01_CRISISSEN&HERVORMINGEN
VERVOLGING
INHOUD
1. Crisissen en hervormingen
2. Inleiding: de logica van de strafrechtsketen
3. Voornaamste actoren
4. Vervolgingsbeslissing: instroom, doorstroom en uitstroom
GESCHIEDENIS
Herhaling
− Ancien Régime
o In het Ancien Régime bepaalde vooral de vorst/koning wat criminaliteit was.
o Straf diende vooral voor vergelding en afschrikking: straffen waren vaak publiek en
hard, zodat anderen konden zien “wat hen te wachten stond”.
o Het doel was dus niet zozeer verbetering van de dader, maar macht tonen en angst
creëren.
− Verlichting-Klassieke Strafrecht: ratio, daad, sociaal contract, magna charta, geboorte
van de gevangenis
o In de Verlichting verandert het mensbeeld: de mens wordt gezien als een rationeel
wezen dat keuzes maakt.
o De daad en de schuld staan centraal: iemand wordt gestraft omdat hij bewust een
strafbaar feit pleegt.
o Het strafrecht wordt gekoppeld aan het sociaal contract: burgers geven vrijheid af aan
de staat, en de staat beschermt de samenleving via duidelijke wetten.
o De Magna Charta verwijst naar het idee dat ook de overheid aan regels gebonden is en
niet willekeurig mag straffen.
o De straf bij uitstek wordt de gevangenisstraf: dit is de geboorte van de moderne
gevangenis.
(Vilain XIIII, Lieven Bauwens, Edouard Ducpétiaux en hun visie op criminaliteit en arbeid
tijdens detentie)
o Deze figuren worden gekoppeld aan de ontwikkeling van de gevangenis en het belang van
arbeid tijdens detentie.
o Arbeid werd gezien als middel om gedetineerden discipline, regelmaat en “liefde voor
arbeid” bij te brengen.
o Bij sommige ideeën zat ook een economische logica: arbeid in detentie kon bijdragen tot
winstmaximalisatie.
o Ducpétiaux zag criminaliteit sterk als gevolg van immoraliteit: de gevangenis moest de
dader moreel verbeteren.
1
,− Positivisme: gedetermineerde mens, sociaal gevaarlijkheid, dader
o In het positivisme verschuift de focus van de daad naar de dader.
o De mens wordt niet langer alleen gezien als rationeel en vrij, maar ook als
gedetermineerd door biologische, psychologische en sociale factoren.
o Criminaliteit wordt dus verklaard door kenmerken van de dader en zijn omgeving.
o Centraal staat de vraag: hoe gevaarlijk is deze persoon voor de maatschappij?
o De straf wordt minder gezien als vergelding en meer als een maatregel om herhaling te
voorkomen.
− Sociaal Verweer: eclecticisme, Prins en zijn invloed op de diverse ministers van justitie
(beleid), het gevangeniswezen onder Vandervelde en Vervaeck
o Prins staat voor eclecticisme: een combinatie van twee stromingen, namelijk het
klassieke strafrecht en het positivisme.
o Men neemt dus elementen over van beide: aandacht voor schuld en daad, maar ook voor
de persoon van de dader en zijn sociale gevaarlijkheid.
o Het Sociaal Verweer wil de maatschappij beschermen tegen gevaarlijke daders.
o Prins had invloed op het beleid en op verschillende ministers van Justitie.
Vandervelde en Vervaeck
▪ Onder Vandervelde komt er een andere visie op detentie: detentie moet meer
gericht zijn op resocialisering.
▪ Arbeid in de gevangenis krijgt daarbij een opvoedende en herintegrerende
functie.
▪ Vervaeck kreeg de bijnaam “Belgische Lombroso”, omdat hij sterk beïnvloed
was door het positivisme en de dader wetenschappelijk wilde bestuderen.
▪ Hij speelde een rol in de oprichting van antropologische diensten in detentie.
▪ Die diensten moesten gedetineerden onderzoeken en classificeren.
