Socialezekerheidsrecht
HOOFDSTUK 1. BEGRIP SOCIALE ZEKERHEID
1. Beginselen onderliggend aan socialezekerheidsstelsels
1.1. Een omschrijving van sociale zekerheid in het algemeen
A. Geen eenduidig begrip
Het begrip sociale zekerheid wordt in de wereld op erg uiteenlopende wijzen
ingevuld
Het internationale en Europese recht bevatten geen duidelijke definitie vd
sociale zekerheid: ze omschrijven enkel hun eigen materiële toepassingsgebied
Conventie nr. 102 vd Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) bevat bijvoorbeeld
concrete minimumnormen waaraan landen zich moeten houden m.b.t. de
sociale zekerheid
Conventie nr. 102 bevat geen inhoudelijke omschrijving van het begrip sociale
zekerheid, maar beschrijft wel de regelingen die deel uitmaken vd sociale
zekerheid
De risico’s die worden opgesomd in Conventie nr. 102 worden beschouwd als
de klassieke onderdelen vd sociale zekerheid
Het voordeel van deze aanpak is dat het op duidelijke wijze de verschillende
sociale risico’s weergeeft
De nadelen van deze aanpak zijn:
- het laat onvoldoende ruimte voor nieuwe ontwikkelingen of sociale
problemen binnen de sociale zekerheid
- het laat niet toe om de nationaalrechtelijke eigenheid van landen mee te
nemen: bepaalde elementen die in sommige landen als onderdeel vd
sociale zekerheid worden beschouwd, vallen buiten het
toepassingsgebied van Conventie nr. 102
B. Voorgestelde werkdefinitie
Sociale zekerheid omvat alle regelingen die ertoe strekken de mens te
beschermen tegen het zich voordoen van sociale risico’s
Maar wat is bescherming? En welke risico’s worden als sociaal beschouwd?
Werkdefinitie sociale zekerheid = het geheel van regelingen die
vormgeven aan de solidariteit met personen die geconfronteerd worden met
een gebrek aan inkomen uit arbeid of met bijzondere kosten naar aanleiding
van het zich voordoen van een sociaal risico
1.2. Omschrijving van de sociale risico’s
1
,Sociale risico’s omvatten (de dreiging van) een gebrek aan inkomen uit arbeid
of bijzondere kosten
De volgende situaties worden als sociale risico’s erkend:
- de afwezigheid van een inkomen uit arbeid bij mensen die niet werken
wegens ouderdom
- het wegvallen van een inkomen door het overlijden vd partner die het
inkomen verdient
- de afwezigheid van een inkomen wegens arbeidsongeschiktheid
- de afwezigheid van een inkomen wegens werkloosheid
- de nood aan (dekking vd kosten voor) medische verzorging
- de bijzondere kosten die samenhangen met het opvoeden van kinderen
- de nood aan dekking vd kosten voor een verlies aan zelfredzaamheid
(zorg)
- het ontbreken van voldoende middelen om een menswaardig bestaan te
leiden
Sociale zekerheid mag niet gereduceerd worden tot loutere compensaties in de
vorm van geld: er zijn steeds meer regelingen waarbij geen bescherming in de
vorm van geld wordt geboden
Tegenwoordig legt men steeds meer de nadruk op de noodzaak om eerst te
voorkomen dat een sociaal risico zich voordoet, en dan pas te denken aan het
herstel
1.3. Solidariteitstechnieken om de sociale zekerheid vorm te
geven
A. Korte historiek
Vroeger vormen de familie en het gezin, het spaarwezen, de wetgeving inzake
burgerrechtelijke aansprakelijkheid en de onderhoudsplicht de historische
antwoorden op de vraag naar solidariteit in geval van een sociaal risico
Die technieken bestaan nog steeds, maar worden meestal niet meer echt
beschouwd als onderdeel vd sociale zekerheid
B. Verticale en horizontale solidariteit
Sociale zekerheid is de herverdeling op twee assen van solidariteit
Verticale solidariteit = de solidariteit tussen hoge en lage inkomens
Horizontale solidariteit = de solidariteit tussen mensen die een laag risico
lopen en mensen met een hoog risico
Hoewel sommige technieken wel solidair zijn, kunnen ze toch niet
gekwalificeerd worden als sociale zekerheid (bv loutere liefdadigheid: mist
publiekrechtelijke regeling)
