Samenvatting Cultuurgeschiedenis
Samenvatting Cultuurgeschiedenis .................................................................... 1
Hoofdstuk 1 – Inleiding: Wat is Cultuurgeschiedenis? ................................................. 5
Inleiding ........................................................................................................... 5
Wat bestudeert cultuurgeschiedenis? ................................................................ 6
De culturele wending (Cultural Turn) .................................................................. 6
De oorsprong van cultuurgeschiedenis ............................................................... 7
1. Duitsland .................................................................................................. 7
2. Frankrijk .................................................................................................. 7
3. Engeland ................................................................................................... 8
De Great Tradition ............................................................................................. 8
Jacob Burckhardt (1818–1897) ........................................................................... 8
Johan Huizinga (1872–1945)..............................................................................10
Waarom zijn Burckhardt en Huizinga belangrijk? ................................................11
Hoofdstuk 2 – Problemen in de Cultuurgeschiedenis & Historische Antropologie .....11
Inleiding ..........................................................................................................11
De problemen van de klassieke cultuurgeschiedenis ..........................................11
1: Kritiek op bronnen en methode ......................................................................12
Burckhardt .....................................................................................................12
Huizinga .........................................................................................................12
1. Te afhankelijk van het talent van de historicus ...............................................12
2. Beperkte bronselectie ...................................................................................13
3. Elitair perspectief .........................................................................................13
4. Te veel vertrouwen in bronnen ......................................................................13
2: Kritiek op de thematiek .................................................................................14
3: Kritiek op determinanten...............................................................................15
1/ Onderbouw .................................................................................................16
2/ Bovenbouw ..................................................................................................16
4: Kritiek op het cultuurbegrip ...........................................................................17
1
, Historische antropologie ..................................................................................18
De antropologische wending ............................................................................18
Cultuur in alle domeinen van de samenleving ....................................................19
1/ Politieke cultuur ..........................................................................................19
2/ Economische cultuur ....................................................................................19
3/ Culturele psychologie ...................................................................................19
New Cultural History en Clifford Geertz .............................................................20
Claude Lévi-Strauss en het structuralisme .........................................................20
Conclusie .......................................................................................................20
Hoofdstuk 3 – New Cultural History (NCH) ............................................................21
Van Historische Antropologie naar New Cultural History .....................................21
Clifford Geertz: de belangrijkste inspiratiebron ...................................................22
Thick Description .............................................................................................23
Oogstuip .........................................................................................................23
Knipoog ..........................................................................................................23
Cultuur als web van betekenissen .....................................................................24
Cultuur is een context ......................................................................................24
Het Balinese Hanengevecht ..............................................................................25
Robert Darnton en The Great Cat Massacre .......................................................26
Drie betekenislagen van de kattenslachting .......................................................27
Lynn Hunt en de New Cultural History ......................................................................28
Mikhail Bakhtin ................................................................................................28
Hoofdstuk 4 – Van Representatie naar Constructie.................................................29
Wat zijn constructies? ......................................................................................29
E.P. Thompson: Klasse als Constructie? ............................................................30
The Making of the Working Class .......................................................................31
Hoe ontstaat klasse?........................................................................................31
Klasse-ervaring en Klassenbewustzijn ...............................................................32
Klasse als Historisch Proces .............................................................................33
Peter Burke: Van Representatie naar Constructie ...............................................33
De Linguistic Turn ............................................................................................34
Belangrijke denkers ..........................................................................................34
2
, Gareth Stedman Jones .....................................................................................35
Chartisme als Voorbeeld ..................................................................................36
Burke en Representaties...................................................................................36
Edward Said en Orientalisme ............................................................................37
Hoofdstuk 5 – De Toekomst van Cultuurgeschiedenis.............................................38
Inleiding ..........................................................................................................38
De terugkeer van Burckhardt .............................................................................38
De crisis van het liberalisme .............................................................................39
Culturele gevolgen ...........................................................................................39
Schorskes methode ..........................................................................................39
Politiek, Geweld en Emoties: New Cultural History 2.0 ........................................40
Cultuurgeschiedenis van Geweld .............................................................................40
Van Militaire Geschiedenis naar Oorlogscultuur .................................................42
Fortificaties als Cultureel Onderwerp ................................................................42
De Emotional Turn ...........................................................................................43
Wat is een Emotie?...........................................................................................44
