1 Geestelijke gezondheid
Inhoud
1. Uitganspunten van dit OPO...................................................................................................................................4
1.1 Overkoepelende leerdoelen...........................................................................................................................4
1.2 Uitgangspunten bij psychopathologie en -diagnostiek...................................................................................4
1.3 Categoriaal en/of dimensioneel denken.........................................................................................................4
2. Oe ist? … Goed! … Echt? (Stemmingsstoornissen)................................................................................................5
2.1 Inleiding...........................................................................................................................................................5
2.2 classificatie van stemmingsstoornissen..........................................................................................................5
2.3 depressieve stoornis.......................................................................................................................................6
2.3.1 klinisch beeld...........................................................................................................................................6
2.3.2 soorten depressieve stoornissen.............................................................................................................9
2.3.3 Epidemiologie........................................................................................................................................10
2.3.4 Risicofactoren........................................................................................................................................10
2.3.5 depressie bij ouderen............................................................................................................................11
2.3.6 depressie bij kinderen...........................................................................................................................11
2.3.7 Behandeling...........................................................................................................................................11
2.3.8 Psychotherapie......................................................................................................................................12
2.3.9 verpleegkundige begeleiding.................................................................................................................13
2.4 bipolaire stoornissen.....................................................................................................................................14
2.4.1 klinisch beeld.........................................................................................................................................14
2.4.2 Epidemiologie........................................................................................................................................18
2.4.3 Risicofactoren........................................................................................................................................18
2.4.4 behandeling...........................................................................................................................................18
2.4.5 verpleegkundige begeleiding.................................................................................................................19
3. Angst: vriend of vijand?.......................................................................................................................................20
3.1 Inleiding.........................................................................................................................................................20
3.1.1 angst als een belangrijk thema..............................................................................................................20
3.1.2 angst als basisemotie en inherent deel van je ontwikkeling.................................................................20
3.1.3 angst: een breed bestuderend concept................................................................................................20
3.1.4 angst een breed spectrum.....................................................................................................................20
3.1.5 angst en stress.......................................................................................................................................21
3.1.6 angst en gradaties van angst.................................................................................................................21
3.1.7 angst als een betekenisvol gedrag.........................................................................................................22
3.2 klinisch beeld................................................................................................................................................22
3.2.1 inleiding.................................................................................................................................................22
3.2.2 vormen en kenmerken..........................................................................................................................22
3.3 behandeling bij angst gerelateerde problematiek........................................................................................26
,2 Geestelijke gezondheid
3.3.1 inleiding.................................................................................................................................................26
3.3.2 courant toegepaste interventies...........................................................................................................26
3.3.3 gespecialiseerde behandelmethodes....................................................................................................29
3.4 verpleegkundige begeleiding en bejegening................................................................................................30
3.4.1 vertrouwen en veiligheid vs uitdaging en verleggen van grenzen........................................................30
3.4.2 psycho-educatie.....................................................................................................................................30
3.4.3 controle bij de persoon laten................................................................................................................31
3.4.4 ondersteunen bij vinden van vertrouwen, rust en ontspanning...........................................................31
3.4.5 angst helpen (ver)dragen en doorwerken.............................................................................................32
3.4.6 grenzen aangeven binnen een ondersteunend kader...........................................................................32
3.4.7 het dagelijks leven (opnieuw) voortgang laten vinden.........................................................................33
3.4.8 herstel en regie houden/ hervinden over het persoonlijk welbevinden...............................................33
3.4.9 adequate benadering bij paniek of extreme angst...............................................................................33
4. Raar maar waar….................................................................................................................................................34
4.1 inleiding.........................................................................................................................................................34
4.2 klinisch beeld................................................................................................................................................34
4.2.1 inleiding.................................................................................................................................................34
4.2.2 positieve symptomen............................................................................................................................34