C. Sociale verzekering en sociale bijstand
2
, i) Sociale verzekering
Bij een sociale verzekering worden voor en/of door de leden van het
solidariteitssysteem vrijwillig of verplicht bijdragen afgestaan
De deelname aan het socialeverzekeringssysteem is verplicht: individuen
hebben niet de keuze om er al dan niet aan deel te nemen
De administratie van socialeverzekeringssystemen is publiekrechtelijk
georganiseerd
Niet elke publiekrechtelijke en verplichte risicoverzekering is echter een sociale
verzekering (bv verplichte verzekering voor motorvoertuigen: geen solidariteit)
ii) Sociale bijstand
Socialebijstandsuitkeringen kennen uitkeringen toe aan wie daaraan behoefte
heeft en worden met overheidsgelden gefinancierd
De toekenning vd uitkering is afhankelijk van een middelentoets, waarbij de
financiële middelen vd potentiële ontvanger worden onderzocht
Algemene sociale bijstand = iedereen die behoeftig is een menswaardig
bestaan verzekeren
Categorale sociale bijstand = voor specifieke categorieën (bv ouderen,
gehandicapten)
iii) Onderscheidende kenmerken tussen sociale verzekering en sociale
bijstand
Bij sociale verzekering is er geen middelentoets, bij sociale bijstand wel,
waarbij de behoeftigheid wordt nagegaan
De financiering van sociale verzekering gebeurt door de bijdragen, die van
sociale bijstand door het budget (lokaal/centraal) (algemene
overheidsmiddelen)
Bij sociale verzekering heeft men een subjectief recht op de uitkering, bij
sociale bijstand is er discretionaire bevoegdheid om al dan niet uit te keren
iv) Gemengde uitkeringen (demogrant)
Tegenwoordig worden subjectieve rechten ook erkend bij
socialebijstandsuitkeringen, en worden socialeverzekeringsprestaties soms
onderworpen aan een middelentoets
Een demogrante uitkering vertoont eigenschappen van zowel de sociale
verzekering als de sociale bijstand (bv kinderbijslag)
D. Andere beschermingstechnieken
i) Socialecompensatieregelingen
3
, Sociale compensatieregelingen zijn regelingen die gemeen hebben dat de
overheid/gemeenschap uitdrukking geeft aan haar solidariteit met personen
die door de overheid blootgesteld werden aan bijzondere lasten/schade
Voorbeeld: invaliditeits- of overlevingspensioenen voor oorlogsslachtoffers
De socialecompensatieregelingen worden door de overheid gefinancierd en zijn
vaak niet onderworpen aan een middelentoets
ii) Basisinkomen
Het basisinkomen is een systeem van stelsels die aan alle burgers van
overheidswege een periodieke gelduitkering toezeggen, zonder daaraan
voorwaarden van werkwilligheid of behoeftigheid te verbinden
Een basisinkomen zou dan alle gelduitkeringen vd sociale zekerheid overbodig
maken en het belastingstelsel zou wat te veel uitgekeerd wordt terugwinnen
(bv wat gegeven werd aan personen met een goed arbeidsinkomen)
1.4. Opdeling socialezekerheidsprestaties naar inhoud
Inhoudelijk kan het onderscheid gemaakt worden tussen prestaties in natura en
prestaties in geld
Er is ook een onderscheid tussen inkomensvervangende uitkeringen en
inkomensaanvullende of kostendekkende uitkeringen
1.5. Verschillende vormen van solidariteitstechnieken
Er zijn twee klassieke historische vormen van socialezekerheidsstelsels:
Bismarckiaanse stelsels (Otto von Bismarck):
- sociale verzekeringen zijn voor werknemers
- bedrag en duur vd uitkering staan in verhouding tot de duur vd arbeid en
hun inkomen
- financiering door socialezekerheidsbijdragen
Beveridgiaanse stelsels (Lord Beveridge):
- toepassingsgebied = hele bevolking, niet alleen werkenden
- forfaitaire uitkeringen
- financiering via belastingen
Tegenwoordig komen beide types nergens nog in zuivere vorm voor: de meeste
nationale socialezekerheidsstelsel vertonen kenmerken van beiden
2. Beginselen toegepast op de Belgische context
2.1. Een omschrijving van de Belgische sociale zekerheid
A. Geen eenduidig begrip
i) Definitie in (grond)wetgeving