Lichamelijke processen ....................................................................................45
Cognitieve processen ........................................................................................45
Gedrag ...........................................................................................................45
De Wraak van de Sociaal-Economische Geschiedenis ........................................45
Cultuurgeschiedenis in de 21e Eeuw .................................................................46
De Natural Turn? ..............................................................................................46
Hoofdstuk 6 – Kleding, consumptie en identiteit ....................................................47
Kernidee .........................................................................................................47
Het begin van kleding .......................................................................................47
Van Middeleeuwen naar Renaissance ...............................................................48
Ulinka Rublack – Dressing Up ...........................................................................48
Weeldewetten (Sumptuary Laws) ......................................................................50
Moderniteit – Elisabeth Wilson .................................................................................50
Christopher Breward – Het herenpak .................................................................51
Hoofdstuk 7 – Koninklijke macht en uitgevonden tradities .......................................52
Kernidee .........................................................................................................52
3
, Hobsbawm en Ranger: uitgevonden tradities .....................................................52
Traditie, gewoonte en routine ............................................................................53
Het gemaakte verleden ....................................................................................54
Uitgevonden tradities en nationalisme ...............................................................55
Drie soorten uitgevonden tradities ...........................................................................56
Vorm, emotie en symboliek .....................................................................................56
De Olympische Spelen als uitgevonden traditie .........................................................57
Waarom is dit belangrijk voor historici? ..............................................................58
David Cannadine: Britse monarchie en uitgevonden tradities ..............................58
De vier fasen van de Britse monarchie ...............................................................59
Voorbij uitgevonden tradities? Henk te Velde .............................................................62
Parlementaire politiek als theater ......................................................................63
Nederland en Oranje ........................................................................................64
Belangrijkste conclusie ....................................................................................65
Hoofdstuk 8 – Het meer-dan-menselijke en de geschiedenis van het paard ..............65
Inleiding ..........................................................................................................65
Hebben dieren geschiedenis? ...........................................................................65
Kritiek op Keith Thomas ....................................................................................67
De dubbelzinnigheid van de moderniteit ............................................................67
Het Anthropoceen ...........................................................................................67
Human-Animal Studies en de Animal Turn .........................................................69
Cultuur, media en dieren ..................................................................................69
Rashonden en Designer Dogs ...........................................................................70
De geschiedenis van het paard .........................................................................70
Consumptiegeschiedenis van het paard ............................................................71
Paarden en koetscultuur ..................................................................................72
Het paard als levende machine .........................................................................72
Conclusie .......................................................................................................73
Hoofdstuk 9 – Het huis tussen harde stenen en zachte spullen ...............................73
Inleiding ..........................................................................................................73
De Spatial Turn en de geschiedenis van het huis .................................................73
Het huis als private sfeer ..................................................................................74
4
, Kritiek op oudere interpretaties .........................................................................75
Compartimentering van het huis .......................................................................75
Philippe Ariès en de geschiedenis van het privéleven ..........................................76
Alain Collomp en kritiek op het privacyverhaal ...................................................77
De geschiedenis van het bed ............................................................................78
Consumptie, energie en het huis .......................................................................79
Conclusie .......................................................................................................79
Hoofdstuk 10 – Geweld, het lichaam en Bio-Power ................................................80
Inleiding ..........................................................................................................80
Michel Foucault ...............................................................................................80
Macht en kennis ..............................................................................................81
Discipline, toezicht en straf...............................................................................82
Premoderne straf .............................................................................................82
Een nieuwe kijk op executies.............................................................................83
Moderne straf ..................................................................................................83
Het Panopticon................................................................................................84
Panoptisme .....................................................................................................85
Lepra, pest en disciplinering .............................................................................85
Het lichaam als historisch object ......................................................................86
Bio-Power .......................................................................................................86
Conclusie .......................................................................................................87
Hoofdstuk 1 – Inleiding: Wat is Cultuurgeschiedenis?
Inleiding
Cultuurgeschiedenis is vandaag een van de meest dynamische historische subdisciplines, maar
dat is niet altijd zo geweest. Lange tijd stonden politieke geschiedenis, diplomatieke
geschiedenis en economische geschiedenis centraal binnen het historisch onderzoek.
➔ Cultuurgeschiedenis werd vaak beschouwd als een eerder marginale discipline. Sinds
de jaren 1970 heeft zich echter een sterke heropleving voorgedaan.
5
, ➔ Historici begonnen steeds meer belangstelling te tonen voor de manier waarop mensen
betekenis geven aan hun wereld, hoe zij denken, voelen, waarnemen en zichzelf
begrijpen.
➔ Cultuurgeschiedenis probeert precies deze dimensies van het verleden te
onderzoeken.
