MYRTHE VERWERFT - EPM201
,INHOUDSTAFEL
SESSIE 1........................................................................................................................................................................ 6
Belangrijk voor openboekexamen..................................................................................................................... 7
SESSIE 2....................................................................................................................................................................... 7
Belangrijke Gestaltwetten uit sessie 2............................................................................................................. 8
Wet van voorgrond en achtergrond.........................................................................................................8
Wet van nabijheid.................................................................................................................................................. 8
Wet van overeenkomst........................................................................................................................................9
Wet van symmetrie................................................................................................................................................ 9
Wet van gelijke achtergrond.......................................................................................................................... 9
Wet van gelijke bestemming...........................................................................................................................9
Wet van ingeslotenheid....................................................................................................................................10
Wet van het ingevulde hiaat......................................................................................................................... 10
Wet van continuïteit............................................................................................................................................10
Wet van ervaring................................................................................................................................................... 10
Portfolio-opdracht uit sessie 2............................................................................................................................ 11
Belangrijk voor je openboekexamen............................................................................................................... 11
SESSIE 3..................................................................................................................................................................... 12
Betekenis en teken.......................................................................................................................................................12
Peirce: icoon, index en symbool......................................................................................................................... 13
Icoon..............................................................................................................................................................................13
Index.............................................................................................................................................................................. 13
Symbool.......................................................................................................................................................................13
Barthes: denotatie en connotatie....................................................................................................................14
Denotatie................................................................................................................................................................... 14
Connotatie................................................................................................................................................................ 14
Logo’s en pictogrammen........................................................................................................................................15
Belangrijk voor je openboekexamen.............................................................................................................. 15
SESSIE 4..................................................................................................................................................................... 16
Klassieke retorica......................................................................................................................................................... 16
ARISTOTELES Ethos, pathos en logos...........................................................................................................17
Ethos..............................................................................................................................................................................17
Pathos...........................................................................................................................................................................17
Logos.............................................................................................................................................................................17
Kairos.....................................................................................................................................................................................18
Stijlfiguren..........................................................................................................................................................................18
Schema’s............................................................................................................................................................................. 18
Rijm................................................................................................................................................................................. 18
Repetitio...................................................................................................................................................................... 19
Verbo-picturaal schema................................................................................................................................. 19
Contrast...................................................................................................................................................................... 19
Tropen.................................................................................................................................................................................. 20
Metafoor.................................................................................................................................................................... 20
Synecdoche............................................................................................................................................................. 20
Vergelijking...............................................................................................................................................................20
Personificatie...........................................................................................................................................................21
Hyperbool..................................................................................................................................................................21
Litotes en understatement........................................................................................................................... 21
Oxymoron.................................................................................................................................................................. 21
1
, Pastiche en parodie...........................................................................................................................................22
Framing...............................................................................................................................................................................22
Model voor retorische beeldanalyse............................................................................................................ 23
Belangrijk voor je openboekexamen............................................................................................................. 23
SESSIE 5.................................................................................................................................................................... 24
Wat is compositie?...................................................................................................................................................... 24
Centraal of patroon...................................................................................................................................................25
Symmetrisch of asymmetrisch...........................................................................................................................25
Belangrijkste vorm of lijn....................................................................................................................................... 26
Uitsnede............................................................................................................................................................................. 26
Begrenzing........................................................................................................................................................................26
Fotoblur.............................................................................................................................................................................. 27
Object blur............................................................................................................................................................... 27
Time-lapse blur..................................................................................................................................................... 27
Sports blur............................................................................................................................................................... 27
Background blur.................................................................................................................................................. 27
Artificial movement blur................................................................................................................................. 28
Storytelling in beeld...................................................................................................................................................28
Sociale sferen van Hall............................................................................................................................................ 28
Compositie als retorisch middel.......................................................................................................................29
Belangrijk voor je openboekexamen............................................................................................................. 29
SESSIE 6.....................................................................................................................................................................30
Typografie......................................................................................................................................................................... 30
Schreefloos versus met schreef........................................................................................................................ 30
Schreefloos............................................................................................................................................................... 31