− Nieuw Sociaal Verweer: tweesporenbeleid + rechtspositie, hervormingen onder
Vermeylen
o Het Nieuw Sociaal Verweer neemt bepaalde principes van het oude Sociaal Verweer
over, maar legt meer nadruk op rechtswaarborgen.
o Er ontstaat een tweesporenbeleid:
▪ straffen voor toerekeningsvatbare daders;
▪ maatregelen voor personen die niet of verminderd toerekeningsvatbaar zijn,
zoals internering.
o Tegelijk komt er meer aandacht voor de rechtspositie van verdachten en
veroordeelden.
o De overheid gaat ook sterker inzetten op sociale vangnetten.
o Het idee is dat criminaliteit niet enkel individueel verklaard wordt, maar ook samenhangt
met sociale omstandigheden.
o Belangrijk zijn ook principes zoals het subsidiariteitsprincipe: strafrecht moet niet altijd
de eerste oplossing zijn, maar eerder een laatste middel wanneer andere reacties niet
volstaan.
− Reacties op het Nieuw Sociaal Verweer en bewegingen zoals abolitionisme, justice
model (due process/nothing works) en herstelrecht
o Na het Nieuw Sociaal Verweer komen er verschillende kritische reacties.
o Abolitionisme
▪ Het abolitionisme stelt het klassieke strafrecht en vooral de gevangenisstraf
sterk in vraag.
▪ Volgens deze visie veroorzaakt het strafrecht soms meer schade dan oplossing.
▪ Men wil zoeken naar alternatieven buiten het klassieke strafsysteem.
2
, o Justice model
▪ Het justice model legt de nadruk op rechtszekerheid, proportionaliteit en
duidelijke grenzen aan de macht van justitie.
▪ Het bestaat uit twee belangrijke ideeën:
• due process: respect voor procedurele rechten en een eerlijk proces;
• nothing works: kritiek op het geloof dat behandeling en resocialisering
altijd werken.
o Herstelrecht
▪ Herstelrecht focust niet alleen op dader en straf, maar ook op het slachtoffer en
de schade die door het misdrijf is ontstaan.
▪ Het doel is herstel van de relatie tussen dader, slachtoffer en samenleving.
▪ Dit kan bijvoorbeeld via bemiddeling of herstelgerichte maatregelen.
Deze tabel vergelijkt drie manieren om naar strafrecht te kijken: retributie, rehabilitatie en
herstelrecht.
Vooral belangrijk is dat bij herstelrecht het slachtoffer een veel centralere plaats krijgt.
Herstelrecht wil het conflict niet volledig afnemen door de staat, maar het conflict deels
teruggeven aan dader en slachtoffer, zodat herstel mogelijk wordt.
RETRIBUTIE REHABILITATIE
(STRAFRECHT) (BESCHERMINGSRECHT) HERSTELRECHT
GERICHT OP Misdrijf Persoon van de dader Schade
MIDDEL Leedtoevoeging (Her)opvoeding Herstelverplichting
POSITIE Secundair Secundair Centraal
SLACHTOFFER
Rechtvaardigheid Aangepast gedrag Tevredenheid
EVALUATIECRITERIA betrokkenen
Machtstaat Verzorgingsstaat Responsabiliserende
MAATSCHAPPIJTYPE staat
Kort samengevat:
Bij retributie staat de straf centraal: iemand heeft schuld en moet daarvoor boeten.
Bij rehabilitatie staat de dader centraal: men wil hem behandelen of resocialiseren.
Bij herstelrecht staat de schade centraal: men wil het conflict herstellen, met een belangrijke plaats voor
het slachtoffer.
3
, CRISISSEN & HERVORMINGEN
➢ Crisissen zijn momenten waarop bestaande problemen binnen politie en justitie duidelijk
zichtbaar worden.
➢ Ze tonen vaak aan dat het systeem niet goed genoeg werkt, bijvoorbeeld door gebrekkige
samenwerking, te weinig middelen, traagheid of fouten in de aanpak.
➢ Tegelijk zijn crisissen ook een katalysator voor hervormingen: ze zorgen voor politieke en
maatschappelijke druk om het systeem te veranderen.
➢ Kort samengevat: crisissen leggen pijnpunten bloot, maar kunnen daardoor ook leiden tot
belangrijke hervormingen.