Volgens Peter Burke kan cultuurgeschiedenis worden gezien als een reactie tegen oudere
vormen van geschiedschrijving die bepaalde aspecten van het menselijk handelen
onvoldoende konden verklaren. Terwijl politieke geschiedenis zich richt op staten, regeringen
en macht, en economische geschiedenis op productie en handel, probeert cultuurgeschiedenis
inzicht te krijgen in de betekenissen, symbolen, waarden en voorstellingen die menselijke
samenlevingen vormgeven.
Wat bestudeert cultuurgeschiedenis?
Een eenvoudige definitie van cultuurgeschiedenis bestaat eigenlijk niet. Peter Burke merkt op
dat cultuurhistorici zeer uiteenlopende onderwerpen onderzoeken. Tegenwoordig bestaan er
cultuurgeschiedenissen van bijvoorbeeld emoties, seksualiteit, voeding, sport, geweld, het
lichaam, mode en zelfs alledaagse objecten. Hierdoor wordt het steeds moeilijker om precies
af te bakenen wat cultuur wel en niet omvat.
➔ Toch hebben cultuurhistorici een gemeenschappelijke interesse: zij onderzoeken hoe
mensen betekenis geven aan de wereld rondom hen. Burke omschrijft
cultuurgeschiedenis daarom als een geschiedenis van symbolen, betekenissen en
interpretaties.
➔ Mensen handelen immers niet enkel vanuit economische belangen of politieke macht,
maar ook vanuit overtuigingen, waarden, rituelen, emoties en culturele
voorstellingen.
Cultuurgeschiedenis probeert dus vragen te beantwoorden zoals:
• Hoe zagen mensen zichzelf?
• Hoe begrepen zij hun samenleving?
• Welke waarden vonden zij belangrijk?
• Welke symbolen gebruikten zij?
• Hoe beïnvloedden ideeën en voorstellingen hun handelen?
De culturele wending (Cultural Turn)
Een belangrijke verklaring voor de opkomst van cultuurgeschiedenis is de zogenaamde
cultural turn of culturele wending.
Vanaf de jaren 1970 ontstond binnen verschillende disciplines – geschiedenis, antropologie,
sociologie, politicologie en geografie – een groeiende belangstelling voor cultuur als
verklarende factor. Onderzoekers begonnen te beseffen dat menselijk gedrag niet uitsluitend
6
,verklaard kan worden vanuit economische belangen of rationele keuzes. Waarden, ideeën,
normen en symbolische systemen spelen eveneens een cruciale rol.
Deze verschuiving is ook zichtbaar in het dagelijkse taalgebruik. Waar vroeger vooral
gesproken werd over “maatschappij” of “sociale structuur”, gebruikt men tegenwoordig vaak
begrippen zoals:
• cultuur van armoede
• bedrijfscultuur
• jeugdcultuur
• angstcultuur
• wapencultuur
De term cultuur werd dus steeds breder toegepast.
De culturele wending maakte deel uit van een bredere intellectuele ontwikkeling waarbij
onderzoekers meer aandacht kregen voor identiteit, representatie, symboliek en
betekenisgeving.
De oorsprong van cultuurgeschiedenis
Hoewel cultuurgeschiedenis vaak als een moderne benadering wordt voorgesteld, heeft zij een
lange voorgeschiedenis.
Peter Burke benadrukt dat cultuurgeschiedenis al meer dan tweehonderd jaar bestaat. Reeds
aan het einde van de achttiende eeuw verschenen in Duitsland werken die expliciet spraken
over Kulturgeschichte (cultuurgeschiedenis).
➔ In de negentiende eeuw werd het begrip cultuur steeds belangrijker.
1. Duitsland
In Duitsland ontwikkelde zich een sterke traditie van cultuurgeschiedenis. Het begrip Kultur
verwees niet enkel naar kunst of literatuur, maar naar de gehele manier van leven van een
samenleving. Duitsers zagen cultuur vaak als iets dat een volk zijn unieke identiteit gaf.
2. Frankrijk
In Frankrijk gebruikte men minder vaak het woord cultuur. Franse historici spraken eerder
over:
• civilisation
• mentalités
• imaginaire social
Toch hielden zij zich met gelijkaardige vragen bezig.
7
, 3. Engeland
Ook in Groot-Brittannië groeide de belangstelling voor cultuur. Matthew Arnold publiceerde
bijvoorbeeld Culture and Anarchy (1869), waarin hij cultuur zag als een middel om de
samenleving moreel te verbeteren.
