Samenvatting Successieplanning
Les 1 - Algemeen legislatief kader van registratiebelasting en erfbelasting
Eric Spruyt
LEESWIJZER / EXAMENFOCUS
Deze les is een inleidende brug tussen successieplanning en vastgoedfiscaliteit. De prof zegt expliciet dat de slides niet volledig op maat van
deze opleiding zijn gemaakt: alleen wat in de les wordt besproken is examenstof. De kern zit niet in kleine tarieven of administratieve
randdetails, maar in de methodiek: bepaal eerst welke overheid bevoegd is, welk wetboek je moet openen, wie de dienst van de belasting
verzorgt en welk type rechtshandeling juridisch voorligt. Voor de rest van de module is vooral de anti-rechtsmisbruikbepaling belangrijk: elke
creatieve successieplanning moet daaraan worden getoetst.
0. Kernschema van de les
• Registratie- en erfbelasting zijn grotendeels geregionaliseerd, maar niet volledig: sommige bevoegdheden blijven federaal.
• Successierecht sensu stricto geldt bij overlijden van een rijksinwoner en viseert het netto wereldvermogen. Het recht van overgang bij
overlijden geldt bij overlijden van een niet-rijksinwoner en viseert in België enkel het Belgische onroerend vermogen.
• De lokalisatiecriteria zijn absoluut basis: zij bepalen welk gewestelijke regime van toepassing is.
• Voor erfbelasting bij rijksinwoners kijk je naar het gewest waar de overledene in de laatste vijf jaar vóór overlijden het langst zijn fiscale
woonplaats had.
• Voor verkooprecht, verdeelrecht en hypotheekrecht is de ligging van het onroerend goed beslissend.
• Voor schenkbelasting moet je oppassen: bij een rijksinwoner-schenker is de fiscale woonplaats van de schenker beslissend, niet
noodzakelijk de ligging van het geschonken goed.
• De dienst van de belasting is niet hetzelfde als de wetgevende bevoegdheid. Vlaanderen heeft die dienst zelf overgenomen via VLABEL;
Brussel en Wallonië steunen voorlopig nog grotendeels op de federale administratie, al wil Wallonië overnemen vanaf 2028.
• Nieuwe belastbare materie invoeren blijft federaal. Een gewest kan dus niet zomaar een nieuw soort contract aan registratiebelasting
onderwerpen.
• De algemene anti-rechtsmisbruikbepaling is een toetssteen voor successieplanning: Brepols blijft bestaan, maar niet onbeperkt.
• Registratiebelasting belast in essentie rechtshandelingen onder levenden. De registratieformaliteit is het aanknopingsmoment, maar de
belasting gaat over de inhoud van het document.
EXAMEN - AFSPRAAK VAN DE PROF
Slides die niet aan bod komen in de les zijn volgens de prof geen examenstof. Omgekeerd: alles wat hij in de les effectief bespreekt, beschouwt hij als
examenstof. Documentatie op Toledo is alleen verplichte leerstof wanneer dat uitdrukkelijk zo wordt vermeld.
1. Situering: registratierecht en successierecht als geregionaliseerde materies
1.1. Registratierecht: grotendeels, maar niet volledig, regionaal
Registratierecht is voor een belangrijk deel geregionaliseerd. De gewesten kunnen voor de overgehevelde materies regels bepalen over tarief,
verminderingen, vrijstellingen en belastbare grondslag. Dat zijn in de praktijk de meest bepalende bestanddelen van de belasting. Toch is de
overheveling niet volledig: naast de geregionaliseerde registratiebelastingen blijven nog federale registratierechten bestaan.
• Verkooprecht: registratiebelasting bij de verkrijging van onroerend goed, vooral de aankoop van grond, appartement of woning. Dit komt
later in de vastgoedfiscaliteit uitgebreid terug.
• Recht op hypotheekvestiging: registratierecht wanneer een hypotheek wordt gevestigd op een onroerend goed. In de praktijk hangt dit
vaak samen met de aankoop van vastgoed, omdat de bank een hypothecaire waarborg vraagt.
• Verdeelrecht: belasting bij de verdeling van onroerende goederen, bijvoorbeeld bij uitonverdeeldheidtreding na overlijden of bij
relatiebreuk.
• Schenkbelasting: belasting op schenkingen, volledig overgeheveld naar de gewesten.
BEGRIP - ONVERDEELDHEID
Een onverdeeldheid bestaat wanneer meerdere personen dezelfde rechten hebben op hetzelfde goed. Voorbeeld: drie kinderen erven samen een
huis van 300.000 EUR en hebben elk 1/3 in dat huis. Niet één kind heeft de living en een ander de badkamer; ieder heeft een onverdeeld aandeel in
het geheel. Wanneer één kind de anderen uitkoopt, spreken we over uitonverdeeldheidtreding en komt het verdeelrecht in beeld.
1.2. Successierecht: nog sterker geregionaliseerd
Het successierecht is nog doorgedrevener geregionaliseerd. De prof schat dat ongeveer 98% regionaal is geworden. Toch moet je blijven
opletten voor federale restmateries en federale procedurele elementen.
