zegt dus iets over een statistisch verband.
3.2 Wat is causaliteit?
Causaliteit betekent dat het ene verschijnsel daadwerkelijk een oorzaak is van het andere.
Daarvoor moeten we begrijpen:
• hoe het verband werkt;
• welke mechanismen actief zijn;
• waarom het verband ontstaat.
➔ Dat vereist theorie.
3.3 Voorbeelden van schijncorrelaties
In de les werden verschillende absurde correlaties getoond.
Voorbeeld 1 Voorbeeld 2 Voorbeeld 3
• Margarineconsum • Aantal • Wereldwijde
ptie in de Disneyfilms rijstconsumptie
Verenigde Staten • Aantal • Google-
• Echtscheidingscijf autodiefstallen zoekopdrachten
er in Maine naar “I have a
= Ook hier vinden we een headache”
= Deze evolueren statistische samenhang.
opvallend gelijk. = Opnieuw een sterke
= Maar er bestaat geen correlatie zonder
= Maar niemand gelooft plausibel causaal betekenisvolle verklaring.
dat margarine mechanisme.
echtscheidingen
veroorzaakt.
Belangrijke conclusie
Zonder theorie kunnen we niet onderscheiden welke correlaties betekenisvol zijn en welke
louter toevallig zijn.
Dit is een van de belangrijkste lessen van het hoofdstuk.
7
,4. Waarom theorie noodzakelijk blijft
4.1 Pigliucci: data zonder theorie zijn ruis
Filosoof Massimo Pigliucci reageerde rechtstreeks op Anderson.
➔ Volgens hem stelt Anderson de verkeerde vraag
1/ Wetenschap bestaat niet uit het verzamelen van zoveel mogelijk gegevens.
2/ Wetenschap probeert verklaringen te geven
➔ Pigliucci stelt daarom: zonder modellen en theorieën zijn data slechts ruis.
Theorie bepaalt immers:
• welke gegevens relevant zijn;
• welke vragen we stellen;
• welke verbanden onderzocht worden;
• hoe resultaten geïnterpreteerd worden.
4.2 Wetenschap zoekt verklaringen
Een databank kan tonen dat twee verschijnselen samen voorkomen.
Maar wetenschap wil verder gaan.
Ze wil weten:
• waarom iets gebeurt;
• hoe iets gebeurt;
• onder welke omstandigheden iets gebeurt.
➔ Dat kan enkel via theoretische verklaringen.
5. Het snelheidsmeter-voorbeeld
Een illustratie uit de les maakt dit verschil duidelijk.
Een snelheidsmeter voorspelt perfect hoe snel een auto rijdt.
Maar de snelheidsmeter verklaart niet:
• hoe de motor werkt; • hoe brandstof wordt omgezet in
energie;
8
, • hoe de transmissie werkt; • welke krachten de beweging
veroorzaken
➔ De snelheidsmeter beschrijft een resultaat.
➔ De mechanische theorie verklaart het proces.
Wat leren we hieruit?
Een goede voorspelling is niet noodzakelijk een goede verklaring.
➔ Dit onderscheid is cruciaal.
- Veel algoritmes zijn uitstekende voorspellers, maar zeggen weinig over de
onderliggende mechanismen.
6. Data worden altijd geïnterpreteerd
6.1 Kitchin: data spreken niet voor zichzelf
Sociaalgeograaf Rob Kitchin bekritiseert eveneens Anderson.
- Volgens hem worden data nooit neutraal waargenomen.
- Elke onderzoeker kijkt naar data vanuit een bepaald perspectief.
Hij stelt:
➔ Data worden altijd bekeken door een bepaalde lens.
6.2 Geen observatie zonder interpretatie
Dit leidt tot een fundamenteel sociologisch inzicht:
- Er bestaat geen observatie zonder interpretatie.
Voordat iets “data” wordt, moet iemand beslissen:
• wat gemeten wordt;
• hoe gemeten wordt;
• welke categorieën gebruikt worden;
• wat relevant wordt geacht.
➔ Theorie speelt dus al een rol vóór de analyse begint.
9
, 7. Big Data en algoritmes: praktische problemen
7.1 Cathy O’Neil
Datawetenschapper Cathy O’Neil toont in Weapons of Math Destruction aan dat algoritmes
niet zo objectief zijn als vaak wordt gedacht.
Veel voorspellende algoritmes:
• worden ontwikkeld door private bedrijven;
• zijn gebaseerd op commerciële belangen;
• zijn niet transparant;
• reproduceren vaak bestaande ongelijkheden.
7.2 Algoritmes zijn geen neutrale machines
Volgens O’Neil zijn algoritmes:
“meningen ingebed in code”
Mensen beslissen immers: Daardoor kunnen algoritmes:
• welke gegevens gebruikt worden; • discriminatie versterken;
• welke variabelen belangrijk zijn; • bestaande vooroordelen herhalen;
• welke uitkomsten wenselijk zijn. • sociale ongelijkheid reproduceren.
Belangrijke les
Meer data betekent niet automatisch betere kennis.
➔ Zonder theoretische reflectie kunnen data zelfs schadelijke gevolgen hebben.
8. Het sociologische antwoord: waarom theorie onmisbaar is
De sociologie verwerpt het idee dat theorie overbodig is.
Volgens de sociologische benadering:
Theorieën zijn nodig om
• data betekenis te geven;
• verbanden te interpreteren;
• verklaringen te formuleren;
• voorspellingen te maken;
• nieuwe onderzoeksvragen te ontwikkelen.
10