De Great Tradition
De cursus start met wat Peter Burke de Great Tradition noemt. Dit is de klassieke vorm van
cultuurgeschiedenis die ongeveer tussen 1800 en 1950 dominant was.
Klassieke cultuurhistorici wilden het karakter van een hele beschaving of historische periode
vatten. Hun werk kan worden omschreven als het schilderen van een “portret van een
tijdperk”.
Zij concentreerden zich vooral op:
• kunst
• literatuur
• filosofie
• wetenschap
• grote intellectuele prestaties
Hun aandacht ging dus vooral uit naar de culturele elite.
Twee figuren zijn hierbij bijzonder belangrijk:
1. Jacob Burckhardt
2. Johan Huizinga
Deze auteurs vormen de intellectuele fundamenten van de cultuurgeschiedenis en worden
daarom uitgebreid behandeld in de cursus.
Jacob Burckhardt (1818–1897)
Die Kultur der Renaissance in Italien (1860)
De Zwitserse historicus Jacob Burckhardt wordt vaak beschouwd als een van de grondleggers
van de moderne cultuurgeschiedenis.
Zijn bekendste werk is:
➔ Die Kultur der Renaissance in Italien (1860).
8
,Burckhardt wilde niet zomaar politieke gebeurtenissen beschrijven. Hij probeerde de geest
van de Italiaanse renaissance te reconstrueren.
Volgens hem ontstond tijdens de renaissance een nieuw type mens:
• individualistisch
• zelfbewust
• creatief
• kritisch
De renaissance betekende volgens Burckhardt een fundamentele breuk met de middeleeuwen.
De “uitvinding” van de renaissance
Burckhardt wordt soms omschreven als de “uitvinder van de renaissance”.
Dat betekent niet dat hij de renaissance heeft gecreëerd, maar wel dat hij het begrip heeft
vormgegeven zoals wij het vandaag begrijpen.
Volgens Burckhardt ontstond in Italië een nieuwe cultuur waarin:
• kunst bloeide
• wetenschap vooruitging
• individuele ontplooiing mogelijk werd
• politieke innovatie ontstond
Belangrijke figuren die met deze renaissance verbonden worden zijn:
• Dante Alighieri (1265–1321)
• Francesco Petrarca (1304–1374)
• Cosimo de’ Medici (1389–1464)
• Niccolò Machiavelli (1469–1527)
Deze personen symboliseren voor Burckhardt de overgang naar een nieuwe culturele wereld.
Bildungsreise en Grand Tour
De fascinatie voor de renaissance hing nauw samen met de negentiende-eeuwse elitecultuur.
Rijke Europese jongeren maakten vaak een Grand Tour door Europa, vooral naar Italië.
Deze reis werd gezien als een essentieel onderdeel van hun opvoeding. Men bezocht:
• Rome
• Florence
• Venetië
• Napels
9
, Het doel was niet louter toerisme. Men wilde zichzelf cultureel vormen door rechtstreeks
kennis te maken met de klassieke oudheid en de renaissance. Dit sloot aan bij het Duitse
ideaal van Bildung, de vorming van de persoonlijkheid door cultuur.
➔ Burckhardts fascinatie voor Italië moet tegen deze achtergrond worden begrepen.
Johan Huizinga (1872–1945)
Herfsttij der Middeleeuwen (1919)
De Nederlandse historicus Johan Huizinga geldt als een tweede grote pionier van de
cultuurgeschiedenis.
Zijn bekendste werk is:
Herfsttij der Middeleeuwen (1919).
Waar Burckhardt de geboorte van de moderne wereld beschreef, onderzocht Huizinga het
einde van de middeleeuwse cultuur.
Huizinga was vooral geïnteresseerd in:
• symboliek
• rituelen
• emoties
• mentaliteiten
• verbeelding
Hij wilde begrijpen hoe mensen uit de late middeleeuwen de wereld ervoeren.
Een andere visie op historische verandering
Huizinga verschilde sterk van Burckhardt.
➔ Burckhardt zag de renaissance als een periode van vooruitgang en vernieuwing.
Huizinga legde daarentegen de nadruk op continuïteit. Volgens hem verdwenen
middeleeuwse denkbeelden niet plots tijdens de renaissance. Veel elementen van de
middeleeuwse cultuur bleven nog lange tijd bestaan.
➔ Hij beschreef de vijftiende eeuw als een periode waarin oude culturele vormen nog
één keer volledig tot bloei kwamen voordat zij verdwenen.
Daarom spreekt hij van een “herfsttij”: niet de geboorte van iets nieuws, maar het laatste
schitterende moment van een oude beschaving.
