VIROLOGIE MARC VAN RANST
LES 1: Inleiding & diagnos2ek .................................................................................................................................................... 5
1. Inleiding................................................................................................................................................................................ 5
2. Virale structuur .................................................................................................................................................................... 6
2.1 Schaal.......................................................................................................................................................................... 6
2.2 Enveloppe ................................................................................................................................................................... 6
2.3 Capside ....................................................................................................................................................................... 7
2.4 Genoom ...................................................................................................................................................................... 7
2.5 Virus taxonomie .......................................................................................................................................................... 9
3. Virale replica7ecyclus ........................................................................................................................................................... 9
4. Diagnosestelling van een virale infec7e ............................................................................................................................. 10
4.1 Rechtstreekse detecCe ............................................................................................................................................. 10
4.2 Onrechtstreekse detecCe ......................................................................................................................................... 14
LES 2: Influenza ....................................................................................................................................................................... 17
1. Inleiding.............................................................................................................................................................................. 17
2. Geschiedenis van influenza ................................................................................................................................................ 18
3. Eigenschappen van het influenza virus .............................................................................................................................. 19
3.1 Morfologische kenmerken van het influenza virus ................................................................................................... 19
3.2 Ziektebeelden van het influenza virus ...................................................................................................................... 19
4. Pandemieën........................................................................................................................................................................ 21
4.1 Strategieën ter beheersing van griep........................................................................................................................ 23
5. Behandeling van influenza ................................................................................................................................................. 24
5.1 AnCvirale middelen .................................................................................................................................................. 24
5.2 Homeopathische middelen ...................................................................................................................................... 25
5.3 VaccinaCe.................................................................................................................................................................. 25
5. Vogelgriep: achtergrond en actuele ontwikkelingen .......................................................................................................... 28
5.1 Verspreiding en natuurlijke patronen ............................................................................................................................... 28
5.2 Historiek en mortaliteit ..................................................................................................................................................... 28
LES 3: COVID ........................................................................................................................................................................... 31
1. Inleiding: geschiedenis van de SARS-CoV-virussen ............................................................................................................. 31
2. De COVID-19-pandemie ..................................................................................................................................................... 31
3. Lessen uit COVID-19 voor toekoms7ge pandemieën .......................................................................................................... 33
4. Crisisbeheer 7jdens een pandemie: waarom niets doen geen op7e is ............................................................................... 34
4.1 Niet-farmaceuCsche intervenCes (NPI’s) .................................................................................................................. 35
4.2 FarmaceuCsche intervenCes..................................................................................................................................... 37
LES 4: HIV ................................................................................................................................................................................ 41
1. De geschiedenis van HIV .................................................................................................................................................... 41
1.1 Oorsprong van HIV.................................................................................................................................................... 41
1.2 Verspreiding naar Kinshasa en de wereld ................................................................................................................. 41
1.3 Eerste herkenning als aandoening ............................................................................................................................ 41
1.4 Wetenschappelijke doorbraak .................................................................................................................................. 42
1.5 HIV en de Afrikaanse realiteit ................................................................................................................................... 42
1.6 Amerikaanse herontdekking ..................................................................................................................................... 43
2. Transmissie van HIV ........................................................................................................................................................... 43
1
, 3. Virologische inzichten rond HIV .......................................................................................................................................... 45