Begrip Wanneer? Belastbare basis
Successierecht sensu stricto Overlijden van een rijksinwoner. Netto wereldvermogen: alle goederen wereldwijd,
verminderd met aftrekbare schulden. Buitenlandse
erfbelasting kan onder voorwaarden worden
Samenvatting Successieplanning | pag. 1
Successieplanning - Les 1 pag. 1
, verrekend.
Recht van overgang bij overlijden Overlijden van een niet-rijksinwoner. Alleen Belgisch onroerend vermogen. Belgische
rekeningen, effectenportefeuilles, kunst enz. vallen
hier niet onder, omdat het om roerende goederen
gaat.
Het begrip rijksinwoner is feitelijk. Het gaat om de plaats waar iemand werkelijk woont en zijn centrum van belangen heeft. De prof gebruikt de
klassieke beeldspraak: waar men zijn hond, pantoffels en dagelijkse leven heeft. Formele elementen zoals een appartement, rekening of auto
in België kunnen relevant zijn, maar zijn niet automatisch beslissend wanneer het werkelijke leven elders is uitgebouwd.
VOORBEELD UIT DE LES - VAN BAKSTENEN NAAR AANDELEN
Een echtpaar verkoopt de aandelen van hun exploitatievennootschap aan een Chinese investeerder en verhuist effectief naar Zuid-Spanje. Zij
behouden privé een Belgisch bedrijfsgebouw van ongeveer 6 miljoen EUR en verhuren dat aan de verkochte vennootschap. Als zij als niet-
rijksinwoners overlijden terwijl zij het gebouw privé aanhouden, is recht van overgang bij overlijden verschuldigd op het Belgische onroerend goed.
De planning bestaat erin het gebouw in te brengen in een Belgische BV. De inbreng van een niet-woning in een vennootschap kost fiscaal zeer
weinig, in de les voorgesteld als 50 EUR algemeen vast recht. Daardoor worden de “bakstenen” vervangen door aandelen. Aandelen zijn roerende
goederen; bij overlijden als niet-rijksinwoner vallen zij niet onder het recht van overgang bij overlijden. Verkopen zou hetzelfde roerend resultaat
geven, maar is geen oplossing wanneer de familie het goed wil behouden. Schenken is door de hoge waarde duurder.
1.3. Dubbele erfbelasting: geen verdragsreflex
Bij erfbelasting wordt dubbele belasting meestal niet opgelost via verdragen. België heeft praktisch geen bruikbare verdragsdekking op dit
terrein. De oplossing zit daarom in de interne regels: wie in het buitenland erfbelasting betaalt, kan onder voorwaarden verrekening vragen in
België. Historisch gold die verrekening vooral voor buitenlands onroerend goed. Na rechtspraak van het Grondwettelijk Hof is dat uitgebreid
zodat ook buitenlandse erfbelasting op roerende goederen in aanmerking kan komen.
• Praktische nuance: de verrekening kan moeilijk zijn in de initiële aangifte, omdat buitenlandse administraties soms traag aanslaan en het
buitenlandse bedrag nog niet gekend of betaald is binnen de Belgische aangiftetermijn.
2. Lokalisatiecriteria: welk gewest is bevoegd?
Omdat registratie- en erfbelasting gewestelijk zijn, moet je elke casus eerst lokaliseren. Het lokalisatiecriterium bepaalt niet alleen wie de
opbrengst krijgt, maar vooral welk materieel regime je toepast. De criteria staan in de Bijzondere Financieringswet (BWF), in het bijzonder art.
5. De prof benadrukt dat je moet controleren of dit artikel in je wetboek staat; zo niet, mag je het printen en meenemen naar het examen.
EXAMEN - GEOGRAFISCHE REFLEX
Je moet weten waar de normale steden en gemeenten liggen. De prof waarschuwt uitdrukkelijk voor fouten zoals Wavre in Vlaanderen plaatsen of
Anderlecht/Koekelberg niet als Brussel herkennen. De juiste regio bepaalt de juiste belastingregels.
2.1. Erfbelasting
Situatie Lokalisatiecriterium Gevolg
Overledene is rijksinwoner Fiscale woonplaats in de periode van vijf jaar vóór Niet automatisch het gewest van de laatste
overlijden. Het gewest waar hij in die periode het woonplaats. De vijfjaarregel is ingevoerd tegen
langst woonde, is bevoegd. vermeende “regioshopping”.
Overledene is niet-rijksinwoner Ligging van het Belgische onroerend goed. Alleen Belgisch onroerend vermogen wordt belast.
Ligt het vastgoed in Vlaanderen, dan Vlaamse
regels; ligt het in Brussel, Brusselse regels; enz.
VOORBEELD UIT DE LES - RUSTHUIS IN GENT, VOORDIEN ANDERLECHT
X overlijdt op 1 januari 2025. Hij woonde de laatste twee jaar in een rusthuis in Gent, maar de drie jaren voordien in Anderlecht. Ondanks zijn laatste
fiscale woonplaats in Vlaanderen is het Brusselse regime van toepassing, omdat hij in de vijf jaar vóór overlijden het langst in Brussel woonde.
2.2. Registratiebelasting
Voor drie van de vier grote geregionaliseerde registratierechten is het criterium eenvoudig: de ligging van het onroerend goed. Dat komt
omdat verkooprecht, verdeelrecht en hypotheekrecht uitsluitend worden geheven naar aanleiding van verrichtingen met onroerende
goederen.