10
Samenvatting Cultuurgeschiedenis .................................................................... 1
Hoofdstuk 1 – Inleiding: Wat is Cultuurgeschiedenis? ................................................. 5
Inleiding ........................................................................................................... 5
Wat bestudeert cultuurgeschiedenis? ................................................................ 6
De culturele wending (Cultural Turn) .................................................................. 6
De oorsprong van cultuurgeschiedenis ............................................................... 7
1. Duitsland .................................................................................................. 7
2. Frankrijk .................................................................................................. 7
3. Engeland ................................................................................................... 8
De Great Tradition ............................................................................................. 8
Jacob Burckhardt (1818–1897) ........................................................................... 8
Johan Huizinga (1872–1945)..............................................................................10
Waarom zijn Burckhardt en Huizinga belangrijk? ................................................11
Hoofdstuk 2 – Problemen in de Cultuurgeschiedenis & Historische Antropologie .....11
Inleiding ..........................................................................................................11
De problemen van de klassieke cultuurgeschiedenis ..........................................11
1: Kritiek op bronnen en methode ......................................................................12
Burckhardt .....................................................................................................12
Huizinga .........................................................................................................12
1. Te afhankelijk van het talent van de historicus ...............................................12
2. Beperkte bronselectie ...................................................................................13
3. Elitair perspectief .........................................................................................13
4. Te veel vertrouwen in bronnen ......................................................................13
2: Kritiek op de thematiek .................................................................................14
3: Kritiek op determinanten...............................................................................15
1/ Onderbouw .................................................................................................16
2/ Bovenbouw ..................................................................................................16
4: Kritiek op het cultuurbegrip ...........................................................................17
1
, Historische antropologie ..................................................................................18
De antropologische wending ............................................................................18
Cultuur in alle domeinen van de samenleving ....................................................19
1/ Politieke cultuur ..........................................................................................19
2/ Economische cultuur ....................................................................................19
3/ Culturele psychologie ...................................................................................19
New Cultural History en Clifford Geertz .............................................................20
Claude Lévi-Strauss en het structuralisme .........................................................20
Conclusie .......................................................................................................20
Hoofdstuk 3 – New Cultural History (NCH) ............................................................21
Van Historische Antropologie naar New Cultural History .....................................21
Clifford Geertz: de belangrijkste inspiratiebron ...................................................22
Thick Description .............................................................................................23
Oogstuip .........................................................................................................23
Knipoog ..........................................................................................................23
Cultuur als web van betekenissen .....................................................................24
Cultuur is een context ......................................................................................24
Het Balinese Hanengevecht ..............................................................................25
Robert Darnton en The Great Cat Massacre .......................................................26
Drie betekenislagen van de kattenslachting .......................................................27
Lynn Hunt en de New Cultural History ......................................................................28
Mikhail Bakhtin ................................................................................................28
Hoofdstuk 4 – Van Representatie naar Constructie.................................................29
Wat zijn constructies? ......................................................................................29
E.P. Thompson: Klasse als Constructie? ............................................................30
The Making of the Working Class .......................................................................31
Hoe ontstaat klasse?........................................................................................31
Klasse-ervaring en Klassenbewustzijn ...............................................................32
Klasse als Historisch Proces .............................................................................33
Peter Burke: Van Representatie naar Constructie ...............................................33
De Linguistic Turn ............................................................................................34
Belangrijke denkers ..........................................................................................34
2
, Gareth Stedman Jones .....................................................................................35
Chartisme als Voorbeeld ..................................................................................36
Burke en Representaties...................................................................................36
Edward Said en Orientalisme ............................................................................37
Hoofdstuk 5 – De Toekomst van Cultuurgeschiedenis.............................................38
Inleiding ..........................................................................................................38
De terugkeer van Burckhardt .............................................................................38
De crisis van het liberalisme .............................................................................39
Culturele gevolgen ...........................................................................................39
Schorskes methode ..........................................................................................39
Politiek, Geweld en Emoties: New Cultural History 2.0 ........................................40
Cultuurgeschiedenis van Geweld .............................................................................40
Van Militaire Geschiedenis naar Oorlogscultuur .................................................42
Fortificaties als Cultureel Onderwerp ................................................................42
De Emotional Turn ...........................................................................................43
Wat is een Emotie?...........................................................................................44