3.1 Eigenschappen van HIV ............................................................................................................................................ 45
3.2 Mechanisme van HIV-infecCe ................................................................................................................................... 46
4. Epidemiologische inzichten rond HIV ................................................................................................................................. 48
4.1 HIV in België.............................................................................................................................................................. 48
4.2 HIV wereldwijd ......................................................................................................................................................... 48
5. Klinische symptomen van HIV ............................................................................................................................................ 49
5.1 Ziekteverloop van HIV............................................................................................................................................... 50
5.2 HIV en het wasCng-syndroom .................................................................................................................................. 51
6. Laboratoriumdiagnos7ek ................................................................................................................................................... 52
6.1 EvoluCe van HIV-testen ............................................................................................................................................. 52
7. Therapie ............................................................................................................................................................................. 53
7.1 Aangrijpingspunten voor anCretrovirale therapie .................................................................................................... 53
7.2 EvoluCe van HIV-behandeling ................................................................................................................................... 54
7.3 Huidige status HIV .................................................................................................................................................... 55
8. De strijd tegen HIV: wereldwijde doelen ............................................................................................................................ 56
LES 5: Herpesvirussen.............................................................................................................................................................. 57
1. Inleiding.............................................................................................................................................................................. 57
2. Herpes simplex type 1 en 2 (HSV-1 / HSV-2) ....................................................................................................................... 58
3. Varicella zoster virus (VZV) ................................................................................................................................................. 60
3.1 Primo-infecCe: varicella ............................................................................................................................................ 60
3.2 ReacCvaCe: zona (gordelroos) .................................................................................................................................. 62
4. Cytomegalovirus (CMV)...................................................................................................................................................... 64
5. Epstein-Barr virus (EBV)...................................................................................................................................................... 66
6. Humaan herpesvirus type 6 en 7 (HHV-6 / HHV-7) ............................................................................................................. 67
7. Humaan herpesvirus 8 (HHV-8) .......................................................................................................................................... 68
LES 6: MBR/MMR .................................................................................................................................................................... 69
1. Mazelen (Measles) ............................................................................................................................................................. 69
2. Bof (Mumps)....................................................................................................................................................................... 70
3. Rubella ............................................................................................................................................................................... 70
LES 7: Humaan Papillomavirus (HPV) ....................................................................................................................................... 73
1. Wat is HPV? ........................................................................................................................................................................ 73
1.1 Structuur ................................................................................................................................................................... 73
1.2 Papillomaviridae: replicaCecyclus ............................................................................................................................. 74
1.3 HPV en kanker........................................................................................................................................................... 75
1.4 Oorsprong en verspreiding van HPV ......................................................................................................................... 76
2. Fylogene7sche classifica7e van HPV .................................................................................................................................. 77
2.1 Goedaardige cutane letsels ..................................................................................................................................... 77
2.2 Kwaadaardige cutane letsels.................................................................................................................................... 79
2.3 Benigne mucosale letsels ......................................................................................................................................... 80
2.4 Kwaadaardige mucosale letsels ................................................................................................................................ 81
3. Baarmoederhalskanker ...................................................................................................................................................... 81
3.1 Onderzoek ................................................................................................................................................................ 82
3.2 Behandeling .............................................................................................................................................................. 88
