BELGISCHE BINNENLANDSE
POLITIEK
PROF. Frederik Verleden
2025-26
,Inhoudsopgave
I: DE BELGISCHE REVOLUTIE ......................................................................................................... 2
II: HET POLITIEKE SYSTEEM IN DE 19DE EEUW ................................................................................. 9
III: VAN UNIONISME NAAR PARTIJREGERING ................................................................................. 15
IV HET LIBERALE BELGIE .............................................................................................................. 20
V: KRACHTEN VAN VERANDERING ................................................................................................ 26
VI: DERTIG JAAR KATHOLIEK BEWIND ........................................................................................... 32
VII: HET NEUTRALE BELGIE ........................................................................................................... 38
VIII: NATIONALE UNIE EN ACTIVISME TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG .................................. 43
IX: HET DEMOCRATISCHE GETIJ NA DE EERSTE WERELDOORLOG .................................................. 48
X: CRISIS VAN DE DEMOCRATIE IN DE JAREN 1930 ........................................................................ 54
XI: DE DRIE POLITIEKE BREUKLIJNEN IN HET INTERBELLUM ........................................................... 60
XIII: DE TWEEDE WERELDOORLOG EN ZIJN NASLEEP .................................................................... 65
XIV: POLARISERING IN HET TEKEN VAN DE LEVENSBESCHOUWLIJKE BREUKLIJN ........................... 71
XVI: BELGIE OP EEN KEERPUNT .................................................................................................... 81
XVII: PARTICRATIE........................................................................................................................ 85
XVIII: FEDERALISERING VAN DE BELGISCHE STAAT ....................................................................... 91
1
,I: DE BELGISCHE REVOLUTIE
ACHTERGRONDEN, OORZAKEN EN AANLEIDING
Belgische revolu0e van 1830: uitgelokt door de Franse Julirevolu0e van 1830
DE AFBRAAK VAN HET ANCIEN REGIME
Tussen de Amerikaanse revolu0e (1776) en het Europees revolu0ejaar (1848) werd de Atlan0sche
wereld beroerd door een reeks van poli0eke omwentelingen die de overgang markeren naar een
moderne maatschappij.
Kenmerken Ancien regime:
- Overwicht van landbouw en plaKeland
- Grootgrondbezit van adel en Kerk
- Beperkte stedelijkheid
- Standen met privileges
Ideaaltypische voorstelling: vanaf het einde van de 18de eeuw leidden de ontwikkeling van de
groo0ndustrie en de expansie van het kapitalisme tot nieuwe sociale verhoudingen en een
verstedelijking van de samenleving:
- Standen en gilden werden afgebroken
- Kerk en staat werd gescheiden
- Adel, geestelijken en vorst verloren hun bevoorrechte posi0e
De Franse Revolu0e (1789) betekende een mijlpaal in de omverwerping van de feodale en klerikale
structuren op het Europese vasteland
- Ze legden de macht van de monarchie, de adel en de Kerk aan banden
- Proclameerden individuele rechten en vrijheden en schaZen privileges af
- Administra0e en jus00e werden meer gebaseerd op verstand, feiten en logica
- De moderne industrie werd aangemoedigd
Dit alles was ook van toepassing in de Zuidelijke Nederlanden, die tussen 1795 en 1814 bij Frankrijk
hoorden -> na het congres van Wenen pas terug een apart land
Periode van de restaura0e: een periode in Europa tussen 1815 en 1848 waar er een spanning bleef
bestaan tussen hervorming en tradi0e
HET BELEID VAN WILLEM I
Na de val van Napoleon (1814) werden de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden, inclusief het
prinsdom Luik, samengevoegd tot ‘Koninkrijk der Nederlanden’ onder leiding van Willem I van Oranje
® Het nieuwe koninkrijk was een crea0e van de grootmachten en was bedoeld als een solide
barrière tegen Frankrijk
2
,De grootmachten gaan de nieuwe koning een aantal voorwaarden opleggen (Acht Ar0kelen van 21
juni)
® De 2 landen moest op gelijke voet worden behandeld
® Gaan zelfs 2 hoofdsteden hebben (Den Haag en Brussel)
® Was eigenlijk een kunstma0g samenraapsel van 2 gebieden
Grenzen werden defini0ef vastgelegd op het congres van Wenen (1815)
Het nieuwe koninkrijk stond geheel in teken van de geopoli0eke strategie tegen Frankrijk, dat
ingedamd moest worden na de Napoleon0sche oorlogen.