Met schreef............................................................................................................................................................... 31
Afspatiëren........................................................................................................................................................................31
Hoofdletters en kleine letters............................................................................................................................. 32
Leesbaarheid..................................................................................................................................................................32
Typografie en semiotiek..........................................................................................................................................32
Het letterlijke lettertype.......................................................................................................................................... 33
Merken en lettertypes.............................................................................................................................................. 33
Tijdschriftpagina’s...................................................................................................................................................... 33
Bladspiegel, zetspiegel en marges................................................................................................................. 34
Bladspiegel.............................................................................................................................................................. 34
Zetspiegel................................................................................................................................................................. 34
Marges........................................................................................................................................................................ 34
Stramien of grid........................................................................................................................................................... 34
Gestalt bij tijdschriftpagina’s..............................................................................................................................35
Wet van overeenkomst..................................................................................................................................... 35
Wet van eenheid...................................................................................................................................................35
Wet van continuïteit...........................................................................................................................................35
Bladen met een smoel..............................................................................................................................................35
Compositie bij tijdschriftpagina’s................................................................................................................... 35
Belangrijk voor je openboekexamen............................................................................................................. 36
SESSIE 7..................................................................................................................................................................... 37
Perspectief........................................................................................................................................................................ 37
Standpunt en POV......................................................................................................................................................38
Lineair perspectief..................................................................................................................................................... 38
2
, Licht.......................................................................................................................................................................................39
Licht als betekenis...................................................................................................................................................... 39
Kleur...................................................................................................................................................................................... 39
Kleur en semiotiek.......................................................................................................................................................40
Kleurcontrasten............................................................................................................................................................ 40
Kleursystemen................................................................................................................................................................40
Pantone...................................................................................................................................................................... 40
RAL................................................................................................................................................................................. 40
CMYK.............................................................................................................................................................................41
RGB................................................................................................................................................................................. 41
HEX.................................................................................................................................................................................41
HSV................................................................................................................................................................................. 41
GSR-analyse van kleur.............................................................................................................................................. 41
Belangrijk voor je openboekexamen............................................................................................................. 42
SESSIE 8.................................................................................................................................................................... 43
Grafieken............................................................................................................................................................................43
Ontwerp en type grafiek........................................................................................................................................ 44
Schaal..................................................................................................................................................................................44
Indexering.........................................................................................................................................................................44
Lijngrafiek......................................................................................................................................................................... 45
Staafdiagram................................................................................................................................................................. 45
Stapelen of naast elkaar........................................................................................................................................45
Cirkeldiagram.................................................................................................................................................................46
Kaartdiagram................................................................................................................................................................. 46
Multidimensionale grafiek.................................................................................................................................... 46
Puntenwolk....................................................................................................................................................................... 46
Radargrafiek....................................................................................................................................................................47
Semiotiek van grafieken......................................................................................................................................... 47
Retorische manipulatie........................................................................................................................................... 47
Aspectratio.............................................................................................................................................................. 47
Opdeling van cijfers..........................................................................................................................................48
Afkappen van de nullijn................................................................................................................................. 48
Chart junk en data-ink ratio............................................................................................................................... 48
Chart junk.................................................................................................................................................................48
Data-ink ratio.........................................................................................................................................................48
Tabellen.............................................................................................................................................................................. 49
Eenrichtingstabel en tweerichtingentabel...............................................................................................49
Vormgeving van tabellen....................................................................................................................................... 49
Belangrijk voor je openboekexamen............................................................................................................. 50
SESSIE 9..................................................................................................................................................................... 51
Infographics..................................................................................................................................................................... 51
Visual storytelling....................................................................................................................................................... 52
GSR bij infographics.................................................................................................................................................. 52
Beeld in presentaties................................................................................................................................................ 53
PowerPoint overload..................................................................................................................................................53
5 principes tegen PowerPoint overload...................................................................................................... 54
Signaalprincipe....................................................................................................................................................54
Segmentatieprincipe........................................................................................................................................54
Modaliteitsprincipe...........................................................................................................................................54
3