4.2.3 negatieve symptomen...........................................................................................................................36
4.2.4 verschillende diagnoses volgens de DSM-5...........................................................................................37
4.2.5 verloop...................................................................................................................................................37
4.2.6 herstel....................................................................................................................................................38
4.3 behandeling..................................................................................................................................................39
4.3.1 farmacotherapie....................................................................................................................................39
4.3.2 elektro convulsie therapie.....................................................................................................................40
4.3.3 cognitieve gedragstherapie...................................................................................................................41
4.3.4 psycho-educatie.....................................................................................................................................41
4.3.5 lotgenotencontact.................................................................................................................................42
4.3.6 rehabilitatie en vaardigheidstrainingen.................................................................................................42
4.3.7 open dialogue........................................................................................................................................43
4.4 verpleegkundige begeleiding........................................................................................................................43
4.4.1 inleiding.................................................................................................................................................43
4.4.2 algemene aandachtspunten..................................................................................................................43
4.4.3 basisattitudes volgens Jules Tielens......................................................................................................44
4.4.4 verpleegkundige doelen ifv klinisch redeneren....................................................................................44
5. Over karakters en moeilijke mensen...................................................................................................................49
5.1 Inleiding.........................................................................................................................................................49
5.1.1 The Big Five............................................................................................................................................49
,3 Geestelijke gezondheid
5.1.2 Persoonlijkheidsstructuur......................................................................................................................49
5.1.3 moeilijke mensen...................................................................................................................................50
5.2 persoonlijkheidsverstoring: què?..................................................................................................................51
5.3 de persoonlijkheid van de hulpverlener.......................................................................................................52
5.4 begeleiding: een inleiding.............................................................................................................................52
5.5 de borderline persoonlijkheidsstoornis........................................................................................................53
5.5.1 klinisch beeld.........................................................................................................................................53
5.5.2 begeleiding en behandeling..................................................................................................................54
5.6 histrionische persoonlijkheidsstoornis.........................................................................................................55
5.6.1 klinisch beeld.........................................................................................................................................55
5.6.2 begeleiding en behandeling..................................................................................................................55
5.7 De narcistische persoonlijkheidsstoornis......................................................................................................56
5.7.1 klinisch beeld.........................................................................................................................................56
5.7.2 begeleiding en behandeling..................................................................................................................56
5.8 afhankelijke persoonlijkheidsstoornis...........................................................................................................57
5.8.1 klinisch beeld.........................................................................................................................................57
5.8.2 begeleiding en behandeling..................................................................................................................57
5.9 ondersteuning van systemen........................................................................................................................58
6. Als genieten ‘moeten’ wordt...............................................................................................................................58
6.1 Inleiding.........................................................................................................................................................58
6.1.1 middelengebruik: algemene aspecten..................................................................................................58
6.1.2 middelengebruik: specifieke aspecten..................................................................................................59
6.2 klinisch beeld................................................................................................................................................60
6.2.1 afhankelijk gebruik.................................................................................................................................60
6.2.2 van gebruik tot afhankelijk gebruik: een continuüm.............................................................................61
6.2.3 mechanismen die afhankelijkheid in stand houden..............................................................................62
6.2.4 gevolgen van afhankelijkheid................................................................................................................63
6.3 behandeling en middelenafhankelijkheid.....................................................................................................64
6.3.1 preventie en vroeg detectie..................................................................................................................64
6.3.2 klinische symptoomgerichte benadering van middelenafhankelijkheid...............................................65
6.3.3 naar een herstel ondersteunende verslavingszorg................................................................................67
6.3.4 verpleegkundige begeleiding van mensen met een afhankelijkheid....................................................68
6.3.5 aandacht voor de context......................................................................................................................70
, 4 Geestelijke gezondheid
1. Uitganspunten van dit OPO
1.1 Overkoepelende leerdoelen
1.2 Uitgangspunten bij psychopathologie en -diagnostiek
1.3 Categoriaal en/of dimensioneel denken
Niet categoriaal maar dimensioneel denken over psychische kwetsbaarheid en psychiatrische
ziektebeelden.
