LES 1: INTRODUCTIELES
“FORENSISCH WELZIJNSWERK”
Welzijnswerk Welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en
begeleiding
Forensisch In het kader van het strafrecht
(Bijv.: forensische psychiatrie, forensische geneeskunde,
forensische orthopedagogiek…)
Forensisch welzijnswerk Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader,
slachtoffer, na(ast)bestaande* (on)rechtstreeks worden
geconfronteerd met strafrechtelijke interventie(s)
([*] omschreven als ‘justitiabele’ – iemand die recht
zoekt, vaak gebruikt voor verdachten/daders)
DOELGROEPEN EN UITVOERDERS
Voor wie? (Doelgroep) • Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
• Mensen in contact met justitie (incl. nabestaanden en
naastbestaanden)
Door wie? • Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
- Hulpverlening: drughulpverlening, GGZ, OCMW, …
- Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport, …
• Categoriaal FWW (specifiek voor daders en/of
slachtoffers)
- Diensten Justitieel welzijnswerk, Diensten
slachtofferhulp, Teams Hulpverlening aan Seksuele
Delinquenten, Psychosociale Diensten binnen de
gevangenissen, Justitiehuizen, Zorgcentra na
Seksueel Geweld, …
2 ORGANISATIEVORMEN
Autonoom van justitie georganiseerd Aan justitie gebonden (ingebed) FWW
Eerste lijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun Welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering
directe omgeving van strafrechtelijke beslissingen (in hun opdracht)
Welzijn van de cliënt staat centraal Doel: begeleiding mensen in aanraking met de
Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid strafrechtsbedeling, re-integratie, voorkomen
Meeste deelwerkingen maken deel uit van een recidive
CAW (niet allemaal: bijvoorbeeld de Rode Hulpverlener werkzaam ‘binnen’ een justitiële
Antraciet) setting (bijv. gevangenis) of werkt samen met
Voorbeelden: Diensten justitieel welzijnswerk, juridische instanties
slachtofferhulp, dader-in-zicht, slachtoffer in beeld, Voorbeelden: psychosociale dienst gevangenis,
teams hulpverlening aan seksuele delinquenten justitiehuizen, enz.
Fundamentele verschillen op vlak van finaliteit
Uitoefening recht op maatschappelijke hulp- en Welzijnswerk onder mandaat; werkt vnl. i.f.v.
Dienstverlening justitie
- Waarom: menswaardig leven – cf. OCMW-wet Divers: advies – controle – rapportage - …
(1976) Opdrachtgever: justitie – BiZa
Opdrachtgever’: de cliënt = kwetsbaarheid In veel gevallen ook beroepsgeheim, maar niet
individueel (HV) en structureel, maatschappelijk en t.o.v. opdrachtgever
preventief perspectief En toch ook: FWW verzoent finaliteiten – draagt
- Sociaal beleid i.f.v. voorkomen uitsluiting bij aan welzijn individuen en groepen
- Sociale dimensie problemen zichtbaar maken
Beroepsgeheim als hulpverlener
, En toch: ook welzijnswerk (historisch) Illustratief: PSD
instrumentele inpassing in economische en sociale - Missie DG EPI: ‘waarborgen een rechtsconforme,
controle – gericht op normalisering veilige, humane en geïndividualiseerde uitvoering van
vrijheidsbenemende straffen en maatregelen met het
oog op een optimale terugkeer in de maatschappij’
- Opvolging en begeleiding in functie van advies en re-
integratie
- geen beroepsgeheim tav opdrachtgever
- op verzoek van persoon zelf - VZW die sportactiviteiten
- doel: maken deel uit van CAW intramuraal organiseert
- werken enkel met en in
gevangenissen (categoriaal)
- ingebed in decreet hulp en dienstverlening