4. HPV-screening .................................................................................................................................................................... 88
5. Vaccina7e ........................................................................................................................................................................... 89
LES 8: Gastro-enteri2s virussen ............................................................................................................................................... 93
2
, 1. Inleiding.............................................................................................................................................................................. 93
2. Rotavirus ............................................................................................................................................................................ 94
2.1 Morfologie van het rotavirus .................................................................................................................................... 94
2.2 Epidemiologie ........................................................................................................................................................... 95
2.3 Klinische presentaCe en immuniteit ......................................................................................................................... 96
2.4 VaccinaCe.................................................................................................................................................................. 96
3. Norovirus ............................................................................................................................................................................ 97
3.1 Klinisch beeld en impact ........................................................................................................................................... 98
3.2 Epidemiologie ........................................................................................................................................................... 98
4. Astrovirus ........................................................................................................................................................................... 99
5. Adenovirus ......................................................................................................................................................................... 99
LES 9: Hepa22s ..................................................................................................................................................................... 101
1. Inleiding............................................................................................................................................................................ 101
1.1 Pathogenese van hepaCCs ...................................................................................................................................... 102
1.2 Geelzucht (icterus) .................................................................................................................................................. 102
2. Hepa77s alfabet ............................................................................................................................................................... 103
2.1 HepaCCs A (HAV) .................................................................................................................................................... 103
2.2 HepaCCs B (HBV) .................................................................................................................................................... 105
2.3 HepaCCs C (HCV) .................................................................................................................................................... 108
2.4 HepaCCs D (HDV) .................................................................................................................................................... 110
2.5 HepaCCs E (HEV) ..................................................................................................................................................... 110
2.6 Overige hepaCCsvirussen ....................................................................................................................................... 111
3
,4
,LES 1: INLEIDING & DIAGNOSTIEK
1. INLEIDING
• Virologie binnen geneeskunde:
o studie van virussen, met nadruk op ziekmakende varianten
• Niet alle virussen zijn schadelijk:
o veel zijn onschuldig of essen@eel voor evolu@e
o endogene retrovirussen in menselijk genoom:
§ rol in placenta-ontwikkeling
§ rol in kleurenzicht
• Doel van virussen:
o vermenigvuldiging
o erns@ge ziekte ≠ doel van virus
o vaak gevolg van overma@ge immuunreac@e van gastheer
• Ontstaan virologie:
o einde 19e eeuw (bacteriën waren toen al ontdekt)
o Mar@nus Beijerinck:
§ ziekteverwekker kleiner dan bacteriën
§ in la@jn betekent virus: ‘vergif’
o 20e eeuw:
§ sterke ontwikkeling door:
§ elektronenmicroscopie
§ celcultuur
• Virologie als discipline:
o dynamisch vakgebied
o interdisciplinair:
§ geneeskunde
§ biologie
§ fysica
§ epidemiologie
o blijvend belangrijk voor:
§ fundamenteel onderzoek
§ klinische prak@jk
Heel wat ‘bekende’ ziektes veroorzaakt door virussen:
o Pokken:
§ historisch zeer belangrijke infec@e
§ uitgeroeid door vaccina@e à virus bestaat wel nog in laboratoria
o Polio:
§ erns@ge impact (spierverlamming)(paralyse)
§ pa@ënten aRankelijk van ijzeren long
§ bijna uitgeroeid door vaccina@e
o HIV (Humaan Immunodeficiën@e Virus) à zonder behandeling leidt dit tot aids
§ wereldwijde crisis (jaren 80-90)
§ aids (Acquired Immune Deficiency Syndrome) = belangrijkste doodsoorzaak bij jonge
mannen (VS)
§ sterZe sterk gedaald door medische vooruitgang
5
, 2. VIRALE STRUCTUUR
• Basisopbouw:
o genoom (gene@sch materiaal)
o capside (eiwitmantel)
o eventueel enveloppe (lipidenlaag)
2.1 SCHAAL
• Groo]e: ± 25 nm (kleinste) tot ± 400 nm (grootste)
• Niet zichtbaar met lichtmicroscoop
o meestal elektronenmicroscoop nodig
o uitzonderlijk: grootste virussen zichtbaar met fasecontrast à Mimivirus (± 400 nm)
• ultrafiltreerbar
• Vergelijking: E. coli: ± 1,5 µm (= 1500 nm) → veel groter dan virussen
• Varia@e binnen virussen:
o Pokkenvirus:
§ ± 300 nm
§ Grootste bij de mens gekende virus
o Herpesvirus:
§ ± 100 nm
§ middelgroot
o Poliovirus:
§ ± 30 nm
§ zeer klein
§ behoort tot picornavirussen:
§ “pico” = klein
§ RNA-genoom
2.2 ENVELOPPE
Geënvelopeerde virussen Naakte virussen
• bezi]en lipidendubbellaag aeoms@g van • geen enveloppe
gastheercel • resistenter tegen:
• func@e: vergemakkelijkt binnendringen in o detergenten
cellen o uitdroging
• nadeel:
o kwetsbaar voor:
§ alcohol
§ zeep
o destruc@e enveloppe → virus
geïnac@veerd
• Belangrijk inzicht:
o enveloppe:
§ voordeel: celinvasie (gelijkenis met
celmembraan)
§ nadeel: lagere stabiliteit → zwakke plek
buiten lichaam
6
, 2.3 CAPSIDE
Doel: gene@sch materiaal beschermen
Kenmerk Helicaal Icosahedraal Complex
Defini0e • Eenvoudigste vorm. • Zeer stabiele en = Verzamelgroep van
• Ontstaat wanneer een veelvoorkomende virussen die niet strikt
streng gene@sch materiaal structuur. helicaal of icosahedraal
(meestal RNA) wordt • Bestaat uit zijn.
omgeven door één type capsomeren met
capside-eiwit dat symmetrische
spiraalsgewijs opbouw (5- en 6-
(“dakpansgewijs”) rond het hoeken) → bijna
RNA ligt. bolvormig (zoals
voetbal).
Opbouw Auto-assemblage zonder Geen uniforme structuur.
energie.
