Samenvatting –
Psychopathologie
Hoofdstuk 1: Introductie
1.1 Ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychopathologie: De wetenschappelijke discipline die onderzoekt hoe psychische
stoornissen ontstaan en zich ontwikkelen.
Psychiatrie: Een medische discipline die zich bezighoudt met onderzoek, diagnose en behandeling
van psychische stoornissen.
De inzichten van verschillende disciplines voor ontwikkelingspsychopathologie:
- De ontwikkelingspsychologie: De normale afwijking
- De klinische psychologie: De afwijkende ontwikkeling
- De pedagogie: De opvoeding
- De kinderpsychiatrie: Psychiatrische ziekten
- De biologie: Erfelijkheid en lichamelijke rijping
- De sociologie: Maatschappelijke processen
- De antropologie: Culturele normen en waarden
- De epidemiologie: Het vóórkomen van ziekten en stoornissen onder de bevolking.
Ontwikkelingsopgaven: Leeftijdsfase gebonden ‘opgaven’. Heeft een kind die niet (goed) ontwikkeld,
dan kan dat later tot problemen leiden.
Kind gebonden factoren: Genetische aanleg, sekse, leeftijd, intelligentie en impulsbeheersing.
Ouder- en gezin gebonden factoren: Opleiding, inkomen, opvoedingsvaardigheden en (lichamelijke
en geestelijke) gezondheid.
Omgeving gebonden factoren: Een sociaal netwerk en maatschappelijke factoren.
Hoofdstuk 2: Classificatie, diagnostiek en epidemiologie
2.1 Inleiding
Classificatiesystemen: Wordt gebruikt om gedragingen van kinderen te beschrijven, van elkaar te
onderscheiden en in te delen in verschillende categorieën.
Epidemiologische onderzoek: Onderzoek naar het vóórkomen, de verspreiding van en de samenhang
tussen psychische en lichamelijke ziekten onder de bevolking of bevolkingsgroepen.
- Zoeken naar een relatie tussen het vóórkomen van een stoornis en specifieke factoren, door
iemand naar bepaalde ervaringen en/of bepaald gedrag te vragen.
Classificeren: Het in kaart brengen van mogelijke problematische gedrag.
Diagnosticeren: Het proberen te begrijpen en te verklaren van dat gedrag.
- Wordt gedaan door gespecialiseerde hulpverleners: Een kinderarts, psychiater,
ontwikkelingspsycholoog of orthopedagoog.
2.2 Classificatie
Classificatie: Een persoon (een voorwerp of situatie) herkennen, er een naam aan geven, en indelen
in een categorie.
Stigmatiseren: Kinderen en volwassenen worden nagewezen omdat zij (of hun kinderen) een stoornis
hebben.
1
,DSM – 5 (Diagnostic and Statistical Manuel of Mental Disorders): Het handboek met een omvangrijk
classificatiesysteem voor psychische stoornissen waarmee je geen diagnose kunt stellen, maar dat
daarbij wel kan helpen.
- Grondlegger: De Duitse psychiater Emil Kraepelin (1859 – 1926)
Uitgangspunten van de DSM 5
Symptomen beschrijven de stoornis, ze verklaren niet de oorzaken van een stoornis.
- Welke symptomen kenmerken de stoornis, gaat dan om observeer baar gedrag en/of
innerlijke kenmerken.
- Beschrijft de soort en aantal symptomen
- In welke mate en gedurende welke termijn aanwezig moet zijn.
- Hoe meer symptomen iemand heeft, hoe ernstiger iemand eraan toe is.
Groepen stoornissen in de DSM – 5: Ruim 300 beschreven stoornissen, verdeeld over 20 categorieën.
Co morbiditeit: Als mensen meer dan één stoornis tegelijk hebben.
Kritiek DSM – 5:
- Onvoldoende rekening met de ontwikkelingscontext waarin een stoornis is ontstaan.
- De kenmerken van een psychische stoornis kunnen veranderen als een kind ouder wordt, en
ze kunnen ook anders zijn voor jongens en meisjes.
- Te weinig rekening met de culturele context.
Categoriale indeling: Symptomen zijn wel of niet voldoende aanwezig.
Dimensionale indeling: Is afhankelijk van de ernst van de symptomen en de hoeveelheid symptomen.
Reïficatie: Diagnostische classificaties worden soms gezien als objectieve, vaststaande ziektes in
plaats van als hulpmiddel om symptomen te beschrijven.
2.3 Diagnostiek
Diagnose: Een (voorlopig) eindpunt van het proces van luisteren, vragen stellen, observeren, en
beschrijven, informatie verzamelen, relevante kennis erbij halen en nadenken.