Registratiebelasting Lokalisatiecriterium
Verkooprecht Ligging van het onroerend goed.
Verdeelrecht Ligging van het onroerend goed.
Recht op hypotheekvestiging Ligging van het onroerend goed.
Schenkbelasting Afzonderlijke regels: zie hieronder.
Samenvatting Successieplanning | pag. 2
Successieplanning - Les 1 pag. 2
,2.3. Schenkbelasting: de valkuil
Schenkbelasting vormt de uitzondering. Je moet eerst kijken of de schenker rijksinwoner is.
• Schenker is rijksinwoner: hetzelfde systeem als bij erfbelasting. Je kijkt naar de fiscale woonplaats van de schenker in de vijf jaar vóór de
schenking. Dit geldt ook bij schenking van een onroerend goed. Je mag dus niet automatisch naar de ligging van het geschonken vastgoed
kijken.
• Schenker is niet-rijksinwoner en schenkt Belgisch onroerend goed: dan kijk je naar de ligging van het onroerend goed.
• Schenker is niet-rijksinwoner en schenkt roerende goederen: bij de regionalisering was dit niet netjes geregeld. Brussel en Wallonië
hebben dit administratief/circulair benaderd; Vlaanderen heeft bij de VCF eigen regels uitgewerkt.
EXAMEN - NIET MISLEIDEN DOOR HET GOED
Bij schenking door een rijksinwoner is de fiscale woonplaats van de schenker beslissend. Een schenking van een Brussels onroerend goed door
iemand die in de relevante vijfjaarsperiode het langst in Vlaanderen woonde, kan dus Vlaamse schenkbelasting oproepen.
3. De dienst van de belasting en VLABEL
3.1. Dienst van de belasting
De “dienst” van de belasting is alles wat niet louter wetgeving maken is. De Bijzondere Financieringswet bepaalt dat de staat, dus de federale
overheid, de dienst kosteloos verzorgt tenzij een gewest beslist dit zelf te doen. Vlaanderen heeft dat gedaan vanaf 2015. Wallonië heeft
aangekondigd dit vanaf 2028 te doen. Brussel blijft voorlopig bij de federale dienst.
• De dienst omvat onder meer: vaststellen van de belastbare grondslag, berekenen van de belasting, controleren, innen, interesten
aanrekenen, bezwaar behandelen en gerechtelijke geschillen voeren.
• Nog belangrijker in de praktijk: interpretatie van fiscale spelregels, standpunten en rulingbeleid.
3.2. Wat doet VLABEL?
VLABEL staat voor Vlaamse Belastingdienst. Voor Vlaamse erfbelasting en Vlaamse registratiebelastingen verzorgt VLABEL de taxatie,
teruggaven, bezwaarprocedures, gerechtelijke geschillen en interpretatie van de regelgeving. De prof benadrukt dat de gerechtelijke geschillen
praktisch in Gent terechtkomen omdat VLABEL in Aalst gevestigd is.
• VLABEL neemt standpunten in. Sommige standpunten zijn belangrijk voor de praktijk; niet alles is altijd even publiek of voorspelbaar.
• Vlaanderen heeft een eigen rulingdienst voor voorafgaandelijke beslissingen.
• Er is geen echte gewestelijke bemiddelingsdienst zoals men federaal kent.
• Praktisch contact verloopt het best via de website/contactformulieren, niet via algemene telefoonnummers.
3.3. Wat blijft federaal?
Een cruciaal punt is dat de gewesten niet zomaar nieuwe belastbare materie kunnen invoeren. Zij mogen voor de overgehevelde belastingen
wel tarieven, vrijstellingen, verminderingen en grondslag regelen, maar de vraag welke soorten rechtshandelingen verplicht registreerbaar zijn
en welke materie belastbaar is, blijft in belangrijke mate federaal verankerd.
BELANGRIJK - NIEUWE BELASTBARE MATERIE
Een gewest kan bijvoorbeeld niet beslissen om plots verkooprecht te heffen op de verkoop van aandelen, ook al zou dat budgettair interessant zijn.
Het invoeren van nieuwe belastingmaterie blijft federaal. De federale overheid heeft daar weinig fiscale “drive” voor wanneer de opbrengst
vervolgens naar de gewesten zou gaan.
Ook de registratieformaliteit blijft federaal georganiseerd. Dat leidt tot een omslachtige praktijk: een akte kan eerst via het federale
registratiekantoor lopen en pas daarna bij VLABEL terechtkomen wanneer de Vlaamse belasting van toepassing is.
VOORBEELDEN UIT DE LES - TRAJECT VAN DE AKTE
Huis in Gent: Vlaams verkooprecht, maar de akte wordt aangeboden bij een federaal registratiekantoor. De federale ambtenaar moet herkennen dat
het Vlaamse materie is en het dossier doorsturen naar VLABEL. VLABEL kohiert in en bezorgt de aanslag.
Huis in Namen: Waals verkooprecht. Omdat Wallonië de dienst nog niet heeft overgenomen, verloopt de inning federaal.
Handelshuur: federale materie. De ligging van het goed speelt dan niet als gewestelijk lokalisatiecriterium.