COMPLEXER DAN F + WW (COMPLEXITEIT VAN DE TERM)
• Welzijnswerk kan niet zonder meer ingezet worden om de doelen van de strafrechtsbedeling te realiseren
(verschillende logica’s, principes, finaliteit, opdrachtgevers…)
• Het concept ‘forensisch welzijnswerk’ verwijst fundamenteel naar een welzijnsperspectief op de verhouding
tussen hulpverlening en strafrecht realisatie van het welzijnsperspectief in alle fasen van de
strafrechtsbedeling
• FWW bekleedt een belangrijke kritische functie t.a.v. de strafrechtsbedeling en is meer dan het opzetten van
aanbod voor mensen die met strafrecht te maken krijgen. Stelt samenlevingsverwachtingen en constructies
die gepaard gaan met daderschap en slachtofferschap in vraag
Þ bezorgdheid om verschuiving van een kritische functie ten aanzien van de strafrechtsbedeling naar de
realisatie van een aanbod van hulp en dienstverlening aan specifieke doelgroepen (daders, slachtoffers…)
(zie tekst Roose & Bouverne-De Bie op Canvas + volgende lessen over beleidsmatige ontwikkelingen)
DE NOTIE FORENSISCH WELZIJNSWERK (HISTORISCH)
• Forensisch welzijnswerk: term in 1980 (=zie verder cursus) geïntroduceerd door Panopticon
“Welzijnswerk koppelen aan het forensische (…) zou in zoverre aanleiding kunnen geven tot misverstanden, dat men ten
onrechte in deze uitdrukking een aprioristische stellingname zou lezen omtrent de mogelijkheid om middels justitiële
interventie bij te dragen tot een groter individueel of collectief welzijn. Men kan echter niet ontkennen dat velen
pretenderen middels of aan de rand van het strafrechtssysteem aan het welzijn van individuen of groepen te werken.”
Wijst op het feit dat de relatie tussen
strafrecht en welzijn(swerk) niet evident is!
HULP EN RECHT SPANNINGSVELD
Recht op maatschappelijke dienstverlening, instrumentele inzet welzijnswerk om
welzijn als doel op zich – emanciperend strafrechtsbedeling te realiseren -
gezag t.o.v. macht hulpverleningstechnieken ‘mobiliseren’
• Is er ruimte voor vragen naar welzijn en voor welzijnswerk?
Þ Ruimte wordt bepaald door perspectief op criminaliteit en op de rol van het strafrecht
Þ Maatschappelijk klimaat (heeft impact op de wijze waarop we naar problemen van criminaliteit en
onveiligheid kijken; bijv.: ontwikkeling verzorgingsstaat en welzijnswerk; punitiever strafklimaat; veiligheid
als dominant thema; zero tolerance…)
Þ Verschillende perspectieven op strafrecht
, WELZIJN EN STRAFRECHT: ‘EEN PAAR APART”
Toch erg afhankelijk van elkaar: samen in
Twee systemen met potentieel andere premissen en
pendelbeweging
finaliteit
- Heeft een sanctie naast vergelding ook preventieve,
- Recht kijkt primair naar gestelde daad en de wijze
pedagogische of beschermende taken?
waarop die daad voor samenleving, slachtoffer en dader
- Zijn welzijnsmaatregelen ook controlerend in functie
‘vereffend’ moet worden (gelijkheid)
van de maatschappelijke norm?
- Zorg kijkt primair naar de hulpbehoevende persoon en
- Hoe dicht/ver ze van elkaar komen te staan hangt af
• Ook uitdagingen op praktisch/organisatorisch vlak (hoe samenwerken?
welke Hoe informatie
zorgmaatregelen uitwisselen?
die nodig heeft om de - cf.
van de vraag hoe we naar deviantie, criminaliteit en
beroepsgeheim) levenskwaliteit te bevorderen (individu)
slachtofferschap
•
kijken
Klassiek strafrecht Sociaal verweer
Daadgericht Dadergericht
Dader is autonoom, rationele keuze Dader is gedetermineerd, hetzij door nature ‘cf.