Verschillen tussen classificatie en diagnostiek:
Classificatie Diagnostiek
Wat – Herkenning, wat is er aan de hand? Hoe – Oorzaken zoeken, hoe is dat zo gekomen?
Algemene kennis Specifieke kennis
Beschrijvend Verklarend
Betreft groepen Betreft een uniek individu en/of een uniek
gezin.
Gedragskenmerken Meerdere niveaus van de persoon en context
Relatief snel te stellen Tijdrovend proces
Geeft enige richting aan hulpverlening Is voorwaardelijk voor (goed) hulpverlening.
2.4 Diagnostische methoden en instrumenten
Vier diagnostische methoden
1. Het diagnostische gesprek: Luisteren, vragen stellen en observeren.
o Anamnese: De voorgeschiedenis van de problemen in kaart op grond van informatie
die hij krijgt van ouders en kind, en zo nodig ook van andere betrokkenen.
2
, 2. Observeren: Doelgericht, opzettelijk en systematisch waarnemen.
3. Psychodiagnostiek: Worden functietesten, en zelf invullijsten gebruikt om te kunnen
vaststellen in welke mate een psychisch kenmerk of probleem aanwezig is.
4. Lichamelijk onderzoek
Inter beoordelaarsbetrouwbaarheid: De verschillende onderzoekers zijn het met elkaar eens.
Test – her testbetrouwbaarheid: Eén hulpverlener doet een uitspraak die gedurende een bepaalde
periode geldig blijkt, dan is die uitspraak standvastig.
2.5 Epidemiologie
Prevalentie: Het percentage van een groep kinderen (of volwassenen) dat een bepaalde stoornis
heeft op een bepaald moment in tijd.
- Prevalentiecijfers: Het vóórkomen van ziekten of stoornissen in een bepaalde periode
weergeven.
- Puntprevalentie: Het vóórkoen van stoornissen op een bepaald moment.
Incidentie: Het aantal nieuwe ziektegevallen in een bepaalde periode.
Drie factoren die de kans vergroten dat er een beroep wordt gedaan op de hulpverlening:
1. De ernst van de problemen -> Hoe ernstiger, hoe eerder.
2. De leeftijd van het kind -> Hoe ouder, hoe eerder
3. De combinatie van kind problemen en gezinsproblemen
Hoofdstuk 3: Theorieën over ontwikkeling
3.1 Inleiding
Vier uitgangspunten van de ontwikkelingspsychologie:
1. Het bio – ecologische systeemtheorie: De wisselwerking tussen kenmerken en contexten.
2. De theorie over ontwikkelingsopgaven en opvoedingstaken: De verschillende vormen en
betekenissen van gedrag.
3. De theorie over risico – en beschermende factoren: De multifactoriële invloeden, er zijn altijd
verschillende factoren die gedrag beïnvloeden.
4. De theorie van het ontwikkelingstraject: De uniciteit
3.2 De bio-ecologische systeemtheorie
Het bio ecologisch systeemmodel – Bronfenbrenner
1. Intrapersoonlijke factoren: Deze factoren veranderen onder invloed van de verschillende
systemen waarin het kind functioneert, en door het verstrijken van de tijd.
o Genetische aanleg en temperament
2. Micro systemen: De relaties die een kind heeft met zijn directe omgeving, zijn ouders,
broertjes en zusjes, oma en opa, vriendjes/vriendinnetjes, leerkracht.
3. Meso systemen: Ontwikkelen zich de relaties tussen de verschillende microsystemen waarvan
het kind deel uitmaakt.
o Ouders die met een leerkracht overleggen over hun kind, of die overleggen met
ouders van vriendjes
4. Exosystemen: Verschillende maatschappelijke systemen die via meso- en microsystemen de
ontwikkeling van het kind beïnvloeden, dus op een indirecte manier.
o Vriendenkring en werkkring van de ouders, of de docentenvergadering op school.
3
, 5. Macrosystemen: Wetten, instituties en daarbij horende waarden en normen.
o De lengte van de leerplicht in een land, culturele, politieke en religieuze normen.
6. Chronosystemen: De lichamelijke, psychische en sociale ontwikkeling die mensen door de tijd
heen doormaken.