4. Wetboeken en terminologie
4.1. Welke bronnen open je?
• Wetboek Registratierechten (W.Reg.): bevat nog federale registratierechten. Voor de vier geregionaliseerde registratiebelastingen bestaan
daarnaast Brusselse en Waalse varianten.
• Wetboek Successierechten (W.Succ.): bevat nog een beperkt aantal federale elementen, onder meer bepaalde meldings- en
procedureverplichtingen.
Samenvatting Successieplanning | pag. 3
Successieplanning - Les 1 pag. 3
, • Vlaamse Codex Fiscaliteit (VCF): bevat de Vlaamse regels inzake erfbelasting en registratiebelasting. Successie- en registratieregels zijn er
via het decreet van 2014 in ondergebracht.
• Fiscale databanken/administratieve bronnen: Fisconet voor federale materie en de Vlaamse publicaties/standpunten voor VLABEL-
praktijk.
Een praktisch federaal element is de “fiscale verklikkingsplicht” van banken en verzekeraars bij overlijden. Banken blokkeren rekeningen en
melden de stand op datum van overlijden aan de fiscus. Ook regels over bankkluizen zijn historisch in het federale kader te situeren, al zijn zij
door de evolutie van vermogensvormen minder dagelijks geworden.
4.2. Terminologie in Vlaanderen
Vlaanderen heeft in de VCF de oude terminologie “rechten” deels vervangen door “belasting”. Men spreekt dus van registratiebelasting en
schenkbelasting. De term successierechten blijft wel als verzamelterm bestaan voor successierecht sensu stricto en recht van overgang bij
overlijden, maar in Vlaamse context wordt ook “erfbelasting” gebruikt.
4.3. Structuur van de VCF
De prof benadrukt dat de VCF logisch is opgebouwd. De definities staan vooraan. De materiële spelregels staan vooral in titel 2. Procedurele
regels staan verderop, onder meer in titel 3. Voor de examenpraktijk is de nummering nuttig: je kan vaak al aan het artikelnummer zien over
welke belasting en welk onderdeel het gaat.
Onderdeel VCF-logica
Erfbelasting Artikelen beginnen typisch met 2.7.
Schenkbelasting Artikelen beginnen typisch met 2.8.
Verkooprecht Artikelen beginnen typisch met 2.9.
Verdeelrecht Artikelen beginnen typisch met 2.10.
Hypotheekrecht Artikelen beginnen typisch met 2.11.
Ook de verdere indeling keert terug: voorwerp/belastbare handeling, belastingplichtige, grondslag, tarief, verminderingen, vrijstellingen en
wijze van heffing. Voorbeeld: wie het tarief van de schenkbelasting zoekt, denkt aan 2.8 en vervolgens aan het tariefonderdeel.
5. De algemene anti-rechtsmisbruikbepaling
5.1. Waarom dit in een inleidende les thuishoort
Successieplanning en vastgoedfiscaliteit lokken creatieve technieken uit. De prof benadrukt dat elke creatieve oplossing vandaag moet worden
afgetoetst aan de algemene anti-rechtsmisbruikbepaling. Die bestaat in de directe belastingen, in de btw en ook in registratie- en erfbelasting.
• Brussel/Wallonië/federale materies: art. 18, §2 W.Reg. en, voor successierechten, art. 106 W.Succ. dat naar art. 18 verwijst.
• Vlaanderen: art. 3.17.0.0.2 VCF, in het procedurele deel van de VCF.
5.2. Mechanisme en bewijslast
Element Inhoud
Sanctie Niet-tegenwerpelijkheid. De fiscus negeert de rechtshandeling of reeks
rechtshandelingen voor fiscale doeleinden. Er komen op zichzelf geen boetes
of belastingverhogingen bij.
Rechtshandeling(en) Misbruik kan bestaan uit één geïsoleerde rechtshandeling of uit een geheel
van opeenvolgende rechtshandelingen: step-by-step.
Objectief element De fiscus moet aantonen dat de verrichting strijdig is met de doelstelling van
de fiscale bepaling. Die doelstelling moet concreet worden achterhaald via
tekst, parlementaire voorbereiding en interpretatie.
Subjectief element / tegenbewijs De belastingplichtige kan aantonen dat andere dan fiscale motieven de keuze
verantwoorden.
In dubio contra fiscum Als de doelstelling van de bepaling niet duidelijk kan worden vastgesteld,
werkt de twijfel in het voordeel van de belastingplichtige.
De bepaling viseert zowel outbound- als inboundmisbruik. Outbound betekent dat men zich kunstmatig buiten het toepassingsgebied van een
belasting probeert te plaatsen. Inbound betekent dat men zich kunstmatig binnen het toepassingsgebied van een gunstregime probeert te
plaatsen.
BELANGRIJK - “DOOR HEM GESTELD”
De wet spreekt over door de belastingplichtige gestelde rechtshandelingen. Dat is belangrijk voor testamentaire technieken: een erfgenaam heeft
het testament van de erflater niet zelf gesteld. De prof vermeldt dat Cassatie recent streng is geweest voor step-by-step-redeneringen, maar dat dit
criterium in elk geval aandacht verdient.
