FORENSISCH WELZIJNSWERK
2025-2026
, INHOUDSTAFEL
Inleiding............................................................................................................................. 7
Forensisch welzijnswerk .............................................................................................................. 7
Autonoom vs. aan justitie gebonden FWW .................................................................................. 8
fundamentele verschillen op het vlak van finaliteit ....................................................................................... 9
Illustratie....................................................................................................................................................... 10
“Forensisch” welzijnswerk: bij nader inzicht toch complexer dan ‘F + WW’ ................................ 10
De notie forensisch welzijnswerk ............................................................................................... 10
Hulp en recht spanningsveld ...................................................................................................... 10
Is er ruimte voor de vragen naar welzijn en voor welzijnswerk? ................................................................. 11
Welzijn en strafrecht: “een paar apart” ..................................................................................... 11
Klassiek strafrecht en sociaal verweer.......................................................................................................... 11
Forensisch welzijnswerk is geen ‘organisatie’ maar wijst op de verhouding tussen hulp en recht.............. 14
Voorbeelden van de ontmoeting tussen controle en emancipatie .............................................................. 15
Geschiedenis als achteruitkijkspiegel ................................................................................15
Ontwikkeling private reclassering .............................................................................................. 16
Beschermingcomités (1888) ......................................................................................................................... 16
Diensten voor sociale reïntegratie ............................................................................................. 18
Professionalisering van het sociaal werk ...................................................................................................... 19
Werken der wederaanpassing (vanaf 1922) ............................................................................... 21
Welzijnswerk ............................................................................................................................. 22
Staatshervorming 1980 als scharnierpunt! ................................................................................. 23
Van justitiële hulpverlening naar hulpverlening aan justitiecliënteel .......................................................... 25
Inbedding in het algemeen welzijnswerk ................................................................................... 27
Maatschappelijke ontwikkelingen ................................................................................................................ 28
Evenwicht zoeken ......................................................................................................................................... 29
Samenvattend: private reclassering vs forensisch welzijnswerk ................................................. 29
Ontwikkeling van de overheidsreclassering.......................................................................30
Overheidsreclassering na WO I: Intrede van het intra- én extramurale ‘justitieel sociaal werk’ .. 31
1920: Penitentiaire Antropologische Dienst (PAD) in 10 gevangenissen ..................................................... 31
1930: eerste 4 maatschappelijke werkers .................................................................................................... 32
1937 .............................................................................................................................................................. 32
Overheidsreclassering na WO II ................................................................................................. 32
Jaren 1960 – 1970: groot geloof in de wetenschap en in resocialisatie ....................................................... 33
Jaren 1970: What works? (Nieuw Realisme) ................................................................................................ 34
Jaren 1980 .................................................................................................................................................... 34
Jaren 1990 .................................................................................................................................................... 35
1996: Oriëntatienota Straf- en Gevangenisbeleid (Stefaan De Clerck): ....................................................... 35
Nieuwe legitimiteitscrisis 1996 (Dutroux-nasleep) ...................................................................................... 35
Reorganisatie overheidsreclassering medio 1997 ........................................................................................ 35
Justitiehuizen ............................................................................................................................ 36
1
, Opvolging daders onder voorwaarden – informatie uitwisseling................................................ 37
2014 : defederalisering van de justitiehuizen en het elektronisch toezicht ten gevolge van de zesde
staatshervorming.......................................................................................................................................... 37
2017 : wijziging wet op het beroepsgeheim ............................................................................... 37
Vlaams Actieplan radicalisering: justitiehuizen, VCET (Vlaams Centrum voor Elektronisch
Toezicht).................................................................................................................................... 38
Opvolging daders .......................................................................................................................................... 38
Ondersteuning slachtoffers .......................................................................................................................... 38
Provinciale coördinatoren intrafamiliaal geweld (2018) ............................................................. 39
Samenwerken: ketenaanpak ..................................................................................................... 40
Bijzondere vraagstukken: datafication en AI in FWW ........................................................42
Datafication ............................................................................................................................... 42
Algoritmisering van de strafketen en FWW ................................................................................ 43
Building the alleghny family screening ......................................................................................................... 43
Measuring the predictability of life outcomes with a scientific mass collaboration .................... 44
Governance by Artificial intelligence. Predictive risk modelling ................................................. 44
Nuances? ................................................................................................................................... 45
De economische zienswijze in het AI-narratief ........................................................................... 45
Recente ontwikkelingen en organisatie van intrapenitentiair forensisch welzijnswerk ......46
1990s ......................................................................................................................................... 46
Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden ................................................... 47
Evaluaties implementatie SP...................................................................................................... 49
Decreet hulp- en dienstverlening aan gedetineerden (bekrachtigd in 2013) ............................... 50
Vijfjaarlijkse SP’en. Voorbeeld STRAP 2020-2025bis................................................................... 50
