GEZONDHEIDSBEVORDERING
LES 1: WAT IS GEZONDHEIDSBEVORDERING?
CASUS: “NIET GEZIEN WORDEN”
- Op welke manier kwam gezondheid aan bod? → Hoofdpijn, stressklachten, slapeloosheid, niet
ernstig genomen worden, taalbarrière, eerdere negatieve ervaringen
- Wat valt er op in de cases? → We zien vooral voorbeelden van situaties waar het niet goed loopt,
gezondheid is een breed begrip, uitsluiting kan op verschillende manieren worden ervaren (financieel,
digitaal,…)
- Wat doet uitsluiting met iemands gezondheid? → Verergert de situatie, gaan niet snel meer hulp
durven vragen
- Welke rol speelt vertrouwen hier? → Grote rol
- Wat kan een sociaal werker betekenen, los van medische zorg? → Luisterend oor, verhaal serieus
nemen.
WAT IS GEZONDHEIDSBEVORDERING?
“Gezondheidsbevordering is het proces waarbij mensen, zowel individueel als collectief, in staat worden
gesteld meer controle te krijgen over de determinanten van gezondheid en zo hun gezondheid te
verbeteren." – WHO, 1987
“Health promotion is the process of enabling Procesmatig werken
people, individually and collectively, to increase Empowerment – meer controle – mensen in staat
control over the determinants of health and stellen – gezondheidsvaardigheden
thereby improve their health" – WHO, 2021 Determinanten van gezondheid – brede kijk op
gezondheid
Collectief, dus geen louter individuele focus –
samenwerken – ‘health in all policies’
Focus op verbetering van gezondheid, niet alleen
op preventie van ziekte
WAAROM IS GEZONDHEIDSBEVORDERING BELANGRIJK?
INVESTEREN IN GEZONDHEIDSBEVORDERING?
... is essentieel om de levenskwaliteit te verbeteren, de ziektelast te verminderen en onnodige
sterfgevallen te voorkomen.
Niet overdraagbare ziekten zijn de belangrijkste oorzaken van vermijdbare vroegtijdige sterfte.
1. Kankers
2. Hart- & vaatziekten
3. Dementie, Alzheimer, Parkinson
Gezondheidsbevordering en preventie kunnen de last van niet-overdraagbare ziekten verminderen
(70%);
… door risicofactoren te verkleinen: BV. Stoppen met roken, alcohol beperken, ongezonde voeding
reguleren, sedentair gedrag ontmoedigen, uitstoot van fijn stof beperken, stressreductie
... en beschermende factoren te versterken: BV. Stimuleren van gezonde voedingspatroon, meer
beweging, ijveren voor gezonde lucht, ...
1
,INVESTEREN IN GEZONDHEIDSBEVORDERING?
Belangrijk als we weten dat…
… Meer dan één op de vier Belgen meldt met minstens één chronische ziekte te leven +impact leeftijd &
opleidingsniveau.
1/6 … Eén op de zes mensen een angststoornis en/of een depressieve stoornis heeft. Angst, depressie
en eetstoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen.
CIJFERS
Preventiebarometer > brengt factoren in kaart die
levensstijl beïnvloeden.
"Een gezonde levensstijl heeft namelijk een positieve
invloed op onze gezondheid"
INVESTEREN IN GEZONDHEIDSBEVORDERING?
Belangrijk als we weten dat…
15% … 15% van de Belgen dagelijks rookt (lager dan het EU gemiddelde). Maar er zijn belangrijke
sociaaleconomische verschillen.
12L … het alcoholgebruik in België hoog ligt (gemiddelde verbruik van pure alcohol in België is 12
liter per persoon per jaar). Meer dan twee op de tien adolescenten waren recent dronken.
30% … slechts 30% van de volwassen bevolking minstens 150 minuten aan matige intense fysieke
activiteit doet + verschillen in oa. gender en opleidingsniveau
CIJFERS
2
,INVESTEREN IN GEZONDHEIDSBEVORDERING?
Belangrijk als we weten dat…
… Een derde van de bevolking van 15 jaar en ouder niet beschikt over voldoende vaardigheden om
beslissingen te nemen over hun gezondheid. Vooral mensen met een slechte gezondheid, ouderen en
lager opgeleiden.
3/4 … slechte luchtkwaliteit een belangrijke oorzaak is van ziekte en vroegtijdige sterfte in België.
3/4de van de bevolking wordt geconfronteerd met te hoge fijnstofniveaus.
❖ GEZONDHEIDSBEVORDERING EN PREVENTIE…
− ... kunnen de ongelijkheid tussen ongelijkheid tussen lage-en middeninkomenslanden en de
hoge-inkomenslanden verkleinen.