, Multimediaprincipe...........................................................................................................................................54
Coherentieprincipe........................................................................................................................................... 54
Video invoegen............................................................................................................................................................. 54
Visuele props..................................................................................................................................................................55
Pecha Kucha................................................................................................................................................................... 55
Iconische foto’s............................................................................................................................................................. 55
Trucage............................................................................................................................................................................... 56
Belangrijk voor je openboekexamen............................................................................................................. 56
SESSIE 10................................................................................................................................................................... 57
Webpagina’s en mobiele apps........................................................................................................................... 57
Navigatie............................................................................................................................................................................57
Functionaliteit............................................................................................................................................................... 58
GSR bij webpagina’s...................................................................................................................................................58
Gestalt bij webpagina’s...................................................................................................................................58
Wet van eenvoud.......................................................................................................................................................... 59
Ontwerp en stijl.................................................................................................................................................... 59
Kleur..............................................................................................................................................................................59
Fonts............................................................................................................................................................................. 60
Stramien of grid................................................................................................................................................... 60
Wet van voorgrond en achtergrond...............................................................................................................60
Contrast en kleuren............................................................................................................................................ 61
Wet van nabijheid......................................................................................................................................................... 61
Semiotiek bij webdesign.......................................................................................................................................... 61
Retorica bij webdesign............................................................................................................................................ 62
Ethos.............................................................................................................................................................................62
Pathos..........................................................................................................................................................................62
Logos............................................................................................................................................................................63
Corporate identity...................................................................................................................................................... 63
Nieuwswebsites............................................................................................................................................................. 64
Belangrijk voor je openboekexamen............................................................................................................. 64
SESSIE 11....................................................................................................................................................................65
Digitale fotografie....................................................................................................................................................... 65
Kwantiteit...................................................................................................................................................................65
Kwaliteit...................................................................................................................................................................... 65
Verspreiding............................................................................................................................................................65
Iedereen fotograaf......................................................................................................................................................66
Fotobewerking, AI en deepfake......................................................................................................................... 66
Illustratief versus informatief..............................................................................................................................66
Illustratief.................................................................................................................................................................. 66
Informatief................................................................................................................................................................66
Beeldmanipulatie volgens Paul Messaris...................................................................................................67
In scène zetten.......................................................................................................................................................67
Bewerken van beeld........................................................................................................................................... 67
Selectief afbeelden.............................................................................................................................................67
Verkeerd labelen...................................................................................................................................................67
Manipuleren van beeld................................................................................................................................... 67
Cropping en framing.................................................................................................................................................68
Details en context........................................................................................................................................................68
Negatieve ruimte..........................................................................................................................................................68
4
, Wet van het ingevulde hiaat................................................................................................................................ 69
Mes van spaarzaamheid........................................................................................................................................69
Verhalende context.................................................................................................................................................... 69
Framing versus werkelijkheid.............................................................................................................................. 70
Gulden snede.................................................................................................................................................................. 70
Scherptediepte..............................................................................................................................................................70
POV en retorisch portret........................................................................................................................................70
Tips voor bijschriften.................................................................................................................................................71
Iconische foto’s...............................................................................................................................................................71
Archetypen, stereotypen en rolmodellen................................................................................................... 72
Beeldrecht......................................................................................................................................................................... 72
Recht op beeld en portretrecht.........................................................................................................................72
Auteursrecht....................................................................................................................................................................73
Beeldcitaatrecht........................................................................................................................................................... 73
Bewerken van beeld....................................................................................................................................................73
Bronnen...............................................................................................................................................................................73
Briefing fotograaf........................................................................................................................................................ 73
Belangrijk voor je openboekexamen............................................................................................................. 74
Grote samenvatting van het hele vak........................................................................................................ 75
Handig stappenplan voor het examen....................................................................................................... 75
Wat je echt moet kennen.........................................................................................................................................76
5
,SESSIE 1
Sessie 1 is vooral een introductiesessie. De PowerPoint legt nog niet alles diep uit, maar
toont wel duidelijk het basismodel van het vak: GSR.
Bij beeldtaal moet je eerst kijken, daarna lezen/begrijpen en pas daarna
interpreteren. Een beeld heeft dus niet zomaar één betekenis. Je moet stap voor stap
bekijken hoe het beeld werkt.
De belangrijkste kapstok van deze les is het GSR-model:
G = Gestalt
Dit gaat over wat je eerst ziet. Je kijkt naar vorm, ordening, eenvoud, voorgrond,
achtergrond en hoe elementen samen één geheel vormen. Bijvoorbeeld bij de
vaas/gezichten-afbeelding zie je dat voorgrond en achtergrond kunnen wisselen.