4
HOOFDSTUK 1. BEGRIP SOCIALE ZEKERHEID
1. Beginselen onderliggend aan socialezekerheidsstelsels
1.1. Een omschrijving van sociale zekerheid in het algemeen
A. Geen eenduidig begrip
Het begrip sociale zekerheid wordt in de wereld op erg uiteenlopende wijzen
ingevuld
Het internationale en Europese recht bevatten geen duidelijke definitie vd
sociale zekerheid: ze omschrijven enkel hun eigen materiële toepassingsgebied
Conventie nr. 102 vd Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) bevat bijvoorbeeld
concrete minimumnormen waaraan landen zich moeten houden m.b.t. de
sociale zekerheid
Conventie nr. 102 bevat geen inhoudelijke omschrijving van het begrip sociale
zekerheid, maar beschrijft wel de regelingen die deel uitmaken vd sociale
zekerheid
De risico’s die worden opgesomd in Conventie nr. 102 worden beschouwd als
de klassieke onderdelen vd sociale zekerheid
Het voordeel van deze aanpak is dat het op duidelijke wijze de verschillende
sociale risico’s weergeeft
De nadelen van deze aanpak zijn:
- het laat onvoldoende ruimte voor nieuwe ontwikkelingen of sociale
problemen binnen de sociale zekerheid
- het laat niet toe om de nationaalrechtelijke eigenheid van landen mee te
nemen: bepaalde elementen die in sommige landen als onderdeel vd
sociale zekerheid worden beschouwd, vallen buiten het
toepassingsgebied van Conventie nr. 102
B. Voorgestelde werkdefinitie
Sociale zekerheid omvat alle regelingen die ertoe strekken de mens te
beschermen tegen het zich voordoen van sociale risico’s
Maar wat is bescherming? En welke risico’s worden als sociaal beschouwd?
Werkdefinitie sociale zekerheid = het geheel van regelingen die
vormgeven aan de solidariteit met personen die geconfronteerd worden met
een gebrek aan inkomen uit arbeid of met bijzondere kosten naar aanleiding
van het zich voordoen van een sociaal risico
1.2. Omschrijving van de sociale risico’s
1
,Sociale risico’s omvatten (de dreiging van) een gebrek aan inkomen uit arbeid
of bijzondere kosten
De volgende situaties worden als sociale risico’s erkend:
- de afwezigheid van een inkomen uit arbeid bij mensen die niet werken
wegens ouderdom
- het wegvallen van een inkomen door het overlijden vd partner die het
inkomen verdient
- de afwezigheid van een inkomen wegens arbeidsongeschiktheid
- de afwezigheid van een inkomen wegens werkloosheid
- de nood aan (dekking vd kosten voor) medische verzorging
- de bijzondere kosten die samenhangen met het opvoeden van kinderen
- de nood aan dekking vd kosten voor een verlies aan zelfredzaamheid
(zorg)
- het ontbreken van voldoende middelen om een menswaardig bestaan te
leiden
Sociale zekerheid mag niet gereduceerd worden tot loutere compensaties in de
vorm van geld: er zijn steeds meer regelingen waarbij geen bescherming in de
vorm van geld wordt geboden
Tegenwoordig legt men steeds meer de nadruk op de noodzaak om eerst te
voorkomen dat een sociaal risico zich voordoet, en dan pas te denken aan het
herstel
1.3. Solidariteitstechnieken om de sociale zekerheid vorm te
geven
A. Korte historiek
Vroeger vormen de familie en het gezin, het spaarwezen, de wetgeving inzake
burgerrechtelijke aansprakelijkheid en de onderhoudsplicht de historische
antwoorden op de vraag naar solidariteit in geval van een sociaal risico
Die technieken bestaan nog steeds, maar worden meestal niet meer echt
beschouwd als onderdeel vd sociale zekerheid
B. Verticale en horizontale solidariteit
Sociale zekerheid is de herverdeling op twee assen van solidariteit
Verticale solidariteit = de solidariteit tussen hoge en lage inkomens
Horizontale solidariteit = de solidariteit tussen mensen die een laag risico
lopen en mensen met een hoog risico
Hoewel sommige technieken wel solidair zijn, kunnen ze toch niet
gekwalificeerd worden als sociale zekerheid (bv loutere liefdadigheid: mist
publiekrechtelijke regeling)