Het bio – ecologische systeemmodel kent een aantal uitgangspunten:
1. Oorzaak en gevolg beïnvloeden elkaar voortdurend wederzijds.
2. Ontwikkeling vind plaats op alle niveaus
3. Interpretatie verschilt per individu
4. Kinderen geven zelf vorm aan hun ontwikkeling
5. Ouders en andere opvoeders fungeren als ‘bemiddelaars’.
6. Kinderen internaliseren normen en waarden.
7. Verschillende factoren kunnen elkaar versterken of verzwakken.
3.3 Ontwikkelingsopgaven
De theorie over de ontwikkelingsopgaven kent drie vooronderstellingen:
1. Een bepaalde ontwikkelingsopgave hoort bij een bepaalde periode in het leven
2. Sommige van deze opgaven zijn cultureel bepaald.
3. Het wel of niet adequaat volbrengen van deze opgaven beïnvloedt de ontwikkeling en
daarmee het gedrag van kinderen in latere periodes in het leven.
Omschrijvingen van ontwikkelingsopgaven en opvoedingstaken:
Baby/Peuter (0-2 jaar)
Ontwikkelingsopgaven
- Fysiologische zelfregulatie, veilige gehechtheid, exploratie, autonomie en individuatie.
Opvoedingstaken
- Soepel verzorgingsritueel en warme (is sensitieve en responsieve) interactie aanbieden,
beschikbaar zijn, ruimte maar ook steun en structuur geven.
Peuter – Kleuter (2-4 jaar):
Ontwikkelingsopgaven
- Representationele vaardigheden, omgaan met leeftijdsgenoten, internaliseren van
maatschappelijke eisen, het ontwikkelen van seksueel bewustzijn.
Opvoedingstaken
- Seinsitief zijn voor het cognitieve (betreft het denken) niveau van het kind, positief en
bevestigend omgaan met het kind, zoals bij het ontwikkelen van seksueel bewustzijn,
disciplinering.
Basisschool – periode (4 – 12 jaar)
Ontwikkelingsopgaven
- Decentratie (je kunnen verplaatsen in een ander), acceptatie door leeftijdsgenoten, lezen,
schrijven en rekenen, discipline.
Opvoedingstaken
- Gelegenheid geven voor omgang met leeftijdsgenoten, schools onderricht , waarderen van
schoolse prestaties, democratische en warme opvoedingsstijl.
Vroege adolescentie (12 – 16 jaar):
Ontwikkelingsopgaven
- Emotionele zelfstandigheid, omgaan met de eigen en de andere seks, ontwikkeling van
waardesysteem, persoonlijke identiteit, school, beroep en samenleving.
4
Psychopathologie
Hoofdstuk 1: Introductie
1.1 Ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychopathologie: De wetenschappelijke discipline die onderzoekt hoe psychische
stoornissen ontstaan en zich ontwikkelen.
Psychiatrie: Een medische discipline die zich bezighoudt met onderzoek, diagnose en behandeling
van psychische stoornissen.
De inzichten van verschillende disciplines voor ontwikkelingspsychopathologie:
- De ontwikkelingspsychologie: De normale afwijking
- De klinische psychologie: De afwijkende ontwikkeling
- De pedagogie: De opvoeding
- De kinderpsychiatrie: Psychiatrische ziekten
- De biologie: Erfelijkheid en lichamelijke rijping
- De sociologie: Maatschappelijke processen
- De antropologie: Culturele normen en waarden
- De epidemiologie: Het vóórkomen van ziekten en stoornissen onder de bevolking.
Ontwikkelingsopgaven: Leeftijdsfase gebonden ‘opgaven’. Heeft een kind die niet (goed) ontwikkeld,
dan kan dat later tot problemen leiden.
Kind gebonden factoren: Genetische aanleg, sekse, leeftijd, intelligentie en impulsbeheersing.
Ouder- en gezin gebonden factoren: Opleiding, inkomen, opvoedingsvaardigheden en (lichamelijke
en geestelijke) gezondheid.
Omgeving gebonden factoren: Een sociaal netwerk en maatschappelijke factoren.
Hoofdstuk 2: Classificatie, diagnostiek en epidemiologie
2.1 Inleiding
Classificatiesystemen: Wordt gebruikt om gedragingen van kinderen te beschrijven, van elkaar te
onderscheiden en in te delen in verschillende categorieën.
Epidemiologische onderzoek: Onderzoek naar het vóórkomen, de verspreiding van en de samenhang
tussen psychische en lichamelijke ziekten onder de bevolking of bevolkingsgroepen.
- Zoeken naar een relatie tussen het vóórkomen van een stoornis en specifieke factoren, door
iemand naar bepaalde ervaringen en/of bepaald gedrag te vragen.
Classificeren: Het in kaart brengen van mogelijke problematische gedrag.
Diagnosticeren: Het proberen te begrijpen en te verklaren van dat gedrag.