lombroso), of nurture (cf. Lacassagne) of beiden
Straftoemeting: gebaseerd op ernst misdrijf Straftoemeting gericht op behandeling achterliggend
probleem
Niet-geïndividualiseerde ‘gelijke’ behandeling, gericht op Individualisering: resocialisatie
afschrikking, kosten hoger dan baten
Geen ruimte voor welzijnswerk
• Welzijnswerk stelt eigen normbestendigende rol ter discussie
• Actueel ook aandacht voor herstelrecht als zogenaamde derde weg tussen klassieke en rehabilitatieve
benadering
• Nieuw strafwetboek: 1 van de pijlers focust op preventie van criminaliteit, alternatieve straffen en
rehabilitatie van daders
ALS ER RUIMTE IS VOOR WELZIJNSWERK, WELKE OPVATTING OVER WELZIJNSWERK
WORDT ER DAN GEHANTEERD?
• Individueel of ook structureel maatschappelijk?
Þ Welzijnswerk kan problemen benoemen en benaderen vanuit individueel dan wel ook structureel
maatschappelijk perspectief
Þ Bijvoorbeeld criminaliteit als probleem van ‘afwijkende persoon’ dan wel probleem van ‘ruimere
maatschappelijke ontwikkelingen’, bijvoorbeeld sociale uitsluiting, werkloosheid, …
Þ bijvoorbeeld druggebruik: diensten werken heel verschillend
• Welzijnswerk ten dienste van veiligheid?
• Consensus of dissensusperspectief?
Þ is welzijnswerk gericht op aanpassing van mensen (consensus) aan de verwachtingen in de samenleving
(en is dit dan wel welzijnswerk?) dan wel op het open houden van de spanning tussen individu en
samenleving en verschillende waarden en normen die er bestaan (dissensus)
Þ Aandacht voor machtsfactoren: wie bepaalt wat een (welzijns)probleem is en op welke wijze?
Cf. Kritische criminologie
Þ Kritisch welzijnswerk
§ Sluit het welzijnswerk aan bij de dominante normen en waarden in de samenleving en de dominante
probleemconstructies, of staat ze hier kritisch tegenover?
§ Staat weigerachtig tegenover controleperspectieven
, FWW IS GEEN ORGANISATIE MAAR WIJST OP DE VERHOUDING TUSSEN HULP EN
RECHT
• Centraal in de notie forensisch welzijnswerk staat de discussie over de verhouding tussen strafrecht en
welzijn (controle en emancipatie)
Þ Voorbeelden: discussie over de rol van justitieassistenten, dynamische veiligheid (relationele aspecten en
niet technisch zoals hekken), slachtofferperspectief en repressie vs. herstel, politie (controle of ook
sociale politie), ...
• Casus geestelijke gezondheidszorg in een gevangenis (koppeltherapie)
• Discussie krijgt vaak een institutionele (organisatorische of sectorale) vorm
• De spanning tussen hulp- en recht is echter niet te ‘herleiden’ tot deze instituties/sectoren
• Deze spanning speelt zich ook af binnen justitie en binnen het welzijnswerk zelf
• Initiatieven die erkend worden als welzijnswerk kunnen zeer controlerend zijn en initiatieven die gezien
worden als controleorganen kunnen bijdragen tot welzijn
Þ Belang van perspectief op betekenis welzijn (de verschillende perspectieven in beleid en praktijk
analyseren)
Þ Belang van historisch en maatschappelijk perspectief
= Dit verwijst naar de conceptuele invulling van het begrip FWW (i.t.t. de institutionele invulling)
• De opvatting over strafrecht en welzijnswerk en verhouding tussen beiden is bepalend voor:
Þ De ruimte voor welzijnsgeoriënteerde benaderingen
Þ De wijze waarop deze benaderingen gestalte krijgen
• De verhouding tussen hulp en recht is geen gegeven maar wordt telkens geconstrueerd, ook door de
criminoloog
Þ Kunnen inschatten in welk spanningsveld men zich bevindt