Samenvatting Successieplanning | pag. 4
Successieplanning - Les 1 pag. 4
Les 1 - Algemeen legislatief kader van registratiebelasting en erfbelasting
Eric Spruyt
LEESWIJZER / EXAMENFOCUS
Deze les is een inleidende brug tussen successieplanning en vastgoedfiscaliteit. De prof zegt expliciet dat de slides niet volledig op maat van
deze opleiding zijn gemaakt: alleen wat in de les wordt besproken is examenstof. De kern zit niet in kleine tarieven of administratieve
randdetails, maar in de methodiek: bepaal eerst welke overheid bevoegd is, welk wetboek je moet openen, wie de dienst van de belasting
verzorgt en welk type rechtshandeling juridisch voorligt. Voor de rest van de module is vooral de anti-rechtsmisbruikbepaling belangrijk: elke
creatieve successieplanning moet daaraan worden getoetst.
0. Kernschema van de les
• Registratie- en erfbelasting zijn grotendeels geregionaliseerd, maar niet volledig: sommige bevoegdheden blijven federaal.
• Successierecht sensu stricto geldt bij overlijden van een rijksinwoner en viseert het netto wereldvermogen. Het recht van overgang bij
overlijden geldt bij overlijden van een niet-rijksinwoner en viseert in België enkel het Belgische onroerend vermogen.
• De lokalisatiecriteria zijn absoluut basis: zij bepalen welk gewestelijke regime van toepassing is.
• Voor erfbelasting bij rijksinwoners kijk je naar het gewest waar de overledene in de laatste vijf jaar vóór overlijden het langst zijn fiscale
woonplaats had.
• Voor verkooprecht, verdeelrecht en hypotheekrecht is de ligging van het onroerend goed beslissend.
• Voor schenkbelasting moet je oppassen: bij een rijksinwoner-schenker is de fiscale woonplaats van de schenker beslissend, niet
noodzakelijk de ligging van het geschonken goed.
• De dienst van de belasting is niet hetzelfde als de wetgevende bevoegdheid. Vlaanderen heeft die dienst zelf overgenomen via VLABEL;
Brussel en Wallonië steunen voorlopig nog grotendeels op de federale administratie, al wil Wallonië overnemen vanaf 2028.
• Nieuwe belastbare materie invoeren blijft federaal. Een gewest kan dus niet zomaar een nieuw soort contract aan registratiebelasting
onderwerpen.
• De algemene anti-rechtsmisbruikbepaling is een toetssteen voor successieplanning: Brepols blijft bestaan, maar niet onbeperkt.
• Registratiebelasting belast in essentie rechtshandelingen onder levenden. De registratieformaliteit is het aanknopingsmoment, maar de
belasting gaat over de inhoud van het document.
EXAMEN - AFSPRAAK VAN DE PROF
Slides die niet aan bod komen in de les zijn volgens de prof geen examenstof. Omgekeerd: alles wat hij in de les effectief bespreekt, beschouwt hij als
examenstof. Documentatie op Toledo is alleen verplichte leerstof wanneer dat uitdrukkelijk zo wordt vermeld.
1. Situering: registratierecht en successierecht als geregionaliseerde materies
1.1. Registratierecht: grotendeels, maar niet volledig, regionaal
Registratierecht is voor een belangrijk deel geregionaliseerd. De gewesten kunnen voor de overgehevelde materies regels bepalen over tarief,
verminderingen, vrijstellingen en belastbare grondslag. Dat zijn in de praktijk de meest bepalende bestanddelen van de belasting. Toch is de
overheveling niet volledig: naast de geregionaliseerde registratiebelastingen blijven nog federale registratierechten bestaan.
• Verkooprecht: registratiebelasting bij de verkrijging van onroerend goed, vooral de aankoop van grond, appartement of woning. Dit komt
later in de vastgoedfiscaliteit uitgebreid terug.
• Recht op hypotheekvestiging: registratierecht wanneer een hypotheek wordt gevestigd op een onroerend goed. In de praktijk hangt dit
vaak samen met de aankoop van vastgoed, omdat de bank een hypothecaire waarborg vraagt.
• Verdeelrecht: belasting bij de verdeling van onroerende goederen, bijvoorbeeld bij uitonverdeeldheidtreding na overlijden of bij
relatiebreuk.
• Schenkbelasting: belasting op schenkingen, volledig overgeheveld naar de gewesten.
BEGRIP - ONVERDEELDHEID
Een onverdeeldheid bestaat wanneer meerdere personen dezelfde rechten hebben op hetzelfde goed. Voorbeeld: drie kinderen erven samen een
huis van 300.000 EUR en hebben elk 1/3 in dat huis. Niet één kind heeft de living en een ander de badkamer; ieder heeft een onverdeeld aandeel in
het geheel. Wanneer één kind de anderen uitkoopt, spreken we over uitonverdeeldheidtreding en komt het verdeelrecht in beeld.
1.2. Successierecht: nog sterker geregionaliseerd
Het successierecht is nog doorgedrevener geregionaliseerd. De prof schat dat ongeveer 98% regionaal is geworden. Toch moet je blijven
opletten voor federale restmateries en federale procedurele elementen.