S = Semiotiek
Dit gaat over betekenis. Een beeld is een teken. Je onderzoekt wat iets letterlijk toont
en welke betekenis mensen eraan geven. Bijvoorbeeld een letter, woord of logo krijgt
pas betekenis door de context. De slides met “B”, “Boom” en “B + B = ?” tonen dat een
teken niet altijd vanzelf duidelijk is.
R = Visuele retorica
Dit gaat over overtuigen. Beelden willen vaak iets doen met de kijker. Ze kunnen je
overtuigen, raken, sturen of een boodschap sterker maken. Het WWF-logo is hier een
goed voorbeeld van, omdat het beeld meteen herkenbaar is en tegelijk een bepaalde
boodschap oproept.
6
,De les maakt dus duidelijk dat beeldtaal niet alleen gaat over “mooi” of “lelijk”. Je moet
kunnen uitleggen waarom een beeld werkt. Daarom combineer je telkens:
Gestalt = wat zie ik eerst?
Semiotiek = wat betekent het?
Retorica = hoe probeert het beeld mij te overtuigen?
Ook wordt duidelijk dat Canvas en opdrachten belangrijk zijn, want er komen
waarschijnlijk opdrachten rond eigen beelden, zoals foto’s, albumcovers en
standbeelden.
Belangrijk voor openboekexamen
Je moet vooral snel kunnen terugvinden:
wat GSR betekent,
wat het verschil is tussen kijken, begrijpen en overtuigd worden,
hoe Gestalt, semiotiek en retorica elkaar aanvullen,
hoe je een beeld stap voor stap analyseert.
SESSIE 2
Sessie 2 gaat vooral over Gestalt. Dit is dus echt een sessie waar je best veel post-its bij
hoofdstuk 4 zet.
Sessie 2 begint opnieuw met het GSR-model:
G = Gestalt
S = Semiotiek
R = Visuele retorica
In deze sessie ligt de focus op de G van Gestalt. Gestalt gaat over zien. Je kijkt dus nog
niet meteen naar de diepere betekenis of de overtuiging, maar eerst naar hoe je ogen
het beeld ordenen.
Gestalt betekent dat je brein losse elementen automatisch probeert te zien als één
geheel. Je ziet dus niet zomaar allemaal aparte vormen, maar je maakt er vanzelf
structuur van. Daardoor herken je patronen, groepen, vormen en figuren.
7
,Een belangrijk principe is:
Gestalt = eenvoud
Ons brein kiest vaak de simpelste en duidelijkste vorm. Daarom werken logo’s,
pictogrammen en iconen vaak zo goed. Ze zijn simpel, herkenbaar en snel te
begrijpen.
Belangrijke Gestaltwetten uit sessie 2
Wet van voorgrond en achtergrond
Je brein maakt een verschil tussen wat op de voorgrond staat en wat achtergrond is.
Bijvoorbeeld de bekende vaas met twee gezichten. Je ziet ofwel een vaas, ofwel twee
gezichten. Je brein wisselt dus tussen voorgrond en achtergrond.
Dit is belangrijk bij beeldtaal, omdat een maker kan sturen waar jij eerst naar kijkt.
Wet van nabijheid
Elementen die dicht bij elkaar staan, zien we als een groep.
Dus als bolletjes of vormen dicht bij elkaar staan, denkt je brein dat ze samen horen.
Dit wordt veel gebruikt in lay-out, affiches, websites en schema’s.
8
, Wet van overeenkomst
Elementen die op elkaar lijken, zien we als een groep.
Dat kan door dezelfde kleur, vorm, grootte of stijl. Bijvoorbeeld rode bolletjes horen
voor je gevoel samen, ook al staan ze niet allemaal naast elkaar.
Wet van symmetrie
Symmetrische vormen voelen ordelijk en stabiel aan.
Je brein herkent symmetrie snel. Daarom worden veel logo’s en ontwerpen
symmetrisch gemaakt. Dat oogt duidelijk en rustig.
Wet van gelijke achtergrond
Elementen met dezelfde achtergrond horen voor je gevoel samen.
Bijvoorbeeld tekstblokken in hetzelfde kader. Je ziet dan meteen: dit hoort bij elkaar.
Wet van gelijke bestemming
Elementen die dezelfde richting uitgaan, zien we als een groep.
Bijvoorbeeld pijlen of mensen die dezelfde kant op bewegen. Je brein koppelt die
automatisch aan elkaar.
9