Þ Welke implicaties bepaalde modellen en foci hebben
“FORENSISCH WELZIJNSWERK”
Welzijnswerk Welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en
begeleiding
Forensisch In het kader van het strafrecht
(Bijv.: forensische psychiatrie, forensische geneeskunde,
forensische orthopedagogiek…)
Forensisch welzijnswerk Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader,
slachtoffer, na(ast)bestaande* (on)rechtstreeks worden
geconfronteerd met strafrechtelijke interventie(s)
([*] omschreven als ‘justitiabele’ – iemand die recht
zoekt, vaak gebruikt voor verdachten/daders)
DOELGROEPEN EN UITVOERDERS
Voor wie? (Doelgroep) • Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
• Mensen in contact met justitie (incl. nabestaanden en
naastbestaanden)
Door wie? • Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
- Hulpverlening: drughulpverlening, GGZ, OCMW, …
- Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport, …
• Categoriaal FWW (specifiek voor daders en/of
slachtoffers)
- Diensten Justitieel welzijnswerk, Diensten
slachtofferhulp, Teams Hulpverlening aan Seksuele
Delinquenten, Psychosociale Diensten binnen de
gevangenissen, Justitiehuizen, Zorgcentra na
Seksueel Geweld, …
2 ORGANISATIEVORMEN
Autonoom van justitie georganiseerd Aan justitie gebonden (ingebed) FWW
Eerste lijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun Welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering
directe omgeving van strafrechtelijke beslissingen (in hun opdracht)
Welzijn van de cliënt staat centraal Doel: begeleiding mensen in aanraking met de
Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid strafrechtsbedeling, re-integratie, voorkomen
Meeste deelwerkingen maken deel uit van een recidive
CAW (niet allemaal: bijvoorbeeld de Rode Hulpverlener werkzaam ‘binnen’ een justitiële
Antraciet) setting (bijv. gevangenis) of werkt samen met
Voorbeelden: Diensten justitieel welzijnswerk, juridische instanties
slachtofferhulp, dader-in-zicht, slachtoffer in beeld, Voorbeelden: psychosociale dienst gevangenis,
teams hulpverlening aan seksuele delinquenten justitiehuizen, enz.
Fundamentele verschillen op vlak van finaliteit
Uitoefening recht op maatschappelijke hulp- en Welzijnswerk onder mandaat; werkt vnl. i.f.v.
Dienstverlening justitie
- Waarom: menswaardig leven – cf. OCMW-wet Divers: advies – controle – rapportage - …
(1976) Opdrachtgever: justitie – BiZa
Opdrachtgever’: de cliënt = kwetsbaarheid In veel gevallen ook beroepsgeheim, maar niet
individueel (HV) en structureel, maatschappelijk en t.o.v. opdrachtgever
preventief perspectief En toch ook: FWW verzoent finaliteiten – draagt
- Sociaal beleid i.f.v. voorkomen uitsluiting bij aan welzijn individuen en groepen
- Sociale dimensie problemen zichtbaar maken
Beroepsgeheim als hulpverlener
, En toch: ook welzijnswerk (historisch) Illustratief: PSD
instrumentele inpassing in economische en sociale - Missie DG EPI: ‘waarborgen een rechtsconforme,
controle – gericht op normalisering veilige, humane en geïndividualiseerde uitvoering van
vrijheidsbenemende straffen en maatregelen met het
oog op een optimale terugkeer in de maatschappij’
- Opvolging en begeleiding in functie van advies en re-
integratie
- geen beroepsgeheim tav opdrachtgever
- op verzoek van persoon zelf - VZW die sportactiviteiten
- doel: maken deel uit van CAW intramuraal organiseert
- werken enkel met en in
gevangenissen (categoriaal)
- ingebed in decreet hulp en dienstverlening