C. Sociale verzekering en sociale bijstand
2
, i) Sociale verzekering
Bij een sociale verzekering worden voor en/of door de leden van het
solidariteitssysteem vrijwillig of verplicht bijdragen afgestaan
De deelname aan het socialeverzekeringssysteem is verplicht: individuen
hebben niet de keuze om er al dan niet aan deel te nemen
De administratie van socialeverzekeringssystemen is publiekrechtelijk
georganiseerd
Niet elke publiekrechtelijke en verplichte risicoverzekering is echter een sociale
verzekering (bv verplichte verzekering voor motorvoertuigen: geen solidariteit)
ii) Sociale bijstand
Socialebijstandsuitkeringen kennen uitkeringen toe aan wie daaraan behoefte
heeft en worden met overheidsgelden gefinancierd
De toekenning vd uitkering is afhankelijk van een middelentoets, waarbij de
financiële middelen vd potentiële ontvanger worden onderzocht
Algemene sociale bijstand = iedereen die behoeftig is een menswaardig
bestaan verzekeren
Categorale sociale bijstand = voor specifieke categorieën (bv ouderen,
gehandicapten)
iii) Onderscheidende kenmerken tussen sociale verzekering en sociale
bijstand
Bij sociale verzekering is er geen middelentoets, bij sociale bijstand wel,
waarbij de behoeftigheid wordt nagegaan
De financiering van sociale verzekering gebeurt door de bijdragen, die van
sociale bijstand door het budget (lokaal/centraal) (algemene
overheidsmiddelen)
Bij sociale verzekering heeft men een subjectief recht op de uitkering, bij
sociale bijstand is er discretionaire bevoegdheid om al dan niet uit te keren
iv) Gemengde uitkeringen (demogrant)
Tegenwoordig worden subjectieve rechten ook erkend bij
socialebijstandsuitkeringen, en worden socialeverzekeringsprestaties soms
onderworpen aan een middelentoets
Een demogrante uitkering vertoont eigenschappen van zowel de sociale
verzekering als de sociale bijstand (bv kinderbijslag)
D. Andere beschermingstechnieken
i) Socialecompensatieregelingen
3
, Sociale compensatieregelingen zijn regelingen die gemeen hebben dat de
overheid/gemeenschap uitdrukking geeft aan haar solidariteit met personen
die door de overheid blootgesteld werden aan bijzondere lasten/schade
Voorbeeld: invaliditeits- of overlevingspensioenen voor oorlogsslachtoffers
De socialecompensatieregelingen worden door de overheid gefinancierd en zijn
vaak niet onderworpen aan een middelentoets
ii) Basisinkomen
Het basisinkomen is een systeem van stelsels die aan alle burgers van
overheidswege een periodieke gelduitkering toezeggen, zonder daaraan
voorwaarden van werkwilligheid of behoeftigheid te verbinden
Een basisinkomen zou dan alle gelduitkeringen vd sociale zekerheid overbodig
maken en het belastingstelsel zou wat te veel uitgekeerd wordt terugwinnen
(bv wat gegeven werd aan personen met een goed arbeidsinkomen)
1.4. Opdeling socialezekerheidsprestaties naar inhoud
Inhoudelijk kan het onderscheid gemaakt worden tussen prestaties in natura en
prestaties in geld
Er is ook een onderscheid tussen inkomensvervangende uitkeringen en
inkomensaanvullende of kostendekkende uitkeringen
1.5. Verschillende vormen van solidariteitstechnieken
Er zijn twee klassieke historische vormen van socialezekerheidsstelsels:
Bismarckiaanse stelsels (Otto von Bismarck):
- sociale verzekeringen zijn voor werknemers
- bedrag en duur vd uitkering staan in verhouding tot de duur vd arbeid en
hun inkomen
- financiering door socialezekerheidsbijdragen
Beveridgiaanse stelsels (Lord Beveridge):
- toepassingsgebied = hele bevolking, niet alleen werkenden
- forfaitaire uitkeringen
- financiering via belastingen
Tegenwoordig komen beide types nergens nog in zuivere vorm voor: de meeste
nationale socialezekerheidsstelsel vertonen kenmerken van beiden
2. Beginselen toegepast op de Belgische context
2.1. Een omschrijving van de Belgische sociale zekerheid
A. Geen eenduidig begrip
i) Definitie in (grond)wetgeving
4