Voorbeelden • Tabaksmozaïekvirus à Adenovirus (naakt), • Pokkenvirus
rigide herpesvirus (enveloppe),
papillomavirus (naakt)
• Bacteriofaag
• Ebolavirus à soepel (injec@emechanisme,
geen humane ziekte)
2.4 GENOOM
• Gene@sch materiaal = belangrijkste onderdeel van virus
• Virussen beva]en DNA of RNA (niet beide)
• Onderscheidt virussen van andere organismen (die enkel DNA hebben)
Lineair Circulair Gesegmenteerd**
DNA DS Meest frequent Zeldzamer dan lineair /
Vb: Herpesvirus Vb: Papillomavirus
7
, Vb: Hepa@@s B à In de cel is
het dubbelstrengig en
circulair, maar in het
virusdeeltje is slechts 2/3
dubbelstrengig en 1/3
enkelstrengig. De reden is
onbekend.
SS Zeldzaam (Vb: circovirus in varkens en /
Vb: parvovirus B19 vogels)
• Bij kinderen milde ziekte
(koorts + uitslag)
• Bij primo-infec@e @jdens
zwangerschap →
stopzeong aanmaak rode
bloedcellen → fataal voor
foetus. Intra-uteriene
transfusie kan reddend
zijn.
RNA DS Zeldzaam / Zeldzaam
Vb: Rotavirus Vb: Rotavirus (11
segmenten)
SS Meest frequent Vb: Plant viroïd Vb: Griepevirus
Vb: mazelenvirus, HIV, à Lijkt dubbelstrengig (influenza)(8 segmenten) &
rhabdovirus, SARS-CoV-2 doordat het enkelstrengig Hantavirus (3 segmenten
RNA opkrult (hairpin) voor die coderen voor
stabiliteit verschillende
eiwi]en)(doorgave door
kleine knaagdieren)
** SegmentaPe
• Gesegmenteerd genoom = meerdere “chromosoomstukken” =
verschillende gene@sche fragmenten
• Voordeel: reassortment
o uitwisseling van segmenten bij co-infec@e (= cel geïnfecteerd door
2 virussen; zeldzaam)
o snelle gene@sche varia@e
o belangrijk bij influenza → nieuwe varianten → pandemieën mogelijk
8
LES 1: Inleiding & diagnos2ek .................................................................................................................................................... 5
1. Inleiding................................................................................................................................................................................ 5
2. Virale structuur .................................................................................................................................................................... 6
2.1 Schaal.......................................................................................................................................................................... 6
2.2 Enveloppe ................................................................................................................................................................... 6
2.3 Capside ....................................................................................................................................................................... 7
2.4 Genoom ...................................................................................................................................................................... 7
2.5 Virus taxonomie .......................................................................................................................................................... 9
3. Virale replica7ecyclus ........................................................................................................................................................... 9
4. Diagnosestelling van een virale infec7e ............................................................................................................................. 10
4.1 Rechtstreekse detecCe ............................................................................................................................................. 10
4.2 Onrechtstreekse detecCe ......................................................................................................................................... 14
LES 2: Influenza ....................................................................................................................................................................... 17
1. Inleiding.............................................................................................................................................................................. 17
2. Geschiedenis van influenza ................................................................................................................................................ 18
3. Eigenschappen van het influenza virus .............................................................................................................................. 19
3.1 Morfologische kenmerken van het influenza virus ................................................................................................... 19
3.2 Ziektebeelden van het influenza virus ...................................................................................................................... 19
4. Pandemieën........................................................................................................................................................................ 21
4.1 Strategieën ter beheersing van griep........................................................................................................................ 23
5. Behandeling van influenza ................................................................................................................................................. 24
5.1 AnCvirale middelen .................................................................................................................................................. 24
5.2 Homeopathische middelen ...................................................................................................................................... 25
5.3 VaccinaCe.................................................................................................................................................................. 25
5. Vogelgriep: achtergrond en actuele ontwikkelingen .......................................................................................................... 28
5.1 Verspreiding en natuurlijke patronen ............................................................................................................................... 28
5.2 Historiek en mortaliteit ..................................................................................................................................................... 28
LES 3: COVID ........................................................................................................................................................................... 31
