POLITICOLOGIE
Prof. dr. Esther van Zimmeren
2025-2026
Dit document bevat een uitgebreide samenvatting van de colleges van het
opleidingsonderdeel Politicologie. De inhoud is gebaseerd op de uitleg van de professor
en de bijbehorende Power Point presentaties.
Chaima Ikken
,Politicologie 2025-2026
INHOUDSTAFEL
LES WOENSDAG 11 FEBRUARI 2026 ................................................................................. 3
H1. POLITIEK EN POLITIEKE WETENSCHAP ................................................................................. 3
H1.1. POLITIEK IS HET ORDENEN EN BESTUREN VAN EEN SAMENLEVING ................................................ 3
H1.2 …DIE TERRITORIAAL AFGEBAKEND IS ...................................................................................... 3
H1.3. POLITIEKE CULTUUR ......................................................................................................... 3
LES WOENSDAG 18 FEBRUARI 2026 ................................................................................. 4
H2. STAAT EN MACHT ........................................................................................................... 4
H2.1. POLITIEK EN MACHT .......................................................................................................... 4
H2.2. MACHT VAN DE STAAT........................................................................................................ 6
H2.3. LEGITIMITEIT VAN DE STAAT ................................................................................................. 7
H3. BREUKLIJNEN EN IDEOLOGIEËN ......................................................................................... 8
H3.1. BREUKLIJNEN .................................................................................................................. 8
LES WOENSDAG 25 FEBRUARI 2026 ............................................................................... 10
H3.2. IDEOLOGIEËN ................................................................................................................ 14
LES WOENSDAG 4 MAART 2026 ..................................................................................... 19
H3. BREUKLIJNEN EN IDEOLOGIËEN: CONNECTIES .......................................................................... 22
H4. DEMOCRATIE .............................................................................................................. 23
LES WOENSDAG 11 MAART 2026 .................................................................................... 24
H4.1. DEMOCRATIE ................................................................................................................. 24
H14. DEMOCRATIE IN BEWEGING .......................................................................................... 28
H14.1. “STAAT” VAN DE DEMOCRATIE – INTERNATIONAAL ................................................................. 29
H14.2. “STAAT” VAN DE DEMOCRATIE IN BELGIË ............................................................................. 31
H14.3. “STAAT” VAN DE DEMOCRATIE IN BELGIË EN NEDERLAND ........................................................ 31
H14.4. DEMOCRATIC BACKSLIDING ............................................................................................. 32
SNIJVLAK RECHT & DEMOCRATIE.................................................................................................. 33
LES WOENSDAG 18 MAART 2026 .................................................................................... 33
H5. POLITIEKE VERTEGENWOORDIGING .................................................................................. 33
H5.1. DIRECTE DEMOCRATIE V. INDIRECTE/REPRESENTATIEVE DEMOCRATIE .......................................... 33
H5.2. VERTEGENWOORDIGING ................................................................................................... 36
Chaima Ikken 1
,Politicologie 2025-2026
H6. POLITIEKE PARTICIPATIE EN SOCIALE BEWEGINGEN .............................................................. 40
H6.1. POLITIEKE PARTICIPATIE .................................................................................................... 40
H6.2. SOCIALE BEWEGINGEN ..................................................................................................... 45
LES WOENSDAG 1 APRIL 2026 ....................................................................................... 45
H6.4. COLLECTIEVE POLITIEKE PARTICIPATIE .................................................................................. 48
SNIJVLAK TUSSEN RECHT & POLITIEKE PARTICIPATIE ......................................................................... 51
H7. POLITIEKE PARTIJEN EN PARTIJSYSTEMEN ........................................................................... 51
H7.1. POLITIEKE PARTIJEN ......................................................................................................... 51
LES WOENSDAG 22 APRIL 2026 ..................................................................................... 55
H7.2. PARTIJSYSTEMEN............................................................................................................. 55
H8. KIESSYSTEMEN EN STEMGEDRAG ..................................................................................... 57
H8.1. KIESSYSTEMEN ............................................................................................................... 57
LES DINSDAG 28 APRIL 2026.......................................................................................... 58