Lichamelijke processen ....................................................................................45
Cognitieve processen ........................................................................................45
Gedrag ...........................................................................................................45
De Wraak van de Sociaal-Economische Geschiedenis ........................................45
Cultuurgeschiedenis in de 21e Eeuw .................................................................46
De Natural Turn? ..............................................................................................46
Hoofdstuk 6 – Kleding, consumptie en identiteit ....................................................47
Kernidee .........................................................................................................47
Het begin van kleding .......................................................................................47
Van Middeleeuwen naar Renaissance ...............................................................48
Ulinka Rublack – Dressing Up ...........................................................................48
Weeldewetten (Sumptuary Laws) ......................................................................50
Moderniteit – Elisabeth Wilson .................................................................................50
Christopher Breward – Het herenpak .................................................................51
Hoofdstuk 7 – Koninklijke macht en uitgevonden tradities .......................................52
Kernidee .........................................................................................................52
3
, Hobsbawm en Ranger: uitgevonden tradities .....................................................52
Traditie, gewoonte en routine ............................................................................53
Het gemaakte verleden ....................................................................................54
Uitgevonden tradities en nationalisme ...............................................................55
Drie soorten uitgevonden tradities ...........................................................................56
Vorm, emotie en symboliek .....................................................................................56
De Olympische Spelen als uitgevonden traditie .........................................................57
Waarom is dit belangrijk voor historici? ..............................................................58
David Cannadine: Britse monarchie en uitgevonden tradities ..............................58
De vier fasen van de Britse monarchie ...............................................................59
Voorbij uitgevonden tradities? Henk te Velde .............................................................62
Parlementaire politiek als theater ......................................................................63
Nederland en Oranje ........................................................................................64
Belangrijkste conclusie ....................................................................................65
Hoofdstuk 8 – Het meer-dan-menselijke en de geschiedenis van het paard ..............65
Inleiding ..........................................................................................................65
Hebben dieren geschiedenis? ...........................................................................65
Kritiek op Keith Thomas ....................................................................................67
De dubbelzinnigheid van de moderniteit ............................................................67
Het Anthropoceen ...........................................................................................67
Human-Animal Studies en de Animal Turn .........................................................69
Cultuur, media en dieren ..................................................................................69
Rashonden en Designer Dogs ...........................................................................70
De geschiedenis van het paard .........................................................................70
Consumptiegeschiedenis van het paard ............................................................71
Paarden en koetscultuur ..................................................................................72
Het paard als levende machine .........................................................................72
Conclusie .......................................................................................................73
Hoofdstuk 9 – Het huis tussen harde stenen en zachte spullen ...............................73
Inleiding ..........................................................................................................73
De Spatial Turn en de geschiedenis van het huis .................................................73
Het huis als private sfeer ..................................................................................74
4
, Kritiek op oudere interpretaties .........................................................................75
Compartimentering van het huis .......................................................................75
Philippe Ariès en de geschiedenis van het privéleven ..........................................76
Alain Collomp en kritiek op het privacyverhaal ...................................................77
De geschiedenis van het bed ............................................................................78
Consumptie, energie en het huis .......................................................................79
Conclusie .......................................................................................................79
Hoofdstuk 10 – Geweld, het lichaam en Bio-Power ................................................80
Inleiding ..........................................................................................................80
Michel Foucault ...............................................................................................80
Macht en kennis ..............................................................................................81
Discipline, toezicht en straf...............................................................................82
Premoderne straf .............................................................................................82
Een nieuwe kijk op executies.............................................................................83
Moderne straf ..................................................................................................83
Het Panopticon................................................................................................84
Panoptisme .....................................................................................................85
Lepra, pest en disciplinering .............................................................................85
Het lichaam als historisch object ......................................................................86
Bio-Power .......................................................................................................86
Conclusie .......................................................................................................87
Hoofdstuk 1 – Inleiding: Wat is Cultuurgeschiedenis?
Inleiding
Cultuurgeschiedenis is vandaag een van de meest dynamische historische subdisciplines, maar
dat is niet altijd zo geweest. Lange tijd stonden politieke geschiedenis, diplomatieke
geschiedenis en economische geschiedenis centraal binnen het historisch onderzoek.
➔ Cultuurgeschiedenis werd vaak beschouwd als een eerder marginale discipline. Sinds
de jaren 1970 heeft zich echter een sterke heropleving voorgedaan.
5
, ➔ Historici begonnen steeds meer belangstelling te tonen voor de manier waarop mensen
betekenis geven aan hun wereld, hoe zij denken, voelen, waarnemen en zichzelf
begrijpen.
➔ Cultuurgeschiedenis probeert precies deze dimensies van het verleden te
onderzoeken.