Begrip Wanneer? Belastbare basis
Successierecht sensu stricto Overlijden van een rijksinwoner. Netto wereldvermogen: alle goederen wereldwijd,
verminderd met aftrekbare schulden. Buitenlandse
erfbelasting kan onder voorwaarden worden
Samenvatting Successieplanning | pag. 1
Successieplanning - Les 1 pag. 1
, verrekend.
Recht van overgang bij overlijden Overlijden van een niet-rijksinwoner. Alleen Belgisch onroerend vermogen. Belgische
rekeningen, effectenportefeuilles, kunst enz. vallen
hier niet onder, omdat het om roerende goederen
gaat.
Het begrip rijksinwoner is feitelijk. Het gaat om de plaats waar iemand werkelijk woont en zijn centrum van belangen heeft. De prof gebruikt de
klassieke beeldspraak: waar men zijn hond, pantoffels en dagelijkse leven heeft. Formele elementen zoals een appartement, rekening of auto
in België kunnen relevant zijn, maar zijn niet automatisch beslissend wanneer het werkelijke leven elders is uitgebouwd.
VOORBEELD UIT DE LES - VAN BAKSTENEN NAAR AANDELEN
Een echtpaar verkoopt de aandelen van hun exploitatievennootschap aan een Chinese investeerder en verhuist effectief naar Zuid-Spanje. Zij
behouden privé een Belgisch bedrijfsgebouw van ongeveer 6 miljoen EUR en verhuren dat aan de verkochte vennootschap. Als zij als niet-
rijksinwoners overlijden terwijl zij het gebouw privé aanhouden, is recht van overgang bij overlijden verschuldigd op het Belgische onroerend goed.
De planning bestaat erin het gebouw in te brengen in een Belgische BV. De inbreng van een niet-woning in een vennootschap kost fiscaal zeer
weinig, in de les voorgesteld als 50 EUR algemeen vast recht. Daardoor worden de “bakstenen” vervangen door aandelen. Aandelen zijn roerende
goederen; bij overlijden als niet-rijksinwoner vallen zij niet onder het recht van overgang bij overlijden. Verkopen zou hetzelfde roerend resultaat
geven, maar is geen oplossing wanneer de familie het goed wil behouden. Schenken is door de hoge waarde duurder.
1.3. Dubbele erfbelasting: geen verdragsreflex
Bij erfbelasting wordt dubbele belasting meestal niet opgelost via verdragen. België heeft praktisch geen bruikbare verdragsdekking op dit
terrein. De oplossing zit daarom in de interne regels: wie in het buitenland erfbelasting betaalt, kan onder voorwaarden verrekening vragen in
België. Historisch gold die verrekening vooral voor buitenlands onroerend goed. Na rechtspraak van het Grondwettelijk Hof is dat uitgebreid
zodat ook buitenlandse erfbelasting op roerende goederen in aanmerking kan komen.
• Praktische nuance: de verrekening kan moeilijk zijn in de initiële aangifte, omdat buitenlandse administraties soms traag aanslaan en het
buitenlandse bedrag nog niet gekend of betaald is binnen de Belgische aangiftetermijn.
2. Lokalisatiecriteria: welk gewest is bevoegd?
Omdat registratie- en erfbelasting gewestelijk zijn, moet je elke casus eerst lokaliseren. Het lokalisatiecriterium bepaalt niet alleen wie de
opbrengst krijgt, maar vooral welk materieel regime je toepast. De criteria staan in de Bijzondere Financieringswet (BWF), in het bijzonder art.
5. De prof benadrukt dat je moet controleren of dit artikel in je wetboek staat; zo niet, mag je het printen en meenemen naar het examen.
EXAMEN - GEOGRAFISCHE REFLEX
Je moet weten waar de normale steden en gemeenten liggen. De prof waarschuwt uitdrukkelijk voor fouten zoals Wavre in Vlaanderen plaatsen of
Anderlecht/Koekelberg niet als Brussel herkennen. De juiste regio bepaalt de juiste belastingregels.
2.1. Erfbelasting
Situatie Lokalisatiecriterium Gevolg
Overledene is rijksinwoner Fiscale woonplaats in de periode van vijf jaar vóór Niet automatisch het gewest van de laatste
overlijden. Het gewest waar hij in die periode het woonplaats. De vijfjaarregel is ingevoerd tegen
langst woonde, is bevoegd. vermeende “regioshopping”.
Overledene is niet-rijksinwoner Ligging van het Belgische onroerend goed. Alleen Belgisch onroerend vermogen wordt belast.
Ligt het vastgoed in Vlaanderen, dan Vlaamse
regels; ligt het in Brussel, Brusselse regels; enz.
VOORBEELD UIT DE LES - RUSTHUIS IN GENT, VOORDIEN ANDERLECHT
X overlijdt op 1 januari 2025. Hij woonde de laatste twee jaar in een rusthuis in Gent, maar de drie jaren voordien in Anderlecht. Ondanks zijn laatste
fiscale woonplaats in Vlaanderen is het Brusselse regime van toepassing, omdat hij in de vijf jaar vóór overlijden het langst in Brussel woonde.
2.2. Registratiebelasting
Voor drie van de vier grote geregionaliseerde registratierechten is het criterium eenvoudig: de ligging van het onroerend goed. Dat komt
omdat verkooprecht, verdeelrecht en hypotheekrecht uitsluitend worden geheven naar aanleiding van verrichtingen met onroerende
goederen.