® Hetzelfde met Groothertogdom Luxemburg
o Maakte deel uit van de Duitse Bond
o Willem I was hertog
Noord en Zuid waren echter sinds de scheiding van de Nederlanden in de 16de eeuw uit elkaar
gegroeid:
Verschillen tussen het Zuiden en het Noorden
Zuiden (België) Noorden (Holland)
Religie Katholiek Calvinis0sch
Taal Frans en Nederlands Nederlands (taalhomogeniteit)
Handel Begin van de industriële revolu0e Afgestemd op koloniale handel
Willem I regeerde in de geest van het ‘verlicht absolu0sme’
- Hij wou dat de samenleving niet meer bestuurd werd op basis van oude gewoontes
o Moest gebaseerd zijn op logisch nadenken en verstand (ra0o)
o Wou dan ook onderwijs, Kerk en godsdienst zoveel mogelijk onder overheidscontrole
krijgen
o Ook zijn economische poli0ek was verlicht: hij bevorderde handel en nijverheid
- Hij had ook trekken van een absolute vorst
o Het koninkrijk had een grondwet, maar de vorstelijke soevereiniteit bleef de
hoeksteen van het bestel
o De Staten-Generaal (parlement) kon de koning en zijn ministers NIET tot
verantwoording roepen
- Hij streefde naar een versterking van het na0ebesef
o Taalpoli0ek: hij legde het Nederlands op in de Belgische provincies ten noorden van
de taalgrens, dus ook in Brussel
Tegen Willem I zijn autoritair bewind groeide in het Zuiden een dubbele opposi0e:
Katholieken: de Kerk en de adel wouden hun oude macht terug. Eerst waren ze tegen
godsdienstvrijheid, maar toen zagen ze een betere truc: ze gingen het woord vrijheid gebruiken om te
eisen dat de staat zich niet meer mocht bemoeien met het katholieke onderwijs en openbare leven
Liberalen (de jonge generaIe): hadden genoeg van het vorstelijk absolu0sme, ze wouden een
moderne staat. Hun belangrijkste eisen: persvrijheid en ministeriële verantwoordelijkheid.
3
,De katholieken en liberalen vonden elkaar in de ‘unie van opposi0es’ of ‘monsterverbond’ in 1828
rond het woord vrijheid
HET REVOLUTIEJAAR 1830
Naast de poli0eke onvrede over Koning Willem I waren er in 1830 2 grote, directe oorzaken die
hebben geleidt tot de Belgische Revolu0e:
1. PoliIeke oorzaak:
In Frankrijk was in de zomer van 1830 een revolu0e uitgebroken (de Julirevolu0e). De Fransen
hadden hun strenge koning verjaagd en een nieuwe 'burgerkoning' op de troon gezet. Dit spannende
nieuws waaide over naar Brussel en gaf de Belgen hoop en inspira0e
2. Economische oorzaak:
Het gewone volk was in 1830 wanhopig. Er was een ijskoude winter geweest (1829-1830) waardoor
de oogsten op het land zwaar beschadigd raakten. Het gevolg daarvan was dat het weinige eten dat
er over was, peperduur werd. Tegelijker0jd was er een slechte economie en raakten steeds meer
mensen hun baan kwijt. De overheid probeerde fabrieken nog wel met extra geld (subsidies) open te
houden, maar dat was niet genoeg. Een hongerig en werkloos volk is sneller bereid om in opstand te
komen.
HET VERLOOP VAN DE REVOLUTIE
VAN OPSTAND TOT AFSCHEIDING
Augustus 1830
Op 25 augustus 1830 werd in Brussel de opera La mueKe de Por0ci opgevoerd (een stuk vol
opstandige, patrioksche liederen). Het publiek raakte hierdoor zo opgefokt dat ze na de voorstelling
de straat op trokken.
Er braken rellen uit waarbij vooral de huizen van de gezagsdragers van Willem I werden geplunderd.
Omdat de overheid de controle compleet kwijtraakte, richKen de burgers zelf een gewapende
burgerwacht op om de orde (en de macht) over te nemen.
September 1830
De opstandelingen wouden een eigen, apart bestuur voor het Zuiden -> aanvankelijk een haalbare
compromis en de Staten-Generaal, die op 13 september in een buitengewone zikng in Den Haag
bijeenkwam, leek akkoord te gaan
MAAR Koning Willem I treuzelde en stuurt zijn leger naar Brussel om de opstand met geweld de kop
in te drukken.