Het categoriale perspectief:
- Op het eerste zicht heel duidelijk
- Zorgt ervoor dat hulpverleners dezelfde taal kunnen spreken
- Een scherpe diagnose, een naam, een label zorgt dat er een vorm van erkenning ontstaat
voor het diepe lijden
- Ervaren als erg reducerend en zwart-wit
- Focust op de aandoening en zie die los van de context en het verhaal van de individuele
zorgontvanger
- Werkt stigma in de hand
- Leidt er soms ook sneller toe dat mensen voor een soms heel lange tijd starten met het
innemen van psychofarmaca
Het dimensionele perspectief:
- Houdt meer rekening met de mogelijkheden van een persoon om te ontwikkelen en te
evolueren
- Maar leidt minder snel of niet tot een uitgesproken scherpe diagnostische besluitvorming
- Houdt meer rekening met de normale variatie in probleemgedrag
De GGZ- verpleegkundige:
- Aandacht voor de persoon en de beleving van de zorgontvanger
- Gevolg = mentaliseren = zicht krijgen op:
o Emoties
o Doelen
o Motieven
o Waarden
o Mogelijkheden
o Beperkingen
o Angsten
Inhoud
1. Uitganspunten van dit OPO...................................................................................................................................4
1.1 Overkoepelende leerdoelen...........................................................................................................................4
1.2 Uitgangspunten bij psychopathologie en -diagnostiek...................................................................................4
1.3 Categoriaal en/of dimensioneel denken.........................................................................................................4
2. Oe ist? … Goed! … Echt? (Stemmingsstoornissen)................................................................................................5
2.1 Inleiding...........................................................................................................................................................5
2.2 classificatie van stemmingsstoornissen..........................................................................................................5
2.3 depressieve stoornis.......................................................................................................................................6
2.3.1 klinisch beeld...........................................................................................................................................6
2.3.2 soorten depressieve stoornissen.............................................................................................................9
2.3.3 Epidemiologie........................................................................................................................................10
2.3.4 Risicofactoren........................................................................................................................................10
2.3.5 depressie bij ouderen............................................................................................................................11
2.3.6 depressie bij kinderen...........................................................................................................................11
2.3.7 Behandeling...........................................................................................................................................11
2.3.8 Psychotherapie......................................................................................................................................12
2.3.9 verpleegkundige begeleiding.................................................................................................................13
2.4 bipolaire stoornissen.....................................................................................................................................14
2.4.1 klinisch beeld.........................................................................................................................................14
2.4.2 Epidemiologie........................................................................................................................................18
2.4.3 Risicofactoren........................................................................................................................................18
2.4.4 behandeling...........................................................................................................................................18
2.4.5 verpleegkundige begeleiding.................................................................................................................19
3. Angst: vriend of vijand?.......................................................................................................................................20
3.1 Inleiding.........................................................................................................................................................20
3.1.1 angst als een belangrijk thema..............................................................................................................20
3.1.2 angst als basisemotie en inherent deel van je ontwikkeling.................................................................20
3.1.3 angst: een breed bestuderend concept................................................................................................20
3.1.4 angst een breed spectrum.....................................................................................................................20
3.1.5 angst en stress.......................................................................................................................................21
3.1.6 angst en gradaties van angst.................................................................................................................21
3.1.7 angst als een betekenisvol gedrag.........................................................................................................22
3.2 klinisch beeld................................................................................................................................................22
3.2.1 inleiding.................................................................................................................................................22
3.2.2 vormen en kenmerken..........................................................................................................................22
3.3 behandeling bij angst gerelateerde problematiek........................................................................................26
,2 Geestelijke gezondheid
3.3.1 inleiding.................................................................................................................................................26
3.3.2 courant toegepaste interventies...........................................................................................................26
3.3.3 gespecialiseerde behandelmethodes....................................................................................................29
3.4 verpleegkundige begeleiding en bejegening................................................................................................30
3.4.1 vertrouwen en veiligheid vs uitdaging en verleggen van grenzen........................................................30
3.4.2 psycho-educatie.....................................................................................................................................30
3.4.3 controle bij de persoon laten................................................................................................................31
3.4.4 ondersteunen bij vinden van vertrouwen, rust en ontspanning...........................................................31
3.4.5 angst helpen (ver)dragen en doorwerken.............................................................................................32
3.4.6 grenzen aangeven binnen een ondersteunend kader...........................................................................32
3.4.7 het dagelijks leven (opnieuw) voortgang laten vinden.........................................................................33
3.4.8 herstel en regie houden/ hervinden over het persoonlijk welbevinden...............................................33
3.4.9 adequate benadering bij paniek of extreme angst...............................................................................33
4. Raar maar waar….................................................................................................................................................34
4.1 inleiding.........................................................................................................................................................34
4.2 klinisch beeld................................................................................................................................................34
4.2.1 inleiding.................................................................................................................................................34
4.2.2 positieve symptomen............................................................................................................................34