BELGIË ALS FEDERALE STAAT
Vanaf 1970 van een unitaire naar een federale staat met verschillende bevoegdheidsniveaus
1) Federaal
2) Gemeenschap (Vlaams, Frans, Duitstalig)
3) Gewest (Vlaams, Waals, Brussels Hoofdstedelijk)
Staatshervormingen: quid bevoegdheden justitie?
België is dus geen land meer waar alle bevoegdheden volledig centraal bij één overheid liggen.
Ook binnen justitie zijn de bevoegdheden verdeeld over verschillende niveaus.
Het bevoegdheidsdomein justitie is vooral verdeeld over twee niveaus:
o Federaal niveau: klassieke justitie, strafrecht, rechtbanken, gevangenissen,
strafvordering.
o Gemeenschappen/Vlaams niveau: bepaalde uitvoerende en begeleidende taken, zoals
justitiehuizen en elektronisch toezicht.
Belangrijk: justitie blijft grotendeels federaal, maar door de staatshervormingen zijn bepaalde onderdelen
naar de gemeenschappen gegaan.
Federaal niveau
− Minister van Justitie
o Koen Geens (2015-2020)
▪ Koen Geens behoort tot CD&V.
▪ Hij wordt vooral gekoppeld aan de voorbereiding van het nieuwe Strafwetboek.
o Vincent Van Quickenborne (2020-2024)
▪ Vincent Van Quickenborne behoort tot Open Vld.
▪ Hij was minister van Justitie vóór Paul Van Tigchelt.
o Paul Van Tigchelt (2023-2025) (gastcollege 3/03)
▪ Paul Van Tigchelt behoort tot Open Vld.
▪ Hij werd in oktober 2023 minister van Justitie en Noordzee, ter vervanging van
Vincent Van Quickenborne.
▪ Volgens de notities is hij vooral belangrijk door het gastcollege. Hij kwam in een
overgangsperiode/lopende zaken en werkte daarom minder een volledig nieuw
beleidsprogramma uit.
o Annelies Verlinden (2025-)
▪ Annelies Verlinden is CD&V, niet N-VA.
▪ Zij is momenteel minister van Justitie, belast met Noordzee.
4
VERVOLGING
INHOUD
1. Crisissen en hervormingen
2. Inleiding: de logica van de strafrechtsketen
3. Voornaamste actoren
4. Vervolgingsbeslissing: instroom, doorstroom en uitstroom
GESCHIEDENIS
Herhaling
− Ancien Régime
o In het Ancien Régime bepaalde vooral de vorst/koning wat criminaliteit was.
o Straf diende vooral voor vergelding en afschrikking: straffen waren vaak publiek en
hard, zodat anderen konden zien “wat hen te wachten stond”.
o Het doel was dus niet zozeer verbetering van de dader, maar macht tonen en angst
creëren.
− Verlichting-Klassieke Strafrecht: ratio, daad, sociaal contract, magna charta, geboorte
van de gevangenis
o In de Verlichting verandert het mensbeeld: de mens wordt gezien als een rationeel
wezen dat keuzes maakt.
o De daad en de schuld staan centraal: iemand wordt gestraft omdat hij bewust een
strafbaar feit pleegt.
o Het strafrecht wordt gekoppeld aan het sociaal contract: burgers geven vrijheid af aan
de staat, en de staat beschermt de samenleving via duidelijke wetten.
o De Magna Charta verwijst naar het idee dat ook de overheid aan regels gebonden is en
niet willekeurig mag straffen.
o De straf bij uitstek wordt de gevangenisstraf: dit is de geboorte van de moderne
gevangenis.
(Vilain XIIII, Lieven Bauwens, Edouard Ducpétiaux en hun visie op criminaliteit en arbeid
tijdens detentie)
o Deze figuren worden gekoppeld aan de ontwikkeling van de gevangenis en het belang van
arbeid tijdens detentie.
o Arbeid werd gezien als middel om gedetineerden discipline, regelmaat en “liefde voor
arbeid” bij te brengen.
o Bij sommige ideeën zat ook een economische logica: arbeid in detentie kon bijdragen tot
winstmaximalisatie.
o Ducpétiaux zag criminaliteit sterk als gevolg van immoraliteit: de gevangenis moest de
dader moreel verbeteren.