Hierdoor radicaliseerde de opstand. Tijdens de Septemberdagen (23-26 september) vochten de
Brusselaars hard terug. De Hollandse troepen slaagden er niet in Brussel te heroveren en moesten
zich terugtrekken (mede doordat veel Zuidelijke soldaten uit het leger deserteerden). Na deze
overwinning was de maat vol: de opstand was nu een échte onamankelijkheidsstrijd geworden.
4
,Na de terugtrekking van de Hollandse troepen uit Brussel moest er een nieuw bestuur komen:
26 september: Een ‘Voorlopig Bewind’ van 9 mannen neemt 0jdelijk de touwtjes in handen
4 oktober: Zij roepen officieel de onamankelijkheid van België uit en scheven verkiezingen uit voor
een Na0onaal Congres
Die na0onale vergadering zetelde van 10 november 1830, bestond uit 200 leden, rechtstreeks
verkozen door 30.000 burgers en kreeg als voornaamste opdracht een grondwet op te stellen
Deze kon al op 7 februari 1831 worden uitgevaardigd
- Ze bevaKe de principes van een parlementaire monarchie naar Brits model
- Verzoende de wensen van de katholieken en liberalen
- Was zeer liberaal voor haar 0jd
Daarna moest er een koning gekozen worden: de keuze viel op Leopold van Saksen-Coburg
® Op 21 juli 1831 legt hij de eed af als eerste ‘koning der Belgen’
® Is nu nog steeds de na0onale feestdag in België
DE INTERNATIONALE CONSTELLATIE
De 4 beslissende momenten in de consolida0e van de revolu0e en de ves0ging van een soevereine
Belgische Staat (BELANGRIJK!!):
- De instelling van een voorlopige regering
- De verkiezingen van een Na0onaal Congres
- De aanvaarding van een grondwet
- De keuze van een vorst
Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden was in 1815 door de Europese grootmachten speciaal
opgericht als stevige 'buffer' tegen Frankrijk. Dat dat land nu uit elkaar viel, vonden ze dus erg las0g.
Koning Willem I riep hun hulp in, maar de grootmachten waren verdeeld:
- Rusland, Pruisen en Oostenrijk (de conservaIeven): Zij stonden aan de kant van Willem I en
wilden de opstand neerslaan. Ze konden echter niet ingrijpen omdat ze kampten met eigen
problemen (zoals een grote opstand in Polen).
- Frankrijk: Vond de opstand s0ekem wel prima. Ze zagen die vervelende bufferstaat graag
verdwijnen, op termijn dachten ze zelfs aan annexa0e. Parijs dreigde met een oorlog als de
andere mogendheden zouden tussenkomen om de rebellie de kop in te drukken.
- Groot-Bri\annië: Londen steunden bij het begin van de onderhandelingen eerst Willem I,
maar de Britse regering koos uiteindelijk voor de Belgen. Zij wilden vooral de vrede bewaren
en wilden absoluut voorkomen dat de belangrijke havens en rivieren (zoals de Schelde) in
Franse handen vielen. De nieuwe liberale regering hadden sympathie voor de de ‘liberale
revolu0e’ in Brussel.
5
,De ConferenIe van Londen (1830-1833)
Eind oktober 1830 nam de Britse regering een ini0a0ef om die netelige situa0e op te lossen:
Ambassadeurs van de 5 grote mogendheden en afgevaardigden van 2 betrokken par0jen confereren
in Londen over de mogelijke oplossing voor het Belgisch vraagstuk
Ze besloten al snel België te erkennen, maar eisten wel dat het land voor al0jd neutraal zou blijven
(zodat het nooit een bondgenoot van Frankrijk kon worden). De conferen0e werkte regelingen uit
voor de grenzen en wouden de grenzen van 1790 gebruiken.
België stelde zich echter erg brutaal op: ze eisten grote gebieden op (Zeeuws-Vlaanderen, Maastricht,
heel Limburg en Luxemburg). Na wat diploma0ek getouwtrek en de keuze voor een koning met Britse
connec0es (Leopold I), stelden de grootmachten in juli 1831 de zogenoemde XVIII (18) Ar0kelen op.
Dit was een opvallend guns0g voorstel voor België, waarbij de grenzen nog een beetje in het voordeel
van de Belgen konden uitvallen.
De Tiendaagse Veldtocht
Willem I aanvaarde de XVIII Ar0kelen niet, verbrak de wapens0lstand en viel met zijn leger op 2
augustus 1831 België binnen. De slecht georganiseerde Belgische troepen werden verslagen voor
Hasselt en Leuven. De koning zag dat België het niet zou halen, dus stuurde een persoonlijke brief
naar de Franse Koning om hulp. De Franse koning ging daarop in en kon met zijn leger vermijden dat
het Nederlandse leger Brussel binnentrok.