4.2.3 negatieve symptomen...........................................................................................................................36
4.2.4 verschillende diagnoses volgens de DSM-5...........................................................................................37
4.2.5 verloop...................................................................................................................................................37
4.2.6 herstel....................................................................................................................................................38
4.3 behandeling..................................................................................................................................................39
4.3.1 farmacotherapie....................................................................................................................................39
4.3.2 elektro convulsie therapie.....................................................................................................................40
4.3.3 cognitieve gedragstherapie...................................................................................................................41
4.3.4 psycho-educatie.....................................................................................................................................41
4.3.5 lotgenotencontact.................................................................................................................................42
4.3.6 rehabilitatie en vaardigheidstrainingen.................................................................................................42
4.3.7 open dialogue........................................................................................................................................43
4.4 verpleegkundige begeleiding........................................................................................................................43
4.4.1 inleiding.................................................................................................................................................43
4.4.2 algemene aandachtspunten..................................................................................................................43
4.4.3 basisattitudes volgens Jules Tielens......................................................................................................44
4.4.4 verpleegkundige doelen ifv klinisch redeneren....................................................................................44
5. Over karakters en moeilijke mensen...................................................................................................................49
5.1 Inleiding.........................................................................................................................................................49
5.1.1 The Big Five............................................................................................................................................49
,3 Geestelijke gezondheid
5.1.2 Persoonlijkheidsstructuur......................................................................................................................49
5.1.3 moeilijke mensen...................................................................................................................................50
5.2 persoonlijkheidsverstoring: què?..................................................................................................................51
5.3 de persoonlijkheid van de hulpverlener.......................................................................................................52
5.4 begeleiding: een inleiding.............................................................................................................................52
5.5 de borderline persoonlijkheidsstoornis........................................................................................................53
5.5.1 klinisch beeld.........................................................................................................................................53
5.5.2 begeleiding en behandeling..................................................................................................................54
5.6 histrionische persoonlijkheidsstoornis.........................................................................................................55
5.6.1 klinisch beeld.........................................................................................................................................55
5.6.2 begeleiding en behandeling..................................................................................................................55
5.7 De narcistische persoonlijkheidsstoornis......................................................................................................56
5.7.1 klinisch beeld.........................................................................................................................................56
5.7.2 begeleiding en behandeling..................................................................................................................56
5.8 afhankelijke persoonlijkheidsstoornis...........................................................................................................57
5.8.1 klinisch beeld.........................................................................................................................................57
5.8.2 begeleiding en behandeling..................................................................................................................57
5.9 ondersteuning van systemen........................................................................................................................58
6. Als genieten ‘moeten’ wordt...............................................................................................................................58
6.1 Inleiding.........................................................................................................................................................58
6.1.1 middelengebruik: algemene aspecten..................................................................................................58
6.1.2 middelengebruik: specifieke aspecten..................................................................................................59
6.2 klinisch beeld................................................................................................................................................60
6.2.1 afhankelijk gebruik.................................................................................................................................60
6.2.2 van gebruik tot afhankelijk gebruik: een continuüm.............................................................................61
6.2.3 mechanismen die afhankelijkheid in stand houden..............................................................................62
6.2.4 gevolgen van afhankelijkheid................................................................................................................63
6.3 behandeling en middelenafhankelijkheid.....................................................................................................64
6.3.1 preventie en vroeg detectie..................................................................................................................64
6.3.2 klinische symptoomgerichte benadering van middelenafhankelijkheid...............................................65
6.3.3 naar een herstel ondersteunende verslavingszorg................................................................................67
6.3.4 verpleegkundige begeleiding van mensen met een afhankelijkheid....................................................68
6.3.5 aandacht voor de context......................................................................................................................70
, 4 Geestelijke gezondheid
1. Uitganspunten van dit OPO
1.1 Overkoepelende leerdoelen
1.2 Uitgangspunten bij psychopathologie en -diagnostiek
1.3 Categoriaal en/of dimensioneel denken
Niet categoriaal maar dimensioneel denken over psychische kwetsbaarheid en psychiatrische
ziektebeelden.
Het categoriale perspectief:
- Op het eerste zicht heel duidelijk
- Zorgt ervoor dat hulpverleners dezelfde taal kunnen spreken
- Een scherpe diagnose, een naam, een label zorgt dat er een vorm van erkenning ontstaat
voor het diepe lijden
- Ervaren als erg reducerend en zwart-wit
- Focust op de aandoening en zie die los van de context en het verhaal van de individuele
zorgontvanger
- Werkt stigma in de hand
- Leidt er soms ook sneller toe dat mensen voor een soms heel lange tijd starten met het
innemen van psychofarmaca
Het dimensionele perspectief:
- Houdt meer rekening met de mogelijkheden van een persoon om te ontwikkelen en te
evolueren
- Maar leidt minder snel of niet tot een uitgesproken scherpe diagnostische besluitvorming
- Houdt meer rekening met de normale variatie in probleemgedrag
De GGZ- verpleegkundige:
- Aandacht voor de persoon en de beleving van de zorgontvanger
- Gevolg = mentaliseren = zicht krijgen op:
o Emoties
o Doelen
o Motieven
o Waarden
o Mogelijkheden
o Beperkingen
o Angsten