- Wordt gedaan door gespecialiseerde hulpverleners: Een kinderarts, psychiater,
ontwikkelingspsycholoog of orthopedagoog.
2.2 Classificatie
Classificatie: Een persoon (een voorwerp of situatie) herkennen, er een naam aan geven, en indelen
in een categorie.
Stigmatiseren: Kinderen en volwassenen worden nagewezen omdat zij (of hun kinderen) een stoornis
hebben.
1
,DSM – 5 (Diagnostic and Statistical Manuel of Mental Disorders): Het handboek met een omvangrijk
classificatiesysteem voor psychische stoornissen waarmee je geen diagnose kunt stellen, maar dat
daarbij wel kan helpen.
- Grondlegger: De Duitse psychiater Emil Kraepelin (1859 – 1926)
Uitgangspunten van de DSM 5
Symptomen beschrijven de stoornis, ze verklaren niet de oorzaken van een stoornis.
- Welke symptomen kenmerken de stoornis, gaat dan om observeer baar gedrag en/of
innerlijke kenmerken.
- Beschrijft de soort en aantal symptomen
- In welke mate en gedurende welke termijn aanwezig moet zijn.
- Hoe meer symptomen iemand heeft, hoe ernstiger iemand eraan toe is.
Groepen stoornissen in de DSM – 5: Ruim 300 beschreven stoornissen, verdeeld over 20 categorieën.
Co morbiditeit: Als mensen meer dan één stoornis tegelijk hebben.
Kritiek DSM – 5:
- Onvoldoende rekening met de ontwikkelingscontext waarin een stoornis is ontstaan.
- De kenmerken van een psychische stoornis kunnen veranderen als een kind ouder wordt, en
ze kunnen ook anders zijn voor jongens en meisjes.
- Te weinig rekening met de culturele context.
Categoriale indeling: Symptomen zijn wel of niet voldoende aanwezig.
Dimensionale indeling: Is afhankelijk van de ernst van de symptomen en de hoeveelheid symptomen.
Reïficatie: Diagnostische classificaties worden soms gezien als objectieve, vaststaande ziektes in
plaats van als hulpmiddel om symptomen te beschrijven.
2.3 Diagnostiek
Diagnose: Een (voorlopig) eindpunt van het proces van luisteren, vragen stellen, observeren, en
beschrijven, informatie verzamelen, relevante kennis erbij halen en nadenken.
Verschillen tussen classificatie en diagnostiek:
Classificatie Diagnostiek
Wat – Herkenning, wat is er aan de hand? Hoe – Oorzaken zoeken, hoe is dat zo gekomen?
Algemene kennis Specifieke kennis
Beschrijvend Verklarend
Betreft groepen Betreft een uniek individu en/of een uniek
gezin.
Gedragskenmerken Meerdere niveaus van de persoon en context
Relatief snel te stellen Tijdrovend proces
Geeft enige richting aan hulpverlening Is voorwaardelijk voor (goed) hulpverlening.
2.4 Diagnostische methoden en instrumenten
Vier diagnostische methoden
1. Het diagnostische gesprek: Luisteren, vragen stellen en observeren.
o Anamnese: De voorgeschiedenis van de problemen in kaart op grond van informatie
die hij krijgt van ouders en kind, en zo nodig ook van andere betrokkenen.
2
, 2. Observeren: Doelgericht, opzettelijk en systematisch waarnemen.
3. Psychodiagnostiek: Worden functietesten, en zelf invullijsten gebruikt om te kunnen
vaststellen in welke mate een psychisch kenmerk of probleem aanwezig is.
4. Lichamelijk onderzoek
Inter beoordelaarsbetrouwbaarheid: De verschillende onderzoekers zijn het met elkaar eens.
Test – her testbetrouwbaarheid: Eén hulpverlener doet een uitspraak die gedurende een bepaalde
periode geldig blijkt, dan is die uitspraak standvastig.
2.5 Epidemiologie
Prevalentie: Het percentage van een groep kinderen (of volwassenen) dat een bepaalde stoornis
heeft op een bepaald moment in tijd.
- Prevalentiecijfers: Het vóórkomen van ziekten of stoornissen in een bepaalde periode
weergeven.
- Puntprevalentie: Het vóórkoen van stoornissen op een bepaald moment.
Incidentie: Het aantal nieuwe ziektegevallen in een bepaalde periode.