− … kunnen de ongelijkheid tussen sociaaleconomische groepen verkleinen
− ... kunnen genderongelijkheid verkleinen
ZORG – ZIEKTEPREVENTIE – GEZONDHEIDSBEVORDERING?
❖ ZIEKTEPREVENTIE = Voorkomen van ziekte via het elimineren of verminderen van ziekterisico’s
(primaire preventie), het vroegtijdig opsporen en behandelen van ziekte (secundaire preventie) en het
voorkomen van verergering van een bestaande ziekte (tertiaire preventie).
❖ GEZONDHEIDSBEVORDERING = Focus op het behouden en versterken van de gezondheid.
GEZONDHEIDSBEVORDERING? - OORSPRONG & EVOLUTIES
GEZONDHEIDSBEVORDERING DOORHEEN DE TIJD…
1. ZIEKTEPREVALENTIE
• Sterke samenhang met ziekteprevalentie
De patronen van ziekteprevalentie zijn door de tijd heen
drastisch verschoven en bepalen de focus van
gezondheidspromotie.
• Van infectieziekten naar chronische aandoeningen
Aan het begin van de 20ste eeuw waren de belangrijkste
doodsoorzaken infectieziekten zoals longontsteking, griep en
tuberculose. Tegen het midden van de 20ste eeuw werden deze
grotendeels vervangen door niet-infectieuze, chronische
ziekten zoals hart- en vaatziekten en kanker.
• Geografische en sociale variatie
Prevalentie verschilt per regio (bijv. HIV/AIDS is een grotere
doodsoorzaak in Afrika dan in Europa) en per sociale categorie
zoals geslacht en sociaaleconomische positie.
• Impact van succesvolle aanpak doet focus verschuiven
Wanneer een ziekte succesvol wordt aangepakt, zoals de uitroeiing van pokken, verschuift
het patroon en daarmee de prioriteiten van de gezondheidspromotie.
3
, 2. MEDISCHE THEORIEËN (ZIEKTETHEORIEËN)
• Sterke samenhang met theorievorming: dominante opvattingen over ziekte en gezondheid
veranderen (zie later paradigma’s)
Onze opvattingen over de oorzaken van ziekten zijn geëvolueerd van bovennatuurlijke naar
complexe ecologische modellen.
• Van goddelijke verklaringen
De oudste theorieën schreven ziekte toe aan goddelijke vergelding of een onbalans tussen
lichaamsvochten.
• Van focus op ‘vervuilde lucht’ naar focus op ziektekiemen
Miasma versus Kiemtheorie: In de 19e eeuw verschoof de focus van "miasma" (vervuilde
lucht) naar de kiemtheorie (micro-organismen), wat leidde tot een focus op vaccinatie en
persoonlijke hygiëne.
• Gedragstheorieën
Halverwege de 20e eeuw ontstond het inzicht dat individueel gedrag (zoals roken en dieet)
een cruciale determinant is van gezondheid.
• Ecologische theorieën (interactie tussen individu en omgeving)
De huidige benadering ziet gezondheid als een resultaat van processen op meerdere niveaus,
van genetisch tot sociaal-structureel, waarbij de interactie tussen het individu en de
omgeving centraal staat.
3. TECHNOLOGIE (VERANDERINGSTECHNOLOGIE)
• Sterke samenhang met technologie
De strategieën en methoden voor gezondheidspromotie zijn steeds geavanceerder
geworden.
• Omgevingsbeheersing: bvb. Water en rioleringssystemen
Dit begon bij de Romeinse water- en rioleringssystemen en evolueerde naar moderne
bouwvoorschriften en filtratiesystemen.
• Biomedische ontwikkelingen: bvb. Vaccins of medicatie
De ontwikkeling van vaccins (van vroege inoculatie tegen pokken tot moderne immunisaties)
en medicatie (zoals bètablokkers) heeft infectieziekten drastisch verminderd.
• Communicatiemiddelen
Massacommunicatie: Evolueerde van drukwerk (posters over syfilis) naar elektronische
media en geavanceerde sociale marketing en media-advocacy.
• Beleid en wetgeving: van quarantaine in de middeleeuwen tot luchtkwaliteitsnormen
vandaag
Van middeleeuwse quarantaines naar moderne wetten op het gebied van autogordels,
rookverboden en luchtkwaliteitsnormen.
• Sterke samenhang met MAATSCHAPPELIJKE CONTEXT
• Grote economische en politieke veranderingen (industriële revolutie, kolonisatie,
welvaartsstaten).
• Sociale stratificatie en machtsdynamieken (wie heeft het voor het zeggen, wat is prioritair en
wat niet).
• Normen en waarden binnen de sector: wat veroorzaakt ongezondheid en wat zijn de
oplossingen?