1. Inleiding: geschiedenis van de SARS-CoV-virussen ............................................................................................................. 31
2. De COVID-19-pandemie ..................................................................................................................................................... 31
3. Lessen uit COVID-19 voor toekoms7ge pandemieën .......................................................................................................... 33
4. Crisisbeheer 7jdens een pandemie: waarom niets doen geen op7e is ............................................................................... 34
4.1 Niet-farmaceuCsche intervenCes (NPI’s) .................................................................................................................. 35
4.2 FarmaceuCsche intervenCes..................................................................................................................................... 37
LES 4: HIV ................................................................................................................................................................................ 41
1. De geschiedenis van HIV .................................................................................................................................................... 41
1.1 Oorsprong van HIV.................................................................................................................................................... 41
1.2 Verspreiding naar Kinshasa en de wereld ................................................................................................................. 41
1.3 Eerste herkenning als aandoening ............................................................................................................................ 41
1.4 Wetenschappelijke doorbraak .................................................................................................................................. 42
1.5 HIV en de Afrikaanse realiteit ................................................................................................................................... 42
1.6 Amerikaanse herontdekking ..................................................................................................................................... 43
2. Transmissie van HIV ........................................................................................................................................................... 43
1
, 3. Virologische inzichten rond HIV .......................................................................................................................................... 45
3.1 Eigenschappen van HIV ............................................................................................................................................ 45
3.2 Mechanisme van HIV-infecCe ................................................................................................................................... 46
4. Epidemiologische inzichten rond HIV ................................................................................................................................. 48
4.1 HIV in België.............................................................................................................................................................. 48
4.2 HIV wereldwijd ......................................................................................................................................................... 48
5. Klinische symptomen van HIV ............................................................................................................................................ 49
5.1 Ziekteverloop van HIV............................................................................................................................................... 50
5.2 HIV en het wasCng-syndroom .................................................................................................................................. 51
6. Laboratoriumdiagnos7ek ................................................................................................................................................... 52
6.1 EvoluCe van HIV-testen ............................................................................................................................................. 52
7. Therapie ............................................................................................................................................................................. 53
7.1 Aangrijpingspunten voor anCretrovirale therapie .................................................................................................... 53
7.2 EvoluCe van HIV-behandeling ................................................................................................................................... 54
7.3 Huidige status HIV .................................................................................................................................................... 55
8. De strijd tegen HIV: wereldwijde doelen ............................................................................................................................ 56
LES 5: Herpesvirussen.............................................................................................................................................................. 57
1. Inleiding.............................................................................................................................................................................. 57
2. Herpes simplex type 1 en 2 (HSV-1 / HSV-2) ....................................................................................................................... 58
3. Varicella zoster virus (VZV) ................................................................................................................................................. 60
3.1 Primo-infecCe: varicella ............................................................................................................................................ 60
3.2 ReacCvaCe: zona (gordelroos) .................................................................................................................................. 62