Volgens Peter Burke kan cultuurgeschiedenis worden gezien als een reactie tegen oudere
vormen van geschiedschrijving die bepaalde aspecten van het menselijk handelen
onvoldoende konden verklaren. Terwijl politieke geschiedenis zich richt op staten, regeringen
en macht, en economische geschiedenis op productie en handel, probeert cultuurgeschiedenis
inzicht te krijgen in de betekenissen, symbolen, waarden en voorstellingen die menselijke
samenlevingen vormgeven.
Wat bestudeert cultuurgeschiedenis?
Een eenvoudige definitie van cultuurgeschiedenis bestaat eigenlijk niet. Peter Burke merkt op
dat cultuurhistorici zeer uiteenlopende onderwerpen onderzoeken. Tegenwoordig bestaan er
cultuurgeschiedenissen van bijvoorbeeld emoties, seksualiteit, voeding, sport, geweld, het
lichaam, mode en zelfs alledaagse objecten. Hierdoor wordt het steeds moeilijker om precies
af te bakenen wat cultuur wel en niet omvat.
➔ Toch hebben cultuurhistorici een gemeenschappelijke interesse: zij onderzoeken hoe
mensen betekenis geven aan de wereld rondom hen. Burke omschrijft
cultuurgeschiedenis daarom als een geschiedenis van symbolen, betekenissen en
interpretaties.
➔ Mensen handelen immers niet enkel vanuit economische belangen of politieke macht,
maar ook vanuit overtuigingen, waarden, rituelen, emoties en culturele
voorstellingen.
Cultuurgeschiedenis probeert dus vragen te beantwoorden zoals:
• Hoe zagen mensen zichzelf?
• Hoe begrepen zij hun samenleving?
• Welke waarden vonden zij belangrijk?
• Welke symbolen gebruikten zij?
• Hoe beïnvloedden ideeën en voorstellingen hun handelen?
De culturele wending (Cultural Turn)
Een belangrijke verklaring voor de opkomst van cultuurgeschiedenis is de zogenaamde
cultural turn of culturele wending.
Vanaf de jaren 1970 ontstond binnen verschillende disciplines – geschiedenis, antropologie,
sociologie, politicologie en geografie – een groeiende belangstelling voor cultuur als
verklarende factor. Onderzoekers begonnen te beseffen dat menselijk gedrag niet uitsluitend
6
,verklaard kan worden vanuit economische belangen of rationele keuzes. Waarden, ideeën,
normen en symbolische systemen spelen eveneens een cruciale rol.
Deze verschuiving is ook zichtbaar in het dagelijkse taalgebruik. Waar vroeger vooral
gesproken werd over “maatschappij” of “sociale structuur”, gebruikt men tegenwoordig vaak
begrippen zoals:
• cultuur van armoede
• bedrijfscultuur
• jeugdcultuur
• angstcultuur
• wapencultuur
De term cultuur werd dus steeds breder toegepast.
De culturele wending maakte deel uit van een bredere intellectuele ontwikkeling waarbij
onderzoekers meer aandacht kregen voor identiteit, representatie, symboliek en
betekenisgeving.
De oorsprong van cultuurgeschiedenis
Hoewel cultuurgeschiedenis vaak als een moderne benadering wordt voorgesteld, heeft zij een
lange voorgeschiedenis.
Peter Burke benadrukt dat cultuurgeschiedenis al meer dan tweehonderd jaar bestaat. Reeds
aan het einde van de achttiende eeuw verschenen in Duitsland werken die expliciet spraken
over Kulturgeschichte (cultuurgeschiedenis).
➔ In de negentiende eeuw werd het begrip cultuur steeds belangrijker.
1. Duitsland
In Duitsland ontwikkelde zich een sterke traditie van cultuurgeschiedenis. Het begrip Kultur
verwees niet enkel naar kunst of literatuur, maar naar de gehele manier van leven van een
samenleving. Duitsers zagen cultuur vaak als iets dat een volk zijn unieke identiteit gaf.
2. Frankrijk
In Frankrijk gebruikte men minder vaak het woord cultuur. Franse historici spraken eerder
over:
• civilisation
• mentalités
• imaginaire social
Toch hielden zij zich met gelijkaardige vragen bezig.
7
, 3. Engeland
Ook in Groot-Brittannië groeide de belangstelling voor cultuur. Matthew Arnold publiceerde
bijvoorbeeld Culture and Anarchy (1869), waarin hij cultuur zag als een middel om de
samenleving moreel te verbeteren.