4
LES 1: WAT IS GEZONDHEIDSBEVORDERING?
CASUS: “NIET GEZIEN WORDEN”
- Op welke manier kwam gezondheid aan bod? → Hoofdpijn, stressklachten, slapeloosheid, niet
ernstig genomen worden, taalbarrière, eerdere negatieve ervaringen
- Wat valt er op in de cases? → We zien vooral voorbeelden van situaties waar het niet goed loopt,
gezondheid is een breed begrip, uitsluiting kan op verschillende manieren worden ervaren (financieel,
digitaal,…)
- Wat doet uitsluiting met iemands gezondheid? → Verergert de situatie, gaan niet snel meer hulp
durven vragen
- Welke rol speelt vertrouwen hier? → Grote rol
- Wat kan een sociaal werker betekenen, los van medische zorg? → Luisterend oor, verhaal serieus
nemen.
WAT IS GEZONDHEIDSBEVORDERING?
“Gezondheidsbevordering is het proces waarbij mensen, zowel individueel als collectief, in staat worden
gesteld meer controle te krijgen over de determinanten van gezondheid en zo hun gezondheid te
verbeteren." – WHO, 1987
“Health promotion is the process of enabling Procesmatig werken
people, individually and collectively, to increase Empowerment – meer controle – mensen in staat
control over the determinants of health and stellen – gezondheidsvaardigheden
thereby improve their health" – WHO, 2021 Determinanten van gezondheid – brede kijk op
gezondheid
Collectief, dus geen louter individuele focus –
samenwerken – ‘health in all policies’
Focus op verbetering van gezondheid, niet alleen
op preventie van ziekte
WAAROM IS GEZONDHEIDSBEVORDERING BELANGRIJK?
INVESTEREN IN GEZONDHEIDSBEVORDERING?
... is essentieel om de levenskwaliteit te verbeteren, de ziektelast te verminderen en onnodige
sterfgevallen te voorkomen.
Niet overdraagbare ziekten zijn de belangrijkste oorzaken van vermijdbare vroegtijdige sterfte.
1. Kankers
2. Hart- & vaatziekten
3. Dementie, Alzheimer, Parkinson
Gezondheidsbevordering en preventie kunnen de last van niet-overdraagbare ziekten verminderen
(70%);
… door risicofactoren te verkleinen: BV. Stoppen met roken, alcohol beperken, ongezonde voeding
reguleren, sedentair gedrag ontmoedigen, uitstoot van fijn stof beperken, stressreductie
... en beschermende factoren te versterken: BV. Stimuleren van gezonde voedingspatroon, meer
beweging, ijveren voor gezonde lucht, ...
1
,INVESTEREN IN GEZONDHEIDSBEVORDERING?
Belangrijk als we weten dat…
… Meer dan één op de vier Belgen meldt met minstens één chronische ziekte te leven +impact leeftijd &
opleidingsniveau.
1/6 … Eén op de zes mensen een angststoornis en/of een depressieve stoornis heeft. Angst, depressie
en eetstoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen.
CIJFERS
Preventiebarometer > brengt factoren in kaart die
levensstijl beïnvloeden.
"Een gezonde levensstijl heeft namelijk een positieve
invloed op onze gezondheid"
INVESTEREN IN GEZONDHEIDSBEVORDERING?
Belangrijk als we weten dat…
15% … 15% van de Belgen dagelijks rookt (lager dan het EU gemiddelde). Maar er zijn belangrijke
sociaaleconomische verschillen.
12L … het alcoholgebruik in België hoog ligt (gemiddelde verbruik van pure alcohol in België is 12
liter per persoon per jaar). Meer dan twee op de tien adolescenten waren recent dronken.
30% … slechts 30% van de volwassen bevolking minstens 150 minuten aan matige intense fysieke
activiteit doet + verschillen in oa. gender en opleidingsniveau
CIJFERS
2
,INVESTEREN IN GEZONDHEIDSBEVORDERING?
Belangrijk als we weten dat…
… Een derde van de bevolking van 15 jaar en ouder niet beschikt over voldoende vaardigheden om
beslissingen te nemen over hun gezondheid. Vooral mensen met een slechte gezondheid, ouderen en
lager opgeleiden.
3/4 … slechte luchtkwaliteit een belangrijke oorzaak is van ziekte en vroegtijdige sterfte in België.
3/4de van de bevolking wordt geconfronteerd met te hoge fijnstofniveaus.
❖ GEZONDHEIDSBEVORDERING EN PREVENTIE…
− ... kunnen de ongelijkheid tussen ongelijkheid tussen lage-en middeninkomenslanden en de
hoge-inkomenslanden verkleinen.