1
,− Positivisme: gedetermineerde mens, sociaal gevaarlijkheid, dader
o In het positivisme verschuift de focus van de daad naar de dader.
o De mens wordt niet langer alleen gezien als rationeel en vrij, maar ook als
gedetermineerd door biologische, psychologische en sociale factoren.
o Criminaliteit wordt dus verklaard door kenmerken van de dader en zijn omgeving.
o Centraal staat de vraag: hoe gevaarlijk is deze persoon voor de maatschappij?
o De straf wordt minder gezien als vergelding en meer als een maatregel om herhaling te
voorkomen.
− Sociaal Verweer: eclecticisme, Prins en zijn invloed op de diverse ministers van justitie
(beleid), het gevangeniswezen onder Vandervelde en Vervaeck
o Prins staat voor eclecticisme: een combinatie van twee stromingen, namelijk het
klassieke strafrecht en het positivisme.
o Men neemt dus elementen over van beide: aandacht voor schuld en daad, maar ook voor
de persoon van de dader en zijn sociale gevaarlijkheid.
o Het Sociaal Verweer wil de maatschappij beschermen tegen gevaarlijke daders.
o Prins had invloed op het beleid en op verschillende ministers van Justitie.
Vandervelde en Vervaeck
▪ Onder Vandervelde komt er een andere visie op detentie: detentie moet meer
gericht zijn op resocialisering.
▪ Arbeid in de gevangenis krijgt daarbij een opvoedende en herintegrerende
functie.
▪ Vervaeck kreeg de bijnaam “Belgische Lombroso”, omdat hij sterk beïnvloed
was door het positivisme en de dader wetenschappelijk wilde bestuderen.
▪ Hij speelde een rol in de oprichting van antropologische diensten in detentie.
▪ Die diensten moesten gedetineerden onderzoeken en classificeren.
− Nieuw Sociaal Verweer: tweesporenbeleid + rechtspositie, hervormingen onder
Vermeylen
o Het Nieuw Sociaal Verweer neemt bepaalde principes van het oude Sociaal Verweer
over, maar legt meer nadruk op rechtswaarborgen.
o Er ontstaat een tweesporenbeleid:
▪ straffen voor toerekeningsvatbare daders;
▪ maatregelen voor personen die niet of verminderd toerekeningsvatbaar zijn,
zoals internering.
o Tegelijk komt er meer aandacht voor de rechtspositie van verdachten en
veroordeelden.
o De overheid gaat ook sterker inzetten op sociale vangnetten.
o Het idee is dat criminaliteit niet enkel individueel verklaard wordt, maar ook samenhangt
met sociale omstandigheden.
o Belangrijk zijn ook principes zoals het subsidiariteitsprincipe: strafrecht moet niet altijd
de eerste oplossing zijn, maar eerder een laatste middel wanneer andere reacties niet
volstaan.
− Reacties op het Nieuw Sociaal Verweer en bewegingen zoals abolitionisme, justice
model (due process/nothing works) en herstelrecht
o Na het Nieuw Sociaal Verweer komen er verschillende kritische reacties.
o Abolitionisme
▪ Het abolitionisme stelt het klassieke strafrecht en vooral de gevangenisstraf
sterk in vraag.
▪ Volgens deze visie veroorzaakt het strafrecht soms meer schade dan oplossing.
▪ Men wil zoeken naar alternatieven buiten het klassieke strafsysteem.
2
, o Justice model
▪ Het justice model legt de nadruk op rechtszekerheid, proportionaliteit en
duidelijke grenzen aan de macht van justitie.
▪ Het bestaat uit twee belangrijke ideeën:
• due process: respect voor procedurele rechten en een eerlijk proces;
• nothing works: kritiek op het geloof dat behandeling en resocialisering
altijd werken.
o Herstelrecht
▪ Herstelrecht focust niet alleen op dader en straf, maar ook op het slachtoffer en
de schade die door het misdrijf is ontstaan.
▪ Het doel is herstel van de relatie tussen dader, slachtoffer en samenleving.
▪ Dit kan bijvoorbeeld via bemiddeling of herstelgerichte maatregelen.