Drie factoren die de kans vergroten dat er een beroep wordt gedaan op de hulpverlening:
1. De ernst van de problemen -> Hoe ernstiger, hoe eerder.
2. De leeftijd van het kind -> Hoe ouder, hoe eerder
3. De combinatie van kind problemen en gezinsproblemen
Hoofdstuk 3: Theorieën over ontwikkeling
3.1 Inleiding
Vier uitgangspunten van de ontwikkelingspsychologie:
1. Het bio – ecologische systeemtheorie: De wisselwerking tussen kenmerken en contexten.
2. De theorie over ontwikkelingsopgaven en opvoedingstaken: De verschillende vormen en
betekenissen van gedrag.
3. De theorie over risico – en beschermende factoren: De multifactoriële invloeden, er zijn altijd
verschillende factoren die gedrag beïnvloeden.
4. De theorie van het ontwikkelingstraject: De uniciteit
3.2 De bio-ecologische systeemtheorie
Het bio ecologisch systeemmodel – Bronfenbrenner
1. Intrapersoonlijke factoren: Deze factoren veranderen onder invloed van de verschillende
systemen waarin het kind functioneert, en door het verstrijken van de tijd.
o Genetische aanleg en temperament
2. Micro systemen: De relaties die een kind heeft met zijn directe omgeving, zijn ouders,
broertjes en zusjes, oma en opa, vriendjes/vriendinnetjes, leerkracht.
3. Meso systemen: Ontwikkelen zich de relaties tussen de verschillende microsystemen waarvan
het kind deel uitmaakt.
o Ouders die met een leerkracht overleggen over hun kind, of die overleggen met
ouders van vriendjes
4. Exosystemen: Verschillende maatschappelijke systemen die via meso- en microsystemen de
ontwikkeling van het kind beïnvloeden, dus op een indirecte manier.
o Vriendenkring en werkkring van de ouders, of de docentenvergadering op school.
3
, 5. Macrosystemen: Wetten, instituties en daarbij horende waarden en normen.
o De lengte van de leerplicht in een land, culturele, politieke en religieuze normen.
6. Chronosystemen: De lichamelijke, psychische en sociale ontwikkeling die mensen door de tijd
heen doormaken.
Het bio – ecologische systeemmodel kent een aantal uitgangspunten:
1. Oorzaak en gevolg beïnvloeden elkaar voortdurend wederzijds.
2. Ontwikkeling vind plaats op alle niveaus
3. Interpretatie verschilt per individu
4. Kinderen geven zelf vorm aan hun ontwikkeling
5. Ouders en andere opvoeders fungeren als ‘bemiddelaars’.
6. Kinderen internaliseren normen en waarden.
7. Verschillende factoren kunnen elkaar versterken of verzwakken.
3.3 Ontwikkelingsopgaven
De theorie over de ontwikkelingsopgaven kent drie vooronderstellingen:
1. Een bepaalde ontwikkelingsopgave hoort bij een bepaalde periode in het leven
2. Sommige van deze opgaven zijn cultureel bepaald.
3. Het wel of niet adequaat volbrengen van deze opgaven beïnvloedt de ontwikkeling en
daarmee het gedrag van kinderen in latere periodes in het leven.
Omschrijvingen van ontwikkelingsopgaven en opvoedingstaken:
Baby/Peuter (0-2 jaar)
Ontwikkelingsopgaven
- Fysiologische zelfregulatie, veilige gehechtheid, exploratie, autonomie en individuatie.
Opvoedingstaken
- Soepel verzorgingsritueel en warme (is sensitieve en responsieve) interactie aanbieden,
beschikbaar zijn, ruimte maar ook steun en structuur geven.
Peuter – Kleuter (2-4 jaar):
Ontwikkelingsopgaven
- Representationele vaardigheden, omgaan met leeftijdsgenoten, internaliseren van
maatschappelijke eisen, het ontwikkelen van seksueel bewustzijn.
Opvoedingstaken
- Seinsitief zijn voor het cognitieve (betreft het denken) niveau van het kind, positief en
bevestigend omgaan met het kind, zoals bij het ontwikkelen van seksueel bewustzijn,
disciplinering.
Basisschool – periode (4 – 12 jaar)
Ontwikkelingsopgaven
- Decentratie (je kunnen verplaatsen in een ander), acceptatie door leeftijdsgenoten, lezen,
schrijven en rekenen, discipline.
Opvoedingstaken
- Gelegenheid geven voor omgang met leeftijdsgenoten, schools onderricht , waarderen van
schoolse prestaties, democratische en warme opvoedingsstijl.
Vroege adolescentie (12 – 16 jaar):
Ontwikkelingsopgaven
- Emotionele zelfstandigheid, omgaan met de eigen en de andere seks, ontwikkeling van
waardesysteem, persoonlijke identiteit, school, beroep en samenleving.
4