De XXIV (24) ArIkelen
De grootmachten hadden nu gezien hoe zwak België eigenlijk was en hoe snel ze in de armen van
Frankrijk vluchKen. Daarom boden de mogendheden Willem I nu een guns0gere regeling aan, de
zogenaamde XXIV Ar0kelen. In dat verdrag moest België instemmen minder guns0ge regelingen
- Defini0eve verlies van ves0ngsteden Maastricht en Luxemburg
- De provincie Limburg werd in 2 gesplitst
- Luxemburg werd in 2 gesplitst, waarbij het Franse gedeelte als provincie bij België bleef
- Opnieuw een tolheffing op de Schelde
In november 1831 keurde het Belgisch Parlement (na felle discussies, maar onder interna0onale
druk) het verdrag goed
Willem I bleef zich ook tegen de XXIV Ar0kelen verzeKen. Zijn houding werd echter slecht ontvangen
door de mogendheden. Hij hield dit vol tot 1839, toen hij door hoge militaire kosten en druk van de
publieke opinie genoodzaakt was om het verdrag te tekenen
Deze verdragen zouden van kracht blijven tot aan WOI.
WISSELING VAN MACHT
Revolu0e betekent machtswisseling. Aanhangers van de oude orde worden meestal vervangen door
aanhangers van de nieuwe. En zo’n proces loopt vaak niet vreedzaam. Dat was ook in België het
geval.
6
, De oude ambtenaren en burgemeesters van Willem I werden leKerlijk weggejaagd of ontslagen. De
opengevallen plekken werden vooral ingenomen door de intellectuele middenklasse (advocaten,
journalisten, …). Zij waren de drijvende kracht achter de revolu0e
Maar die middenklasse moest wel rekening houden met de adel en de hogere burgerij, die als gevolg
van de cijnsvoorwaarden bij de verkiezingen de grootste groep in het Na0onaal Congres vormden.
Ook de adel en de hogere burgerij hebben dus ontegensprekelijk hun stempel gedrukt op de revolu0e
Zodra de revolu0e geslaagd leek, ontstond er een interne machtsstrijd. Drie specifieke groepen
trokken daarbij aan het kortste eind:
- De orangisten (10%): dit waren aanhangers van de Nederlandse Koning Willem I.
o Dit waren vooral de oude bestuurlijke elite en rijke.
§ Zij wilden bij Nederland blijven, vooral om economische redenen: ze wilden
de rijke Nederlandse kolonies als afzetmarkt voor hun producten behouden.
o Andere orangisten waren juist ouderwetse liberalen die bang waren voor te veel
invloed van de katholieke kerk in een nieuw België.
o In begin 1831 probeerden zij nog een (mislukte) staatsgreep te plegen. Na de
aanvaarding van de XXIV Ar0kelen verdween deze stroming volledig
- De republikeinse democraten (10%): dit waren de radicalen.
o Zij hadden zich verenigd in clubs (geïnspireerd op de Franse Revolu0e) en wilden
helemaal geen nieuwe koning; ze wilden een republiek.
o Ze werden weggestemd door de rijkere burgers. Hun boegbeeld, de journalist Louis
De PoKer, nam uit onvrede ontslag en moest zelfs naar Frankrijk vluchten.
o Ook deze groep plande in juni 1831 nog een staatsgreep.
- De reünionisten: dit was een groep (met als bekende naam de advocaat Alexandre
Gendebien) die streefde naar een aanhech0ng bij Frankrijk.
o Dit waren vooral de commerciële en industriële burgerij. Hun mo0even waren
economisch en cultureel (de Franse taal). Ook zij trokken aan het kortste eind.
In de decennia na de revolu0e ontstonden er bepaalde visies over de revolu0e die niet klopten:
- De 'Klerikale' (katholieke) revoluIe: Later in de 19e eeuw riepen liberalen dat de hele
revolu0e het werk was van de katholieke geestelijkheid. De kerk speelde wel een rol in het
verzet tegen de protestantse Willem I, maar je kunt de hele revolu0e niet alléén aan hen
toeschrijven.
- De 'Gestolen' revoluIe/ Proletarische opstand: In 1928 schreef de marxist Maurice Bologne
een boek waarin hij stelde dat de arbeidersklasse (het proletariaat) de revolu0e had
bevochten, waarna de rijke burgerij de macht 'stal'. Het gewone volk vocht in september
inderdaad op de barricades, maar de arbeiders hadden simpelweg geen leiders, geen
organisa0e en geen eisenpakket om zélf de macht te kunnen grijpen.