COMPLEXER DAN F + WW (COMPLEXITEIT VAN DE TERM)
• Welzijnswerk kan niet zonder meer ingezet worden om de doelen van de strafrechtsbedeling te realiseren
(verschillende logica’s, principes, finaliteit, opdrachtgevers…)
• Het concept ‘forensisch welzijnswerk’ verwijst fundamenteel naar een welzijnsperspectief op de verhouding
tussen hulpverlening en strafrecht realisatie van het welzijnsperspectief in alle fasen van de
strafrechtsbedeling
• FWW bekleedt een belangrijke kritische functie t.a.v. de strafrechtsbedeling en is meer dan het opzetten van
aanbod voor mensen die met strafrecht te maken krijgen. Stelt samenlevingsverwachtingen en constructies
die gepaard gaan met daderschap en slachtofferschap in vraag
Þ bezorgdheid om verschuiving van een kritische functie ten aanzien van de strafrechtsbedeling naar de
realisatie van een aanbod van hulp en dienstverlening aan specifieke doelgroepen (daders, slachtoffers…)
(zie tekst Roose & Bouverne-De Bie op Canvas + volgende lessen over beleidsmatige ontwikkelingen)
DE NOTIE FORENSISCH WELZIJNSWERK (HISTORISCH)
• Forensisch welzijnswerk: term in 1980 (=zie verder cursus) geïntroduceerd door Panopticon
“Welzijnswerk koppelen aan het forensische (…) zou in zoverre aanleiding kunnen geven tot misverstanden, dat men ten
onrechte in deze uitdrukking een aprioristische stellingname zou lezen omtrent de mogelijkheid om middels justitiële
interventie bij te dragen tot een groter individueel of collectief welzijn. Men kan echter niet ontkennen dat velen
pretenderen middels of aan de rand van het strafrechtssysteem aan het welzijn van individuen of groepen te werken.”
Wijst op het feit dat de relatie tussen
strafrecht en welzijn(swerk) niet evident is!
HULP EN RECHT SPANNINGSVELD
Recht op maatschappelijke dienstverlening, instrumentele inzet welzijnswerk om
welzijn als doel op zich – emanciperend strafrechtsbedeling te realiseren -
gezag t.o.v. macht hulpverleningstechnieken ‘mobiliseren’
• Is er ruimte voor vragen naar welzijn en voor welzijnswerk?
Þ Ruimte wordt bepaald door perspectief op criminaliteit en op de rol van het strafrecht
Þ Maatschappelijk klimaat (heeft impact op de wijze waarop we naar problemen van criminaliteit en
onveiligheid kijken; bijv.: ontwikkeling verzorgingsstaat en welzijnswerk; punitiever strafklimaat; veiligheid
als dominant thema; zero tolerance…)
Þ Verschillende perspectieven op strafrecht
, WELZIJN EN STRAFRECHT: ‘EEN PAAR APART”
Toch erg afhankelijk van elkaar: samen in
Twee systemen met potentieel andere premissen en
pendelbeweging
finaliteit
- Heeft een sanctie naast vergelding ook preventieve,
- Recht kijkt primair naar gestelde daad en de wijze
pedagogische of beschermende taken?
waarop die daad voor samenleving, slachtoffer en dader
- Zijn welzijnsmaatregelen ook controlerend in functie
‘vereffend’ moet worden (gelijkheid)
van de maatschappelijke norm?
- Zorg kijkt primair naar de hulpbehoevende persoon en
- Hoe dicht/ver ze van elkaar komen te staan hangt af
• Ook uitdagingen op praktisch/organisatorisch vlak (hoe samenwerken?
welke Hoe informatie
zorgmaatregelen uitwisselen?
die nodig heeft om de - cf.
van de vraag hoe we naar deviantie, criminaliteit en
beroepsgeheim) levenskwaliteit te bevorderen (individu)
slachtofferschap
•
kijken
Klassiek strafrecht Sociaal verweer
Daadgericht Dadergericht
Dader is autonoom, rationele keuze Dader is gedetermineerd, hetzij door nature ‘cf.