De Great Tradition
De cursus start met wat Peter Burke de Great Tradition noemt. Dit is de klassieke vorm van
cultuurgeschiedenis die ongeveer tussen 1800 en 1950 dominant was.
Klassieke cultuurhistorici wilden het karakter van een hele beschaving of historische periode
vatten. Hun werk kan worden omschreven als het schilderen van een “portret van een
tijdperk”.
Zij concentreerden zich vooral op:
• kunst
• literatuur
• filosofie
• wetenschap
• grote intellectuele prestaties
Hun aandacht ging dus vooral uit naar de culturele elite.
Twee figuren zijn hierbij bijzonder belangrijk:
1. Jacob Burckhardt
2. Johan Huizinga
Deze auteurs vormen de intellectuele fundamenten van de cultuurgeschiedenis en worden
daarom uitgebreid behandeld in de cursus.
Jacob Burckhardt (1818–1897)
Die Kultur der Renaissance in Italien (1860)
De Zwitserse historicus Jacob Burckhardt wordt vaak beschouwd als een van de grondleggers
van de moderne cultuurgeschiedenis.
Zijn bekendste werk is:
➔ Die Kultur der Renaissance in Italien (1860).
8
,Burckhardt wilde niet zomaar politieke gebeurtenissen beschrijven. Hij probeerde de geest
van de Italiaanse renaissance te reconstrueren.
Volgens hem ontstond tijdens de renaissance een nieuw type mens:
• individualistisch
• zelfbewust
• creatief
• kritisch
De renaissance betekende volgens Burckhardt een fundamentele breuk met de middeleeuwen.
De “uitvinding” van de renaissance
Burckhardt wordt soms omschreven als de “uitvinder van de renaissance”.
Dat betekent niet dat hij de renaissance heeft gecreëerd, maar wel dat hij het begrip heeft
vormgegeven zoals wij het vandaag begrijpen.
Volgens Burckhardt ontstond in Italië een nieuwe cultuur waarin:
• kunst bloeide
• wetenschap vooruitging
• individuele ontplooiing mogelijk werd
• politieke innovatie ontstond
Belangrijke figuren die met deze renaissance verbonden worden zijn:
• Dante Alighieri (1265–1321)
• Francesco Petrarca (1304–1374)
• Cosimo de’ Medici (1389–1464)
• Niccolò Machiavelli (1469–1527)
Deze personen symboliseren voor Burckhardt de overgang naar een nieuwe culturele wereld.
Bildungsreise en Grand Tour
De fascinatie voor de renaissance hing nauw samen met de negentiende-eeuwse elitecultuur.
Rijke Europese jongeren maakten vaak een Grand Tour door Europa, vooral naar Italië.
Deze reis werd gezien als een essentieel onderdeel van hun opvoeding. Men bezocht:
• Rome
• Florence
• Venetië
• Napels
9
, Het doel was niet louter toerisme. Men wilde zichzelf cultureel vormen door rechtstreeks
kennis te maken met de klassieke oudheid en de renaissance. Dit sloot aan bij het Duitse
ideaal van Bildung, de vorming van de persoonlijkheid door cultuur.
➔ Burckhardts fascinatie voor Italië moet tegen deze achtergrond worden begrepen.
Johan Huizinga (1872–1945)
Herfsttij der Middeleeuwen (1919)
De Nederlandse historicus Johan Huizinga geldt als een tweede grote pionier van de
cultuurgeschiedenis.
Zijn bekendste werk is:
Herfsttij der Middeleeuwen (1919).
Waar Burckhardt de geboorte van de moderne wereld beschreef, onderzocht Huizinga het
einde van de middeleeuwse cultuur.
Huizinga was vooral geïnteresseerd in:
• symboliek
• rituelen
• emoties
• mentaliteiten
• verbeelding
Hij wilde begrijpen hoe mensen uit de late middeleeuwen de wereld ervoeren.
Een andere visie op historische verandering
Huizinga verschilde sterk van Burckhardt.
➔ Burckhardt zag de renaissance als een periode van vooruitgang en vernieuwing.
Huizinga legde daarentegen de nadruk op continuïteit. Volgens hem verdwenen
middeleeuwse denkbeelden niet plots tijdens de renaissance. Veel elementen van de
middeleeuwse cultuur bleven nog lange tijd bestaan.
➔ Hij beschreef de vijftiende eeuw als een periode waarin oude culturele vormen nog
één keer volledig tot bloei kwamen voordat zij verdwenen.
Daarom spreekt hij van een “herfsttij”: niet de geboorte van iets nieuws, maar het laatste
schitterende moment van een oude beschaving.
10