H8.2. STEMGEDRAG ................................................................................................................ 64
SNIJVLAK RECHT EN KIESSYSTEMEN .............................................................................................. 65
LES WOENSDAG 6 MEI 2026 .......................................................................................... 65
H9. SCHEIDING DER MACHTEN ............................................................................................. 65
H9.1. SCHEIDING DER MACHTEN ................................................................................................ 65
H9.2. WETGEVENDE MACHT ...................................................................................................... 68
H9.3. UITVOERENDE MACHT ...................................................................................................... 73
LES WOENSAG 13 MEI 2026 ........................................................................................... 76
H9.4. RECHTERLIJKE MACHT ...................................................................................................... 76
H10. ADMINISTRATIE, BESTUUR EN BELEID .............................................................................. 79
H10.1. ADMINISTRATIE ............................................................................................................. 79
LES WOENSDAG 20 MEI 2026 ......................................................................................... 82
H10.2. BELEID ....................................................................................................................... 82
AFSLUITING ............................................................................................................................ 90
H11. FEDERALISME & DEMOCRATIE ....................................................................................... 90
H11.1. STAATSTRUCTUUR ......................................................................................................... 90
H11.2. FEDERALE STATEN ......................................................................................................... 94
H11.3. BELGISCH FEDERALISME ................................................................................................ 97
Chaima Ikken 2
,Politicologie 2025-2026
H12. INTERNATIONALE POLITIEK & EU ................................................................................... 97
H12.1. INTERNATIONALE POLITIEK .............................................................................................. 97
H12.2. EUROPESE UNIE .......................................................................................................... 101
LES WOENSDAG 11 FEBRUARI 2026
H1. POLITIEK EN POLITIEKE WETENSCHAP
H1.1. POLITIEK IS HET ORDENEN EN BESTUREN VAN EEN SAMENLEVING
De herkomst van politiek komt van “Politika”, wat verwijst naar zaken die met de “polis” te maken
hebben. Polis betekent stad-staat.
Aristoteles omschreef de mens als “zoön politikon”, wat betekent dat de mens een “sociaal wezen” is.
Plato sprak over “Politeia”, waarbij het bestuur in handen is van wijze, goed opgeleide mannen.
Volgens het handboek is er een breed perspectief op politiek. Politiek is overal waar er regels bestaan.
Dus ook in verenigingen, scholen, universiteiten en bedrijven.
H1.2 …DIE TERRITORIAAL AFGEBAKEND IS
Politiek heeft betrekking op staatsinrichting, instellingen en andere actoren. Daarnaast gaat het ook over
gedrag, strategie, samenwerking en conflict, evenals over beleid.
Politiek kan territoriaal zijn, en is dan omvattend en dwingend. Dit geldt bijvoorbeeld voor
gemeenten, provincies, regio’s, landen, de European Union, de NATO en de United Nations.
Politiek kan ook niet territoriaal zijn. Dan is het functioneler en tot op zekere hoogte
vrijblijvender. Dit geldt bijvoorbeeld voor verenigingen en religieuze gemeenschappen.
H1.3. POLITIEKE CULTUUR
De reikwijdte van politiek heeft betrekking op een grotere of kleinere rol van de overheid en op evoluties
daarin. Dit hangt samen met behoeften in de samenleving, mentaliteit, nieuwe technologieën en de
grenzen tussen publiek en privé.
Nachtwakersstaat Sociale Welvaartsstaat Regulerende staat
19e eeuw 20ste eeuw 21ste eeuw
Politiek was een beperkte Politiek werd een ingrijpende De staat heeft een
aangelegenheid. De nadruk lag op aangelegenheid. Er kwam meer allesomvattende impact
burgerlijke rechten en vrijheden en sociale bescherming vanwege op het dagelijks leven.
op basisregels. de nefaste gevolgen van vrij
economisch handelen, met een Een voorbeeld hiervan is
De taak van de staat was “waken” rol voor de arbeidsbeweging. de omgang met
over justitie en binnenlandse zaken. persoonsgegevens en
Zij hield zich ook bezig met grenzen, De verzorgingsstaat richtte zich privacy.
defensie en buitenlandse zaken, met op gezondheid, werkgelegenheid,
financiën en belastingen. sociale zekerheid en onderwijs.
Chaima Ikken 3
, Politicologie 2025-2026
LES WOENSDAG 18 FEBRUARI 2026
H2. STAAT EN MACHT
H2.1. POLITIEK EN MACHT
Link tussen macht en politiek is heel nauw.
Macht is ook iets dat je verder kan expliciteren d.m.v. het aannemen van bindende regels en het
handhaven en afdwingen van die regels met sancties en dwangmiddelen. Wet- en regelgeving kunnen
alleen “functioneren” als de regels opgelegd worden aan de leden van de samenleving en er ook gevolgen
zijn verbonden aan niet-naleving. De sancties moeten gerechtvaardigd en proportioneel zijn om het doel
te bereiken. De regels moeten op dezelfde manier aan de hele maatschappij worden opgelegd.