− … kunnen de ongelijkheid tussen sociaaleconomische groepen verkleinen
− ... kunnen genderongelijkheid verkleinen
ZORG – ZIEKTEPREVENTIE – GEZONDHEIDSBEVORDERING?
❖ ZIEKTEPREVENTIE = Voorkomen van ziekte via het elimineren of verminderen van ziekterisico’s
(primaire preventie), het vroegtijdig opsporen en behandelen van ziekte (secundaire preventie) en het
voorkomen van verergering van een bestaande ziekte (tertiaire preventie).
❖ GEZONDHEIDSBEVORDERING = Focus op het behouden en versterken van de gezondheid.
GEZONDHEIDSBEVORDERING? - OORSPRONG & EVOLUTIES
GEZONDHEIDSBEVORDERING DOORHEEN DE TIJD…
1. ZIEKTEPREVALENTIE
• Sterke samenhang met ziekteprevalentie
De patronen van ziekteprevalentie zijn door de tijd heen
drastisch verschoven en bepalen de focus van
gezondheidspromotie.
• Van infectieziekten naar chronische aandoeningen
Aan het begin van de 20ste eeuw waren de belangrijkste
doodsoorzaken infectieziekten zoals longontsteking, griep en
tuberculose. Tegen het midden van de 20ste eeuw werden deze
grotendeels vervangen door niet-infectieuze, chronische
ziekten zoals hart- en vaatziekten en kanker.
• Geografische en sociale variatie
Prevalentie verschilt per regio (bijv. HIV/AIDS is een grotere
doodsoorzaak in Afrika dan in Europa) en per sociale categorie
zoals geslacht en sociaaleconomische positie.
• Impact van succesvolle aanpak doet focus verschuiven
Wanneer een ziekte succesvol wordt aangepakt, zoals de uitroeiing van pokken, verschuift
het patroon en daarmee de prioriteiten van de gezondheidspromotie.
3
, 2. MEDISCHE THEORIEËN (ZIEKTETHEORIEËN)
• Sterke samenhang met theorievorming: dominante opvattingen over ziekte en gezondheid
veranderen (zie later paradigma’s)
Onze opvattingen over de oorzaken van ziekten zijn geëvolueerd van bovennatuurlijke naar
complexe ecologische modellen.
• Van goddelijke verklaringen
De oudste theorieën schreven ziekte toe aan goddelijke vergelding of een onbalans tussen
lichaamsvochten.
• Van focus op ‘vervuilde lucht’ naar focus op ziektekiemen
Miasma versus Kiemtheorie: In de 19e eeuw verschoof de focus van "miasma" (vervuilde
lucht) naar de kiemtheorie (micro-organismen), wat leidde tot een focus op vaccinatie en
persoonlijke hygiëne.
• Gedragstheorieën
Halverwege de 20e eeuw ontstond het inzicht dat individueel gedrag (zoals roken en dieet)
een cruciale determinant is van gezondheid.
• Ecologische theorieën (interactie tussen individu en omgeving)
De huidige benadering ziet gezondheid als een resultaat van processen op meerdere niveaus,
van genetisch tot sociaal-structureel, waarbij de interactie tussen het individu en de
omgeving centraal staat.
3. TECHNOLOGIE (VERANDERINGSTECHNOLOGIE)
• Sterke samenhang met technologie
De strategieën en methoden voor gezondheidspromotie zijn steeds geavanceerder
geworden.
• Omgevingsbeheersing: bvb. Water en rioleringssystemen
Dit begon bij de Romeinse water- en rioleringssystemen en evolueerde naar moderne
bouwvoorschriften en filtratiesystemen.
• Biomedische ontwikkelingen: bvb. Vaccins of medicatie
De ontwikkeling van vaccins (van vroege inoculatie tegen pokken tot moderne immunisaties)
en medicatie (zoals bètablokkers) heeft infectieziekten drastisch verminderd.
• Communicatiemiddelen
Massacommunicatie: Evolueerde van drukwerk (posters over syfilis) naar elektronische
media en geavanceerde sociale marketing en media-advocacy.
• Beleid en wetgeving: van quarantaine in de middeleeuwen tot luchtkwaliteitsnormen
vandaag
Van middeleeuwse quarantaines naar moderne wetten op het gebied van autogordels,
rookverboden en luchtkwaliteitsnormen.
• Sterke samenhang met MAATSCHAPPELIJKE CONTEXT
• Grote economische en politieke veranderingen (industriële revolutie, kolonisatie,
welvaartsstaten).
• Sociale stratificatie en machtsdynamieken (wie heeft het voor het zeggen, wat is prioritair en
wat niet).
• Normen en waarden binnen de sector: wat veroorzaakt ongezondheid en wat zijn de
oplossingen?
4