7
POLITIEK
PROF. Frederik Verleden
2025-26
,Inhoudsopgave
I: DE BELGISCHE REVOLUTIE ......................................................................................................... 2
II: HET POLITIEKE SYSTEEM IN DE 19DE EEUW ................................................................................. 9
III: VAN UNIONISME NAAR PARTIJREGERING ................................................................................. 15
IV HET LIBERALE BELGIE .............................................................................................................. 20
V: KRACHTEN VAN VERANDERING ................................................................................................ 26
VI: DERTIG JAAR KATHOLIEK BEWIND ........................................................................................... 32
VII: HET NEUTRALE BELGIE ........................................................................................................... 38
VIII: NATIONALE UNIE EN ACTIVISME TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG .................................. 43
IX: HET DEMOCRATISCHE GETIJ NA DE EERSTE WERELDOORLOG .................................................. 48
X: CRISIS VAN DE DEMOCRATIE IN DE JAREN 1930 ........................................................................ 54
XI: DE DRIE POLITIEKE BREUKLIJNEN IN HET INTERBELLUM ........................................................... 60
XIII: DE TWEEDE WERELDOORLOG EN ZIJN NASLEEP .................................................................... 65
XIV: POLARISERING IN HET TEKEN VAN DE LEVENSBESCHOUWLIJKE BREUKLIJN ........................... 71
XVI: BELGIE OP EEN KEERPUNT .................................................................................................... 81
XVII: PARTICRATIE........................................................................................................................ 85
XVIII: FEDERALISERING VAN DE BELGISCHE STAAT ....................................................................... 91
1
,I: DE BELGISCHE REVOLUTIE
ACHTERGRONDEN, OORZAKEN EN AANLEIDING
Belgische revolu0e van 1830: uitgelokt door de Franse Julirevolu0e van 1830
DE AFBRAAK VAN HET ANCIEN REGIME
Tussen de Amerikaanse revolu0e (1776) en het Europees revolu0ejaar (1848) werd de Atlan0sche
wereld beroerd door een reeks van poli0eke omwentelingen die de overgang markeren naar een
moderne maatschappij.
Kenmerken Ancien regime:
- Overwicht van landbouw en plaKeland
- Grootgrondbezit van adel en Kerk
- Beperkte stedelijkheid
- Standen met privileges
Ideaaltypische voorstelling: vanaf het einde van de 18de eeuw leidden de ontwikkeling van de
groo0ndustrie en de expansie van het kapitalisme tot nieuwe sociale verhoudingen en een
verstedelijking van de samenleving:
- Standen en gilden werden afgebroken
- Kerk en staat werd gescheiden
- Adel, geestelijken en vorst verloren hun bevoorrechte posi0e
De Franse Revolu0e (1789) betekende een mijlpaal in de omverwerping van de feodale en klerikale
structuren op het Europese vasteland
- Ze legden de macht van de monarchie, de adel en de Kerk aan banden
- Proclameerden individuele rechten en vrijheden en schaZen privileges af
- Administra0e en jus00e werden meer gebaseerd op verstand, feiten en logica
- De moderne industrie werd aangemoedigd
Dit alles was ook van toepassing in de Zuidelijke Nederlanden, die tussen 1795 en 1814 bij Frankrijk
hoorden -> na het congres van Wenen pas terug een apart land
Periode van de restaura0e: een periode in Europa tussen 1815 en 1848 waar er een spanning bleef
bestaan tussen hervorming en tradi0e
HET BELEID VAN WILLEM I
Na de val van Napoleon (1814) werden de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden, inclusief het
prinsdom Luik, samengevoegd tot ‘Koninkrijk der Nederlanden’ onder leiding van Willem I van Oranje
® Het nieuwe koninkrijk was een crea0e van de grootmachten en was bedoeld als een solide
barrière tegen Frankrijk
2
,De grootmachten gaan de nieuwe koning een aantal voorwaarden opleggen (Acht Ar0kelen van 21
juni)
® De 2 landen moest op gelijke voet worden behandeld
® Gaan zelfs 2 hoofdsteden hebben (Den Haag en Brussel)
® Was eigenlijk een kunstma0g samenraapsel van 2 gebieden
Grenzen werden defini0ef vastgelegd op het congres van Wenen (1815)
Het nieuwe koninkrijk stond geheel in teken van de geopoli0eke strategie tegen Frankrijk, dat
ingedamd moest worden na de Napoleon0sche oorlogen.