lombroso), of nurture (cf. Lacassagne) of beiden
Straftoemeting: gebaseerd op ernst misdrijf Straftoemeting gericht op behandeling achterliggend
probleem
Niet-geïndividualiseerde ‘gelijke’ behandeling, gericht op Individualisering: resocialisatie
afschrikking, kosten hoger dan baten
Geen ruimte voor welzijnswerk
• Welzijnswerk stelt eigen normbestendigende rol ter discussie
• Actueel ook aandacht voor herstelrecht als zogenaamde derde weg tussen klassieke en rehabilitatieve
benadering
• Nieuw strafwetboek: 1 van de pijlers focust op preventie van criminaliteit, alternatieve straffen en
rehabilitatie van daders
ALS ER RUIMTE IS VOOR WELZIJNSWERK, WELKE OPVATTING OVER WELZIJNSWERK
WORDT ER DAN GEHANTEERD?
• Individueel of ook structureel maatschappelijk?
Þ Welzijnswerk kan problemen benoemen en benaderen vanuit individueel dan wel ook structureel
maatschappelijk perspectief
Þ Bijvoorbeeld criminaliteit als probleem van ‘afwijkende persoon’ dan wel probleem van ‘ruimere
maatschappelijke ontwikkelingen’, bijvoorbeeld sociale uitsluiting, werkloosheid, …
Þ bijvoorbeeld druggebruik: diensten werken heel verschillend
• Welzijnswerk ten dienste van veiligheid?
• Consensus of dissensusperspectief?
Þ is welzijnswerk gericht op aanpassing van mensen (consensus) aan de verwachtingen in de samenleving
(en is dit dan wel welzijnswerk?) dan wel op het open houden van de spanning tussen individu en
samenleving en verschillende waarden en normen die er bestaan (dissensus)
Þ Aandacht voor machtsfactoren: wie bepaalt wat een (welzijns)probleem is en op welke wijze?
Cf. Kritische criminologie
Þ Kritisch welzijnswerk
§ Sluit het welzijnswerk aan bij de dominante normen en waarden in de samenleving en de dominante
probleemconstructies, of staat ze hier kritisch tegenover?
§ Staat weigerachtig tegenover controleperspectieven
, FWW IS GEEN ORGANISATIE MAAR WIJST OP DE VERHOUDING TUSSEN HULP EN
RECHT
• Centraal in de notie forensisch welzijnswerk staat de discussie over de verhouding tussen strafrecht en
welzijn (controle en emancipatie)
Þ Voorbeelden: discussie over de rol van justitieassistenten, dynamische veiligheid (relationele aspecten en
niet technisch zoals hekken), slachtofferperspectief en repressie vs. herstel, politie (controle of ook
sociale politie), ...
• Casus geestelijke gezondheidszorg in een gevangenis (koppeltherapie)
• Discussie krijgt vaak een institutionele (organisatorische of sectorale) vorm
• De spanning tussen hulp- en recht is echter niet te ‘herleiden’ tot deze instituties/sectoren
• Deze spanning speelt zich ook af binnen justitie en binnen het welzijnswerk zelf
• Initiatieven die erkend worden als welzijnswerk kunnen zeer controlerend zijn en initiatieven die gezien
worden als controleorganen kunnen bijdragen tot welzijn
Þ Belang van perspectief op betekenis welzijn (de verschillende perspectieven in beleid en praktijk
analyseren)
Þ Belang van historisch en maatschappelijk perspectief
= Dit verwijst naar de conceptuele invulling van het begrip FWW (i.t.t. de institutionele invulling)
• De opvatting over strafrecht en welzijnswerk en verhouding tussen beiden is bepalend voor:
Þ De ruimte voor welzijnsgeoriënteerde benaderingen
Þ De wijze waarop deze benaderingen gestalte krijgen
• De verhouding tussen hulp en recht is geen gegeven maar wordt telkens geconstrueerd, ook door de
criminoloog
Þ Kunnen inschatten in welk spanningsveld men zich bevindt
Þ Welke implicaties bepaalde modellen en foci hebben