Regels zijn er ook voor de overheid; ook zij moeten zich aan die regels houden. Niet alleen regionale,
maar ook EU-instellingen en internationale organisaties. Waardoor de macht ook gestuurd, beperkt,
gerechtvaardigd en gelegitimeerd wordt.
Burgerlijke ongehoorzaamheid (Thoreau, Arendt – “civil disobedience”) betekent een niet
gewelddadige, doelbewuste daad van verzet die ingaat tegen de wet en die als doel heeft om een
wijziging in wetgeving/beleid te verwezenlijken. Het gaat om een vorm van vreedzaam protest die steunt
op morele overwegingen en een fundamenteel onrecht aanklaagt, waarbij men de eventuele juridische
gevolgen van het handelen aanvaardt. Tegelijk veronderstelt burgerlijke ongehoorzaamheid een open
dialoog en een gedeelde overtuiging binnen de samenleving.
Mogelijke examenvraag: beoordelen of dat bepaalde geval overeenstemt met de definitie van burgerlijke ongehoorzaamheid.
Internalisering van regels is van sprake wanneer wij regels volgen zonder na te denken (vb. rechts rijden,
groen/oranje/rood stoplicht, zebrapad, contract naleven). Regels worden doorheen de tijd
geïnternaliseerd, maar soms niet in absolute zin of niet door iedereen.
Bijv. oranjerood is in België direct hetzelfde als rood, maar in Nederland rijd je juist sneller. De
manier waarop dezelfde regel wordt geïnternaliseerd, kan in verschillende landen anders zijn.
De regels worden afgedwongen en gehandhaafd, ook dat is een vorm van machtsuitoefening. Maar dat
is niet overal even strikt.
H2.1.1. WAT IS MACHT?
Robert Dahl was een politieke wetenschapper die macht benaderde als een relationeel concept: macht
gaat volgens hem over relaties tussen mensen en tussen organisaties en mensen.
In zijn visie “Who Governs” heeft A macht over B in de mate waarin A B ertoe kan bewegen iets te
doen wat B anders niet zou doen. Het gaat dus om het sturen van het gedrag van anderen, niet
louter om een wens of voorkeur, maar om een effectieve beïnvloeding waardoor B tot een
bepaalde handeling overgaat. Die handeling van B is niet noodzakelijk volledig in
overeenstemming met de wil van A en kan zelfs onbedoelde effecten hebben.
Chaima Ikken 4
Prof. dr. Esther van Zimmeren
2025-2026
Dit document bevat een uitgebreide samenvatting van de colleges van het
opleidingsonderdeel Politicologie. De inhoud is gebaseerd op de uitleg van de professor
en de bijbehorende Power Point presentaties.
Chaima Ikken
,Politicologie 2025-2026
INHOUDSTAFEL
LES WOENSDAG 11 FEBRUARI 2026 ................................................................................. 3
H1. POLITIEK EN POLITIEKE WETENSCHAP ................................................................................. 3
H1.1. POLITIEK IS HET ORDENEN EN BESTUREN VAN EEN SAMENLEVING ................................................ 3
H1.2 …DIE TERRITORIAAL AFGEBAKEND IS ...................................................................................... 3
H1.3. POLITIEKE CULTUUR ......................................................................................................... 3
LES WOENSDAG 18 FEBRUARI 2026 ................................................................................. 4
H2. STAAT EN MACHT ........................................................................................................... 4
H2.1. POLITIEK EN MACHT .......................................................................................................... 4
H2.2. MACHT VAN DE STAAT........................................................................................................ 6
H2.3. LEGITIMITEIT VAN DE STAAT ................................................................................................. 7
H3. BREUKLIJNEN EN IDEOLOGIEËN ......................................................................................... 8
H3.1. BREUKLIJNEN .................................................................................................................. 8
LES WOENSDAG 25 FEBRUARI 2026 ............................................................................... 10
H3.2. IDEOLOGIEËN ................................................................................................................ 14
LES WOENSDAG 4 MAART 2026 ..................................................................................... 19
H3. BREUKLIJNEN EN IDEOLOGIËEN: CONNECTIES .......................................................................... 22
H4. DEMOCRATIE .............................................................................................................. 23
LES WOENSDAG 11 MAART 2026 .................................................................................... 24
H4.1. DEMOCRATIE ................................................................................................................. 24
H14. DEMOCRATIE IN BEWEGING .......................................................................................... 28
H14.1. “STAAT” VAN DE DEMOCRATIE – INTERNATIONAAL ................................................................. 29
H14.2. “STAAT” VAN DE DEMOCRATIE IN BELGIË ............................................................................. 31
H14.3. “STAAT” VAN DE DEMOCRATIE IN BELGIË EN NEDERLAND ........................................................ 31
H14.4. DEMOCRATIC BACKSLIDING ............................................................................................. 32
SNIJVLAK RECHT & DEMOCRATIE.................................................................................................. 33
LES WOENSDAG 18 MAART 2026 .................................................................................... 33