Registratiebelasting Lokalisatiecriterium
Verkooprecht Ligging van het onroerend goed.
Verdeelrecht Ligging van het onroerend goed.
Recht op hypotheekvestiging Ligging van het onroerend goed.
Schenkbelasting Afzonderlijke regels: zie hieronder.
Samenvatting Successieplanning | pag. 2
Successieplanning - Les 1 pag. 2
,2.3. Schenkbelasting: de valkuil
Schenkbelasting vormt de uitzondering. Je moet eerst kijken of de schenker rijksinwoner is.
• Schenker is rijksinwoner: hetzelfde systeem als bij erfbelasting. Je kijkt naar de fiscale woonplaats van de schenker in de vijf jaar vóór de
schenking. Dit geldt ook bij schenking van een onroerend goed. Je mag dus niet automatisch naar de ligging van het geschonken vastgoed
kijken.
• Schenker is niet-rijksinwoner en schenkt Belgisch onroerend goed: dan kijk je naar de ligging van het onroerend goed.
• Schenker is niet-rijksinwoner en schenkt roerende goederen: bij de regionalisering was dit niet netjes geregeld. Brussel en Wallonië
hebben dit administratief/circulair benaderd; Vlaanderen heeft bij de VCF eigen regels uitgewerkt.
EXAMEN - NIET MISLEIDEN DOOR HET GOED
Bij schenking door een rijksinwoner is de fiscale woonplaats van de schenker beslissend. Een schenking van een Brussels onroerend goed door
iemand die in de relevante vijfjaarsperiode het langst in Vlaanderen woonde, kan dus Vlaamse schenkbelasting oproepen.
3. De dienst van de belasting en VLABEL
3.1. Dienst van de belasting
De “dienst” van de belasting is alles wat niet louter wetgeving maken is. De Bijzondere Financieringswet bepaalt dat de staat, dus de federale
overheid, de dienst kosteloos verzorgt tenzij een gewest beslist dit zelf te doen. Vlaanderen heeft dat gedaan vanaf 2015. Wallonië heeft
aangekondigd dit vanaf 2028 te doen. Brussel blijft voorlopig bij de federale dienst.
• De dienst omvat onder meer: vaststellen van de belastbare grondslag, berekenen van de belasting, controleren, innen, interesten
aanrekenen, bezwaar behandelen en gerechtelijke geschillen voeren.
• Nog belangrijker in de praktijk: interpretatie van fiscale spelregels, standpunten en rulingbeleid.
3.2. Wat doet VLABEL?
VLABEL staat voor Vlaamse Belastingdienst. Voor Vlaamse erfbelasting en Vlaamse registratiebelastingen verzorgt VLABEL de taxatie,
teruggaven, bezwaarprocedures, gerechtelijke geschillen en interpretatie van de regelgeving. De prof benadrukt dat de gerechtelijke geschillen
praktisch in Gent terechtkomen omdat VLABEL in Aalst gevestigd is.
• VLABEL neemt standpunten in. Sommige standpunten zijn belangrijk voor de praktijk; niet alles is altijd even publiek of voorspelbaar.
• Vlaanderen heeft een eigen rulingdienst voor voorafgaandelijke beslissingen.
• Er is geen echte gewestelijke bemiddelingsdienst zoals men federaal kent.
• Praktisch contact verloopt het best via de website/contactformulieren, niet via algemene telefoonnummers.
3.3. Wat blijft federaal?
Een cruciaal punt is dat de gewesten niet zomaar nieuwe belastbare materie kunnen invoeren. Zij mogen voor de overgehevelde belastingen
wel tarieven, vrijstellingen, verminderingen en grondslag regelen, maar de vraag welke soorten rechtshandelingen verplicht registreerbaar zijn
en welke materie belastbaar is, blijft in belangrijke mate federaal verankerd.
BELANGRIJK - NIEUWE BELASTBARE MATERIE
Een gewest kan bijvoorbeeld niet beslissen om plots verkooprecht te heffen op de verkoop van aandelen, ook al zou dat budgettair interessant zijn.
Het invoeren van nieuwe belastingmaterie blijft federaal. De federale overheid heeft daar weinig fiscale “drive” voor wanneer de opbrengst
vervolgens naar de gewesten zou gaan.
Ook de registratieformaliteit blijft federaal georganiseerd. Dat leidt tot een omslachtige praktijk: een akte kan eerst via het federale
registratiekantoor lopen en pas daarna bij VLABEL terechtkomen wanneer de Vlaamse belasting van toepassing is.
VOORBEELDEN UIT DE LES - TRAJECT VAN DE AKTE
Huis in Gent: Vlaams verkooprecht, maar de akte wordt aangeboden bij een federaal registratiekantoor. De federale ambtenaar moet herkennen dat
het Vlaamse materie is en het dossier doorsturen naar VLABEL. VLABEL kohiert in en bezorgt de aanslag.
Huis in Namen: Waals verkooprecht. Omdat Wallonië de dienst nog niet heeft overgenomen, verloopt de inning federaal.
Handelshuur: federale materie. De ligging van het goed speelt dan niet als gewestelijk lokalisatiecriterium.