® Hetzelfde met Groothertogdom Luxemburg
o Maakte deel uit van de Duitse Bond
o Willem I was hertog
Noord en Zuid waren echter sinds de scheiding van de Nederlanden in de 16de eeuw uit elkaar
gegroeid:
Verschillen tussen het Zuiden en het Noorden
Zuiden (België) Noorden (Holland)
Religie Katholiek Calvinis0sch
Taal Frans en Nederlands Nederlands (taalhomogeniteit)
Handel Begin van de industriële revolu0e Afgestemd op koloniale handel
Willem I regeerde in de geest van het ‘verlicht absolu0sme’
- Hij wou dat de samenleving niet meer bestuurd werd op basis van oude gewoontes
o Moest gebaseerd zijn op logisch nadenken en verstand (ra0o)
o Wou dan ook onderwijs, Kerk en godsdienst zoveel mogelijk onder overheidscontrole
krijgen
o Ook zijn economische poli0ek was verlicht: hij bevorderde handel en nijverheid
- Hij had ook trekken van een absolute vorst
o Het koninkrijk had een grondwet, maar de vorstelijke soevereiniteit bleef de
hoeksteen van het bestel
o De Staten-Generaal (parlement) kon de koning en zijn ministers NIET tot
verantwoording roepen
- Hij streefde naar een versterking van het na0ebesef
o Taalpoli0ek: hij legde het Nederlands op in de Belgische provincies ten noorden van
de taalgrens, dus ook in Brussel
Tegen Willem I zijn autoritair bewind groeide in het Zuiden een dubbele opposi0e:
Katholieken: de Kerk en de adel wouden hun oude macht terug. Eerst waren ze tegen
godsdienstvrijheid, maar toen zagen ze een betere truc: ze gingen het woord vrijheid gebruiken om te
eisen dat de staat zich niet meer mocht bemoeien met het katholieke onderwijs en openbare leven
Liberalen (de jonge generaIe): hadden genoeg van het vorstelijk absolu0sme, ze wouden een
moderne staat. Hun belangrijkste eisen: persvrijheid en ministeriële verantwoordelijkheid.
3
,De katholieken en liberalen vonden elkaar in de ‘unie van opposi0es’ of ‘monsterverbond’ in 1828
rond het woord vrijheid
HET REVOLUTIEJAAR 1830
Naast de poli0eke onvrede over Koning Willem I waren er in 1830 2 grote, directe oorzaken die
hebben geleidt tot de Belgische Revolu0e:
1. PoliIeke oorzaak:
In Frankrijk was in de zomer van 1830 een revolu0e uitgebroken (de Julirevolu0e). De Fransen
hadden hun strenge koning verjaagd en een nieuwe 'burgerkoning' op de troon gezet. Dit spannende
nieuws waaide over naar Brussel en gaf de Belgen hoop en inspira0e
2. Economische oorzaak:
Het gewone volk was in 1830 wanhopig. Er was een ijskoude winter geweest (1829-1830) waardoor
de oogsten op het land zwaar beschadigd raakten. Het gevolg daarvan was dat het weinige eten dat
er over was, peperduur werd. Tegelijker0jd was er een slechte economie en raakten steeds meer
mensen hun baan kwijt. De overheid probeerde fabrieken nog wel met extra geld (subsidies) open te
houden, maar dat was niet genoeg. Een hongerig en werkloos volk is sneller bereid om in opstand te
komen.
HET VERLOOP VAN DE REVOLUTIE
VAN OPSTAND TOT AFSCHEIDING
Augustus 1830
Op 25 augustus 1830 werd in Brussel de opera La mueKe de Por0ci opgevoerd (een stuk vol
opstandige, patrioksche liederen). Het publiek raakte hierdoor zo opgefokt dat ze na de voorstelling
de straat op trokken.
Er braken rellen uit waarbij vooral de huizen van de gezagsdragers van Willem I werden geplunderd.
Omdat de overheid de controle compleet kwijtraakte, richKen de burgers zelf een gewapende
burgerwacht op om de orde (en de macht) over te nemen.
September 1830
De opstandelingen wouden een eigen, apart bestuur voor het Zuiden -> aanvankelijk een haalbare
compromis en de Staten-Generaal, die op 13 september in een buitengewone zikng in Den Haag
bijeenkwam, leek akkoord te gaan
MAAR Koning Willem I treuzelde en stuurt zijn leger naar Brussel om de opstand met geweld de kop
in te drukken.
Hierdoor radicaliseerde de opstand. Tijdens de Septemberdagen (23-26 september) vochten de
Brusselaars hard terug. De Hollandse troepen slaagden er niet in Brussel te heroveren en moesten
zich terugtrekken (mede doordat veel Zuidelijke soldaten uit het leger deserteerden). Na deze
overwinning was de maat vol: de opstand was nu een échte onamankelijkheidsstrijd geworden.