4. Cytomegalovirus (CMV)...................................................................................................................................................... 64
5. Epstein-Barr virus (EBV)...................................................................................................................................................... 66
6. Humaan herpesvirus type 6 en 7 (HHV-6 / HHV-7) ............................................................................................................. 67
7. Humaan herpesvirus 8 (HHV-8) .......................................................................................................................................... 68
LES 6: MBR/MMR .................................................................................................................................................................... 69
1. Mazelen (Measles) ............................................................................................................................................................. 69
2. Bof (Mumps)....................................................................................................................................................................... 70
3. Rubella ............................................................................................................................................................................... 70
LES 7: Humaan Papillomavirus (HPV) ....................................................................................................................................... 73
1. Wat is HPV? ........................................................................................................................................................................ 73
1.1 Structuur ................................................................................................................................................................... 73
1.2 Papillomaviridae: replicaCecyclus ............................................................................................................................. 74
1.3 HPV en kanker........................................................................................................................................................... 75
1.4 Oorsprong en verspreiding van HPV ......................................................................................................................... 76
2. Fylogene7sche classifica7e van HPV .................................................................................................................................. 77
2.1 Goedaardige cutane letsels ..................................................................................................................................... 77
2.2 Kwaadaardige cutane letsels.................................................................................................................................... 79
2.3 Benigne mucosale letsels ......................................................................................................................................... 80
2.4 Kwaadaardige mucosale letsels ................................................................................................................................ 81
3. Baarmoederhalskanker ...................................................................................................................................................... 81
3.1 Onderzoek ................................................................................................................................................................ 82
3.2 Behandeling .............................................................................................................................................................. 88
4. HPV-screening .................................................................................................................................................................... 88
5. Vaccina7e ........................................................................................................................................................................... 89
LES 8: Gastro-enteri2s virussen ............................................................................................................................................... 93
2
, 1. Inleiding.............................................................................................................................................................................. 93
2. Rotavirus ............................................................................................................................................................................ 94
2.1 Morfologie van het rotavirus .................................................................................................................................... 94
2.2 Epidemiologie ........................................................................................................................................................... 95
2.3 Klinische presentaCe en immuniteit ......................................................................................................................... 96
2.4 VaccinaCe.................................................................................................................................................................. 96
3. Norovirus ............................................................................................................................................................................ 97
3.1 Klinisch beeld en impact ........................................................................................................................................... 98
3.2 Epidemiologie ........................................................................................................................................................... 98
4. Astrovirus ........................................................................................................................................................................... 99
5. Adenovirus ......................................................................................................................................................................... 99
LES 9: Hepa22s ..................................................................................................................................................................... 101