4. Wetboeken en terminologie
4.1. Welke bronnen open je?
• Wetboek Registratierechten (W.Reg.): bevat nog federale registratierechten. Voor de vier geregionaliseerde registratiebelastingen bestaan
daarnaast Brusselse en Waalse varianten.
• Wetboek Successierechten (W.Succ.): bevat nog een beperkt aantal federale elementen, onder meer bepaalde meldings- en
procedureverplichtingen.
Samenvatting Successieplanning | pag. 3
Successieplanning - Les 1 pag. 3
, • Vlaamse Codex Fiscaliteit (VCF): bevat de Vlaamse regels inzake erfbelasting en registratiebelasting. Successie- en registratieregels zijn er
via het decreet van 2014 in ondergebracht.
• Fiscale databanken/administratieve bronnen: Fisconet voor federale materie en de Vlaamse publicaties/standpunten voor VLABEL-
praktijk.
Een praktisch federaal element is de “fiscale verklikkingsplicht” van banken en verzekeraars bij overlijden. Banken blokkeren rekeningen en
melden de stand op datum van overlijden aan de fiscus. Ook regels over bankkluizen zijn historisch in het federale kader te situeren, al zijn zij
door de evolutie van vermogensvormen minder dagelijks geworden.
4.2. Terminologie in Vlaanderen
Vlaanderen heeft in de VCF de oude terminologie “rechten” deels vervangen door “belasting”. Men spreekt dus van registratiebelasting en
schenkbelasting. De term successierechten blijft wel als verzamelterm bestaan voor successierecht sensu stricto en recht van overgang bij
overlijden, maar in Vlaamse context wordt ook “erfbelasting” gebruikt.
4.3. Structuur van de VCF
De prof benadrukt dat de VCF logisch is opgebouwd. De definities staan vooraan. De materiële spelregels staan vooral in titel 2. Procedurele
regels staan verderop, onder meer in titel 3. Voor de examenpraktijk is de nummering nuttig: je kan vaak al aan het artikelnummer zien over
welke belasting en welk onderdeel het gaat.
Onderdeel VCF-logica
Erfbelasting Artikelen beginnen typisch met 2.7.
Schenkbelasting Artikelen beginnen typisch met 2.8.
Verkooprecht Artikelen beginnen typisch met 2.9.
Verdeelrecht Artikelen beginnen typisch met 2.10.
Hypotheekrecht Artikelen beginnen typisch met 2.11.
Ook de verdere indeling keert terug: voorwerp/belastbare handeling, belastingplichtige, grondslag, tarief, verminderingen, vrijstellingen en
wijze van heffing. Voorbeeld: wie het tarief van de schenkbelasting zoekt, denkt aan 2.8 en vervolgens aan het tariefonderdeel.
5. De algemene anti-rechtsmisbruikbepaling
5.1. Waarom dit in een inleidende les thuishoort
Successieplanning en vastgoedfiscaliteit lokken creatieve technieken uit. De prof benadrukt dat elke creatieve oplossing vandaag moet worden
afgetoetst aan de algemene anti-rechtsmisbruikbepaling. Die bestaat in de directe belastingen, in de btw en ook in registratie- en erfbelasting.
• Brussel/Wallonië/federale materies: art. 18, §2 W.Reg. en, voor successierechten, art. 106 W.Succ. dat naar art. 18 verwijst.
• Vlaanderen: art. 3.17.0.0.2 VCF, in het procedurele deel van de VCF.
5.2. Mechanisme en bewijslast
Element Inhoud
Sanctie Niet-tegenwerpelijkheid. De fiscus negeert de rechtshandeling of reeks
rechtshandelingen voor fiscale doeleinden. Er komen op zichzelf geen boetes
of belastingverhogingen bij.
Rechtshandeling(en) Misbruik kan bestaan uit één geïsoleerde rechtshandeling of uit een geheel
van opeenvolgende rechtshandelingen: step-by-step.
Objectief element De fiscus moet aantonen dat de verrichting strijdig is met de doelstelling van
de fiscale bepaling. Die doelstelling moet concreet worden achterhaald via
tekst, parlementaire voorbereiding en interpretatie.
Subjectief element / tegenbewijs De belastingplichtige kan aantonen dat andere dan fiscale motieven de keuze
verantwoorden.
In dubio contra fiscum Als de doelstelling van de bepaling niet duidelijk kan worden vastgesteld,
werkt de twijfel in het voordeel van de belastingplichtige.
De bepaling viseert zowel outbound- als inboundmisbruik. Outbound betekent dat men zich kunstmatig buiten het toepassingsgebied van een
belasting probeert te plaatsen. Inbound betekent dat men zich kunstmatig binnen het toepassingsgebied van een gunstregime probeert te
plaatsen.
BELANGRIJK - “DOOR HEM GESTELD”
De wet spreekt over door de belastingplichtige gestelde rechtshandelingen. Dat is belangrijk voor testamentaire technieken: een erfgenaam heeft
het testament van de erflater niet zelf gesteld. De prof vermeldt dat Cassatie recent streng is geweest voor step-by-step-redeneringen, maar dat dit
criterium in elk geval aandacht verdient.
Samenvatting Successieplanning | pag. 4
Successieplanning - Les 1 pag. 4