4
,Na de terugtrekking van de Hollandse troepen uit Brussel moest er een nieuw bestuur komen:
26 september: Een ‘Voorlopig Bewind’ van 9 mannen neemt 0jdelijk de touwtjes in handen
4 oktober: Zij roepen officieel de onamankelijkheid van België uit en scheven verkiezingen uit voor
een Na0onaal Congres
Die na0onale vergadering zetelde van 10 november 1830, bestond uit 200 leden, rechtstreeks
verkozen door 30.000 burgers en kreeg als voornaamste opdracht een grondwet op te stellen
Deze kon al op 7 februari 1831 worden uitgevaardigd
- Ze bevaKe de principes van een parlementaire monarchie naar Brits model
- Verzoende de wensen van de katholieken en liberalen
- Was zeer liberaal voor haar 0jd
Daarna moest er een koning gekozen worden: de keuze viel op Leopold van Saksen-Coburg
® Op 21 juli 1831 legt hij de eed af als eerste ‘koning der Belgen’
® Is nu nog steeds de na0onale feestdag in België
DE INTERNATIONALE CONSTELLATIE
De 4 beslissende momenten in de consolida0e van de revolu0e en de ves0ging van een soevereine
Belgische Staat (BELANGRIJK!!):
- De instelling van een voorlopige regering
- De verkiezingen van een Na0onaal Congres
- De aanvaarding van een grondwet
- De keuze van een vorst
Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden was in 1815 door de Europese grootmachten speciaal
opgericht als stevige 'buffer' tegen Frankrijk. Dat dat land nu uit elkaar viel, vonden ze dus erg las0g.
Koning Willem I riep hun hulp in, maar de grootmachten waren verdeeld:
- Rusland, Pruisen en Oostenrijk (de conservaIeven): Zij stonden aan de kant van Willem I en
wilden de opstand neerslaan. Ze konden echter niet ingrijpen omdat ze kampten met eigen
problemen (zoals een grote opstand in Polen).
- Frankrijk: Vond de opstand s0ekem wel prima. Ze zagen die vervelende bufferstaat graag
verdwijnen, op termijn dachten ze zelfs aan annexa0e. Parijs dreigde met een oorlog als de
andere mogendheden zouden tussenkomen om de rebellie de kop in te drukken.
- Groot-Bri\annië: Londen steunden bij het begin van de onderhandelingen eerst Willem I,
maar de Britse regering koos uiteindelijk voor de Belgen. Zij wilden vooral de vrede bewaren
en wilden absoluut voorkomen dat de belangrijke havens en rivieren (zoals de Schelde) in
Franse handen vielen. De nieuwe liberale regering hadden sympathie voor de de ‘liberale
revolu0e’ in Brussel.
5
,De ConferenIe van Londen (1830-1833)
Eind oktober 1830 nam de Britse regering een ini0a0ef om die netelige situa0e op te lossen:
Ambassadeurs van de 5 grote mogendheden en afgevaardigden van 2 betrokken par0jen confereren
in Londen over de mogelijke oplossing voor het Belgisch vraagstuk
Ze besloten al snel België te erkennen, maar eisten wel dat het land voor al0jd neutraal zou blijven
(zodat het nooit een bondgenoot van Frankrijk kon worden). De conferen0e werkte regelingen uit
voor de grenzen en wouden de grenzen van 1790 gebruiken.
België stelde zich echter erg brutaal op: ze eisten grote gebieden op (Zeeuws-Vlaanderen, Maastricht,
heel Limburg en Luxemburg). Na wat diploma0ek getouwtrek en de keuze voor een koning met Britse
connec0es (Leopold I), stelden de grootmachten in juli 1831 de zogenoemde XVIII (18) Ar0kelen op.
Dit was een opvallend guns0g voorstel voor België, waarbij de grenzen nog een beetje in het voordeel
van de Belgen konden uitvallen.
De Tiendaagse Veldtocht
Willem I aanvaarde de XVIII Ar0kelen niet, verbrak de wapens0lstand en viel met zijn leger op 2
augustus 1831 België binnen. De slecht georganiseerde Belgische troepen werden verslagen voor
Hasselt en Leuven. De koning zag dat België het niet zou halen, dus stuurde een persoonlijke brief
naar de Franse Koning om hulp. De Franse koning ging daarop in en kon met zijn leger vermijden dat
het Nederlandse leger Brussel binnentrok.