1. Inleiding............................................................................................................................................................................ 101
1.1 Pathogenese van hepaCCs ...................................................................................................................................... 102
1.2 Geelzucht (icterus) .................................................................................................................................................. 102
2. Hepa77s alfabet ............................................................................................................................................................... 103
2.1 HepaCCs A (HAV) .................................................................................................................................................... 103
2.2 HepaCCs B (HBV) .................................................................................................................................................... 105
2.3 HepaCCs C (HCV) .................................................................................................................................................... 108
2.4 HepaCCs D (HDV) .................................................................................................................................................... 110
2.5 HepaCCs E (HEV) ..................................................................................................................................................... 110
2.6 Overige hepaCCsvirussen ....................................................................................................................................... 111
3
,4
,LES 1: INLEIDING & DIAGNOSTIEK
1. INLEIDING
• Virologie binnen geneeskunde:
o studie van virussen, met nadruk op ziekmakende varianten
• Niet alle virussen zijn schadelijk:
o veel zijn onschuldig of essen@eel voor evolu@e
o endogene retrovirussen in menselijk genoom:
§ rol in placenta-ontwikkeling
§ rol in kleurenzicht
• Doel van virussen:
o vermenigvuldiging
o erns@ge ziekte ≠ doel van virus
o vaak gevolg van overma@ge immuunreac@e van gastheer
• Ontstaan virologie:
o einde 19e eeuw (bacteriën waren toen al ontdekt)
o Mar@nus Beijerinck:
§ ziekteverwekker kleiner dan bacteriën
§ in la@jn betekent virus: ‘vergif’
o 20e eeuw:
§ sterke ontwikkeling door:
§ elektronenmicroscopie
§ celcultuur
• Virologie als discipline:
o dynamisch vakgebied
o interdisciplinair:
§ geneeskunde
§ biologie
§ fysica
§ epidemiologie
o blijvend belangrijk voor:
§ fundamenteel onderzoek
§ klinische prak@jk
Heel wat ‘bekende’ ziektes veroorzaakt door virussen:
o Pokken:
§ historisch zeer belangrijke infec@e
§ uitgeroeid door vaccina@e à virus bestaat wel nog in laboratoria
o Polio:
§ erns@ge impact (spierverlamming)(paralyse)
§ pa@ënten aRankelijk van ijzeren long
§ bijna uitgeroeid door vaccina@e
o HIV (Humaan Immunodeficiën@e Virus) à zonder behandeling leidt dit tot aids
§ wereldwijde crisis (jaren 80-90)
§ aids (Acquired Immune Deficiency Syndrome) = belangrijkste doodsoorzaak bij jonge
mannen (VS)
§ sterZe sterk gedaald door medische vooruitgang
5
, 2. VIRALE STRUCTUUR
• Basisopbouw:
o genoom (gene@sch materiaal)
o capside (eiwitmantel)
o eventueel enveloppe (lipidenlaag)
2.1 SCHAAL
• Groo]e: ± 25 nm (kleinste) tot ± 400 nm (grootste)
• Niet zichtbaar met lichtmicroscoop
o meestal elektronenmicroscoop nodig
o uitzonderlijk: grootste virussen zichtbaar met fasecontrast à Mimivirus (± 400 nm)
• ultrafiltreerbar
• Vergelijking: E. coli: ± 1,5 µm (= 1500 nm) → veel groter dan virussen
• Varia@e binnen virussen:
o Pokkenvirus:
§ ± 300 nm
§ Grootste bij de mens gekende virus
o Herpesvirus:
§ ± 100 nm
§ middelgroot
o Poliovirus:
§ ± 30 nm
§ zeer klein
§ behoort tot picornavirussen:
§ “pico” = klein
§ RNA-genoom
2.2 ENVELOPPE
Geënvelopeerde virussen Naakte virussen
• bezi]en lipidendubbellaag aeoms@g van • geen enveloppe
gastheercel • resistenter tegen:
• func@e: vergemakkelijkt binnendringen in o detergenten
cellen o uitdroging
• nadeel:
o kwetsbaar voor:
§ alcohol
§ zeep
o destruc@e enveloppe → virus
geïnac@veerd
• Belangrijk inzicht:
o enveloppe:
§ voordeel: celinvasie (gelijkenis met
celmembraan)
§ nadeel: lagere stabiliteit → zwakke plek
buiten lichaam
6
, 2.3 CAPSIDE
Doel: gene@sch materiaal beschermen
Kenmerk Helicaal Icosahedraal Complex
Defini0e • Eenvoudigste vorm. • Zeer stabiele en = Verzamelgroep van
• Ontstaat wanneer een veelvoorkomende virussen die niet strikt
streng gene@sch materiaal structuur. helicaal of icosahedraal
(meestal RNA) wordt • Bestaat uit zijn.
omgeven door één type capsomeren met
capside-eiwit dat symmetrische
spiraalsgewijs opbouw (5- en 6-
(“dakpansgewijs”) rond het hoeken) → bijna
RNA ligt. bolvormig (zoals
voetbal).
Opbouw Auto-assemblage zonder Geen uniforme structuur.
energie.
Voorbeelden • Tabaksmozaïekvirus à Adenovirus (naakt), • Pokkenvirus
rigide herpesvirus (enveloppe),
papillomavirus (naakt)
• Bacteriofaag
• Ebolavirus à soepel (injec@emechanisme,
geen humane ziekte)
2.4 GENOOM
• Gene@sch materiaal = belangrijkste onderdeel van virus
• Virussen beva]en DNA of RNA (niet beide)
• Onderscheidt virussen van andere organismen (die enkel DNA hebben)
Lineair Circulair Gesegmenteerd**
DNA DS Meest frequent Zeldzamer dan lineair /
Vb: Herpesvirus Vb: Papillomavirus
7
, Vb: Hepa@@s B à In de cel is
het dubbelstrengig en
circulair, maar in het
virusdeeltje is slechts 2/3
dubbelstrengig en 1/3
enkelstrengig. De reden is
onbekend.
SS Zeldzaam (Vb: circovirus in varkens en /
Vb: parvovirus B19 vogels)
• Bij kinderen milde ziekte
(koorts + uitslag)
• Bij primo-infec@e @jdens
zwangerschap →
stopzeong aanmaak rode
bloedcellen → fataal voor
foetus. Intra-uteriene
transfusie kan reddend
zijn.
RNA DS Zeldzaam / Zeldzaam
Vb: Rotavirus Vb: Rotavirus (11
segmenten)
SS Meest frequent Vb: Plant viroïd Vb: Griepevirus
Vb: mazelenvirus, HIV, à Lijkt dubbelstrengig (influenza)(8 segmenten) &
rhabdovirus, SARS-CoV-2 doordat het enkelstrengig Hantavirus (3 segmenten
RNA opkrult (hairpin) voor die coderen voor
stabiliteit verschillende
eiwi]en)(doorgave door
kleine knaagdieren)
** SegmentaPe
• Gesegmenteerd genoom = meerdere “chromosoomstukken” =
verschillende gene@sche fragmenten
• Voordeel: reassortment
o uitwisseling van segmenten bij co-infec@e (= cel geïnfecteerd door
2 virussen; zeldzaam)
o snelle gene@sche varia@e
o belangrijk bij influenza → nieuwe varianten → pandemieën mogelijk
8