H5. POLITIEKE VERTEGENWOORDIGING .................................................................................. 33
H5.1. DIRECTE DEMOCRATIE V. INDIRECTE/REPRESENTATIEVE DEMOCRATIE .......................................... 33
H5.2. VERTEGENWOORDIGING ................................................................................................... 36
Chaima Ikken 1
,Politicologie 2025-2026
H6. POLITIEKE PARTICIPATIE EN SOCIALE BEWEGINGEN .............................................................. 40
H6.1. POLITIEKE PARTICIPATIE .................................................................................................... 40
H6.2. SOCIALE BEWEGINGEN ..................................................................................................... 45
LES WOENSDAG 1 APRIL 2026 ....................................................................................... 45
H6.4. COLLECTIEVE POLITIEKE PARTICIPATIE .................................................................................. 48
SNIJVLAK TUSSEN RECHT & POLITIEKE PARTICIPATIE ......................................................................... 51
H7. POLITIEKE PARTIJEN EN PARTIJSYSTEMEN ........................................................................... 51
H7.1. POLITIEKE PARTIJEN ......................................................................................................... 51
LES WOENSDAG 22 APRIL 2026 ..................................................................................... 55
H7.2. PARTIJSYSTEMEN............................................................................................................. 55
H8. KIESSYSTEMEN EN STEMGEDRAG ..................................................................................... 57
H8.1. KIESSYSTEMEN ............................................................................................................... 57
LES DINSDAG 28 APRIL 2026.......................................................................................... 58
H8.2. STEMGEDRAG ................................................................................................................ 64
SNIJVLAK RECHT EN KIESSYSTEMEN .............................................................................................. 65
LES WOENSDAG 6 MEI 2026 .......................................................................................... 65
H9. SCHEIDING DER MACHTEN ............................................................................................. 65
H9.1. SCHEIDING DER MACHTEN ................................................................................................ 65
H9.2. WETGEVENDE MACHT ...................................................................................................... 68
H9.3. UITVOERENDE MACHT ...................................................................................................... 73
LES WOENSAG 13 MEI 2026 ........................................................................................... 76
H9.4. RECHTERLIJKE MACHT ...................................................................................................... 76
H10. ADMINISTRATIE, BESTUUR EN BELEID .............................................................................. 79
H10.1. ADMINISTRATIE ............................................................................................................. 79
LES WOENSDAG 20 MEI 2026 ......................................................................................... 82
H10.2. BELEID ....................................................................................................................... 82
AFSLUITING ............................................................................................................................ 90
H11. FEDERALISME & DEMOCRATIE ....................................................................................... 90
H11.1. STAATSTRUCTUUR ......................................................................................................... 90
H11.2. FEDERALE STATEN ......................................................................................................... 94
H11.3. BELGISCH FEDERALISME ................................................................................................ 97
Chaima Ikken 2
,Politicologie 2025-2026
H12. INTERNATIONALE POLITIEK & EU ................................................................................... 97
H12.1. INTERNATIONALE POLITIEK .............................................................................................. 97
H12.2. EUROPESE UNIE .......................................................................................................... 101
LES WOENSDAG 11 FEBRUARI 2026
H1. POLITIEK EN POLITIEKE WETENSCHAP
H1.1. POLITIEK IS HET ORDENEN EN BESTUREN VAN EEN SAMENLEVING
De herkomst van politiek komt van “Politika”, wat verwijst naar zaken die met de “polis” te maken
hebben. Polis betekent stad-staat.
Aristoteles omschreef de mens als “zoön politikon”, wat betekent dat de mens een “sociaal wezen” is.
Plato sprak over “Politeia”, waarbij het bestuur in handen is van wijze, goed opgeleide mannen.
Volgens het handboek is er een breed perspectief op politiek. Politiek is overal waar er regels bestaan.
Dus ook in verenigingen, scholen, universiteiten en bedrijven.
H1.2 …DIE TERRITORIAAL AFGEBAKEND IS
Politiek heeft betrekking op staatsinrichting, instellingen en andere actoren. Daarnaast gaat het ook over
gedrag, strategie, samenwerking en conflict, evenals over beleid.
Politiek kan territoriaal zijn, en is dan omvattend en dwingend. Dit geldt bijvoorbeeld voor
gemeenten, provincies, regio’s, landen, de European Union, de NATO en de United Nations.