De XXIV (24) ArIkelen
De grootmachten hadden nu gezien hoe zwak België eigenlijk was en hoe snel ze in de armen van
Frankrijk vluchKen. Daarom boden de mogendheden Willem I nu een guns0gere regeling aan, de
zogenaamde XXIV Ar0kelen. In dat verdrag moest België instemmen minder guns0ge regelingen
- Defini0eve verlies van ves0ngsteden Maastricht en Luxemburg
- De provincie Limburg werd in 2 gesplitst
- Luxemburg werd in 2 gesplitst, waarbij het Franse gedeelte als provincie bij België bleef
- Opnieuw een tolheffing op de Schelde
In november 1831 keurde het Belgisch Parlement (na felle discussies, maar onder interna0onale
druk) het verdrag goed
Willem I bleef zich ook tegen de XXIV Ar0kelen verzeKen. Zijn houding werd echter slecht ontvangen
door de mogendheden. Hij hield dit vol tot 1839, toen hij door hoge militaire kosten en druk van de
publieke opinie genoodzaakt was om het verdrag te tekenen
Deze verdragen zouden van kracht blijven tot aan WOI.
WISSELING VAN MACHT
Revolu0e betekent machtswisseling. Aanhangers van de oude orde worden meestal vervangen door
aanhangers van de nieuwe. En zo’n proces loopt vaak niet vreedzaam. Dat was ook in België het
geval.
6
, De oude ambtenaren en burgemeesters van Willem I werden leKerlijk weggejaagd of ontslagen. De
opengevallen plekken werden vooral ingenomen door de intellectuele middenklasse (advocaten,
journalisten, …). Zij waren de drijvende kracht achter de revolu0e
Maar die middenklasse moest wel rekening houden met de adel en de hogere burgerij, die als gevolg
van de cijnsvoorwaarden bij de verkiezingen de grootste groep in het Na0onaal Congres vormden.
Ook de adel en de hogere burgerij hebben dus ontegensprekelijk hun stempel gedrukt op de revolu0e
Zodra de revolu0e geslaagd leek, ontstond er een interne machtsstrijd. Drie specifieke groepen
trokken daarbij aan het kortste eind:
- De orangisten (10%): dit waren aanhangers van de Nederlandse Koning Willem I.
o Dit waren vooral de oude bestuurlijke elite en rijke.
§ Zij wilden bij Nederland blijven, vooral om economische redenen: ze wilden
de rijke Nederlandse kolonies als afzetmarkt voor hun producten behouden.
o Andere orangisten waren juist ouderwetse liberalen die bang waren voor te veel
invloed van de katholieke kerk in een nieuw België.
o In begin 1831 probeerden zij nog een (mislukte) staatsgreep te plegen. Na de
aanvaarding van de XXIV Ar0kelen verdween deze stroming volledig
- De republikeinse democraten (10%): dit waren de radicalen.
o Zij hadden zich verenigd in clubs (geïnspireerd op de Franse Revolu0e) en wilden
helemaal geen nieuwe koning; ze wilden een republiek.
o Ze werden weggestemd door de rijkere burgers. Hun boegbeeld, de journalist Louis
De PoKer, nam uit onvrede ontslag en moest zelfs naar Frankrijk vluchten.
o Ook deze groep plande in juni 1831 nog een staatsgreep.
- De reünionisten: dit was een groep (met als bekende naam de advocaat Alexandre
Gendebien) die streefde naar een aanhech0ng bij Frankrijk.
o Dit waren vooral de commerciële en industriële burgerij. Hun mo0even waren
economisch en cultureel (de Franse taal). Ook zij trokken aan het kortste eind.
In de decennia na de revolu0e ontstonden er bepaalde visies over de revolu0e die niet klopten:
- De 'Klerikale' (katholieke) revoluIe: Later in de 19e eeuw riepen liberalen dat de hele
revolu0e het werk was van de katholieke geestelijkheid. De kerk speelde wel een rol in het
verzet tegen de protestantse Willem I, maar je kunt de hele revolu0e niet alléén aan hen
toeschrijven.
- De 'Gestolen' revoluIe/ Proletarische opstand: In 1928 schreef de marxist Maurice Bologne
een boek waarin hij stelde dat de arbeidersklasse (het proletariaat) de revolu0e had
bevochten, waarna de rijke burgerij de macht 'stal'. Het gewone volk vocht in september
inderdaad op de barricades, maar de arbeiders hadden simpelweg geen leiders, geen
organisa0e en geen eisenpakket om zélf de macht te kunnen grijpen.
7