Deze tabel vergelijkt drie manieren om naar strafrecht te kijken: retributie, rehabilitatie en
herstelrecht.
Vooral belangrijk is dat bij herstelrecht het slachtoffer een veel centralere plaats krijgt.
Herstelrecht wil het conflict niet volledig afnemen door de staat, maar het conflict deels
teruggeven aan dader en slachtoffer, zodat herstel mogelijk wordt.
RETRIBUTIE REHABILITATIE
(STRAFRECHT) (BESCHERMINGSRECHT) HERSTELRECHT
GERICHT OP Misdrijf Persoon van de dader Schade
MIDDEL Leedtoevoeging (Her)opvoeding Herstelverplichting
POSITIE Secundair Secundair Centraal
SLACHTOFFER
Rechtvaardigheid Aangepast gedrag Tevredenheid
EVALUATIECRITERIA betrokkenen
Machtstaat Verzorgingsstaat Responsabiliserende
MAATSCHAPPIJTYPE staat
Kort samengevat:
Bij retributie staat de straf centraal: iemand heeft schuld en moet daarvoor boeten.
Bij rehabilitatie staat de dader centraal: men wil hem behandelen of resocialiseren.
Bij herstelrecht staat de schade centraal: men wil het conflict herstellen, met een belangrijke plaats voor
het slachtoffer.
3
, CRISISSEN & HERVORMINGEN
➢ Crisissen zijn momenten waarop bestaande problemen binnen politie en justitie duidelijk
zichtbaar worden.
➢ Ze tonen vaak aan dat het systeem niet goed genoeg werkt, bijvoorbeeld door gebrekkige
samenwerking, te weinig middelen, traagheid of fouten in de aanpak.
➢ Tegelijk zijn crisissen ook een katalysator voor hervormingen: ze zorgen voor politieke en
maatschappelijke druk om het systeem te veranderen.
➢ Kort samengevat: crisissen leggen pijnpunten bloot, maar kunnen daardoor ook leiden tot
belangrijke hervormingen.
BELGIË ALS FEDERALE STAAT
Vanaf 1970 van een unitaire naar een federale staat met verschillende bevoegdheidsniveaus
1) Federaal
2) Gemeenschap (Vlaams, Frans, Duitstalig)
3) Gewest (Vlaams, Waals, Brussels Hoofdstedelijk)
Staatshervormingen: quid bevoegdheden justitie?
België is dus geen land meer waar alle bevoegdheden volledig centraal bij één overheid liggen.
Ook binnen justitie zijn de bevoegdheden verdeeld over verschillende niveaus.
Het bevoegdheidsdomein justitie is vooral verdeeld over twee niveaus:
o Federaal niveau: klassieke justitie, strafrecht, rechtbanken, gevangenissen,
strafvordering.
o Gemeenschappen/Vlaams niveau: bepaalde uitvoerende en begeleidende taken, zoals
justitiehuizen en elektronisch toezicht.
Belangrijk: justitie blijft grotendeels federaal, maar door de staatshervormingen zijn bepaalde onderdelen
naar de gemeenschappen gegaan.
Federaal niveau
− Minister van Justitie
o Koen Geens (2015-2020)
▪ Koen Geens behoort tot CD&V.
▪ Hij wordt vooral gekoppeld aan de voorbereiding van het nieuwe Strafwetboek.
o Vincent Van Quickenborne (2020-2024)
▪ Vincent Van Quickenborne behoort tot Open Vld.
▪ Hij was minister van Justitie vóór Paul Van Tigchelt.
o Paul Van Tigchelt (2023-2025) (gastcollege 3/03)
▪ Paul Van Tigchelt behoort tot Open Vld.
▪ Hij werd in oktober 2023 minister van Justitie en Noordzee, ter vervanging van
Vincent Van Quickenborne.
▪ Volgens de notities is hij vooral belangrijk door het gastcollege. Hij kwam in een
overgangsperiode/lopende zaken en werkte daarom minder een volledig nieuw
beleidsprogramma uit.
o Annelies Verlinden (2025-)
▪ Annelies Verlinden is CD&V, niet N-VA.
▪ Zij is momenteel minister van Justitie, belast met Noordzee.
4