Politiek kan ook niet territoriaal zijn. Dan is het functioneler en tot op zekere hoogte
vrijblijvender. Dit geldt bijvoorbeeld voor verenigingen en religieuze gemeenschappen.
H1.3. POLITIEKE CULTUUR
De reikwijdte van politiek heeft betrekking op een grotere of kleinere rol van de overheid en op evoluties
daarin. Dit hangt samen met behoeften in de samenleving, mentaliteit, nieuwe technologieën en de
grenzen tussen publiek en privé.
Nachtwakersstaat Sociale Welvaartsstaat Regulerende staat
19e eeuw 20ste eeuw 21ste eeuw
Politiek was een beperkte Politiek werd een ingrijpende De staat heeft een
aangelegenheid. De nadruk lag op aangelegenheid. Er kwam meer allesomvattende impact
burgerlijke rechten en vrijheden en sociale bescherming vanwege op het dagelijks leven.
op basisregels. de nefaste gevolgen van vrij
economisch handelen, met een Een voorbeeld hiervan is
De taak van de staat was “waken” rol voor de arbeidsbeweging. de omgang met
over justitie en binnenlandse zaken. persoonsgegevens en
Zij hield zich ook bezig met grenzen, De verzorgingsstaat richtte zich privacy.
defensie en buitenlandse zaken, met op gezondheid, werkgelegenheid,
financiën en belastingen. sociale zekerheid en onderwijs.
Chaima Ikken 3
, Politicologie 2025-2026
LES WOENSDAG 18 FEBRUARI 2026
H2. STAAT EN MACHT
H2.1. POLITIEK EN MACHT
Link tussen macht en politiek is heel nauw.
Macht is ook iets dat je verder kan expliciteren d.m.v. het aannemen van bindende regels en het
handhaven en afdwingen van die regels met sancties en dwangmiddelen. Wet- en regelgeving kunnen
alleen “functioneren” als de regels opgelegd worden aan de leden van de samenleving en er ook gevolgen
zijn verbonden aan niet-naleving. De sancties moeten gerechtvaardigd en proportioneel zijn om het doel
te bereiken. De regels moeten op dezelfde manier aan de hele maatschappij worden opgelegd.
Regels zijn er ook voor de overheid; ook zij moeten zich aan die regels houden. Niet alleen regionale,
maar ook EU-instellingen en internationale organisaties. Waardoor de macht ook gestuurd, beperkt,
gerechtvaardigd en gelegitimeerd wordt.
Burgerlijke ongehoorzaamheid (Thoreau, Arendt – “civil disobedience”) betekent een niet
gewelddadige, doelbewuste daad van verzet die ingaat tegen de wet en die als doel heeft om een
wijziging in wetgeving/beleid te verwezenlijken. Het gaat om een vorm van vreedzaam protest die steunt
op morele overwegingen en een fundamenteel onrecht aanklaagt, waarbij men de eventuele juridische
gevolgen van het handelen aanvaardt. Tegelijk veronderstelt burgerlijke ongehoorzaamheid een open
dialoog en een gedeelde overtuiging binnen de samenleving.
Mogelijke examenvraag: beoordelen of dat bepaalde geval overeenstemt met de definitie van burgerlijke ongehoorzaamheid.
Internalisering van regels is van sprake wanneer wij regels volgen zonder na te denken (vb. rechts rijden,
groen/oranje/rood stoplicht, zebrapad, contract naleven). Regels worden doorheen de tijd
geïnternaliseerd, maar soms niet in absolute zin of niet door iedereen.
Bijv. oranjerood is in België direct hetzelfde als rood, maar in Nederland rijd je juist sneller. De
manier waarop dezelfde regel wordt geïnternaliseerd, kan in verschillende landen anders zijn.
De regels worden afgedwongen en gehandhaafd, ook dat is een vorm van machtsuitoefening. Maar dat
is niet overal even strikt.
H2.1.1. WAT IS MACHT?
Robert Dahl was een politieke wetenschapper die macht benaderde als een relationeel concept: macht
gaat volgens hem over relaties tussen mensen en tussen organisaties en mensen.
In zijn visie “Who Governs” heeft A macht over B in de mate waarin A B ertoe kan bewegen iets te
doen wat B anders niet zou doen. Het gaat dus om het sturen van het gedrag van anderen, niet
louter om een wens of voorkeur, maar om een effectieve beïnvloeding waardoor B tot een
bepaalde handeling overgaat. Die handeling van B is niet noodzakelijk volledig in
overeenstemming met de wil van A en kan zelfs onbedoelde effecten hebben.
Chaima Ikken 4