Actoren en organisaties intrapenitentiair FWW ......................................................................... 52
Hulp- en dienstverlening: actoren in de praktijk .......................................................................................... 52
Justitieel Welzijnswerk (JWW) ...................................................................................................................... 53
Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) ............................................................................................ 54
Onderwijs (CBE en CVO) ............................................................................................................ 55
Vorming, Sociaal cultureel werk, sport De Rode Antraciet ......................................................... 55
Ervaringen van kinderen van gedetineerde ouders .................................................................... 56
Noden van kinderen van gedetineerde ouders ............................................................................................ 57
Institutionele context beïnvloedt de ervaring van kinderen en families ...................................................... 57
FGGZ .................................................................................................................................58
Forensische geestelijke gezondheidszorg ................................................................................... 59
Aanbod FGGZ............................................................................................................................. 59
Vormen van FGGZ ...................................................................................................................... 60
Internering ................................................................................................................................ 61
2
, Rapport internering Unia (2023) ................................................................................................ 62
Forensische Psychiatrische Centra ............................................................................................. 63
Gastcollege: FPC Gent in de praktijk ..................................................................................65
Inleiding .................................................................................................................................... 65
Patiëntenpopulatie .................................................................................................................. 66
Therapeutisch assistenten/sociotherapeuten ............................................................................ 66
Afdelingen ................................................................................................................................. 67
Milieutherapie .......................................................................................................................... 67
Basiskaders behandeling & risicomanagement .......................................................................... 67
RNR of GLM?................................................................................................................................................. 69
Behandelaanbod/individueel therapeuten ................................................................................ 69
Rol sociotherapie ....................................................................................................................... 69
Spanningsvelden ....................................................................................................................... 70
Conclusie: leestip ....................................................................................................................... 71
Voorbeelden organisaties autonoom (?) forensisch welzijnswerk ......................................71
Voorbeeld 1 : ITER ..................................................................................................................... 71
Doelgroep volwassenwerking I.T.E.R. ........................................................................................................... 72
Waarom zit je in de les? ............................................................................................................................... 73
“De vrijwillige cliënt” .................................................................................................................................... 73
Motivatie als proces?.................................................................................................................................... 74
Via welke weg komen cliënten bij ITER terecht? .......................................................................................... 74
cijfers herval ................................................................................................................................................. 75
Hervalpreventief werken .............................................................................................................................. 75
Voorbeeld 2: Gespecialiseerde centra voor de opvang en begeleiding van slachtoffers van
mensenhandel ........................................................................................................................... 76
Slachtofferzorg ............................................................................................................................................. 76
Mensenhandel – mensensmokkel ................................................................................................................ 77
Onthaalcentra slachtoffers mensenhandel en mensensmokkel .................................................................. 78
Case: statuut slachtoffer mensensmokkel (met verzwarende omstandigheden) ........................................ 79
Grote diversiteit aan verhalen in de praktijk ................................................................................................ 80
Voorbeeld 3: Villa Voortman ..................................................................................................... 81
Overkoepelende kritische vragen .............................................................................................. 82
Enkele hedendaagse FWW- werkvormen uitgelicht: samenwerkingsverbanden ................83
Toegankelijkheid FWW (totstandkoming contact)...................................................................... 83
Samenwerken: case management.............................................................................................. 84
Voorbeeld: CGG Forensische Teams............................................................................................................. 85
Samenwerken: ketenaanpak...................................................................................................... 85
Voorbeeld: SAMEN (Mechelen) .................................................................................................................... 86
Voorbeeld: ketenaanpak als mogelijke voorwaarde in aanpak jeugddelinquentie...................................... 86
Betekenis ‘multiagency’, ‘ketenaanpak’, ‘multidisciplinair’ kritisch bevragen ............................ 87
Zorgcentrum na seksueel geweld ......................................................................................87
3
, Geweld en wetenschappelijke studies ....................................................................................... 87
Noodzaak gespecialiseerde zorg ................................................................................................ 87
Verdrag van de raad van Europa april 2002................................................................................ 88
Conventie van Istanbul .............................................................................................................. 88
Nieuw Strafrecht (1 juni 2022) .................................................................................................. 89
Toestemming............................................................................................................................. 90
Seksueel geweld Seksueel grensoverschrijdend gedrag Seksueel misbruik ................................. 90
Seksueel grensoverschrijdend gedrag ........................................................................................ 90
Holistische zorg binnen het ZSG ................................................................................................. 91
Samenwerkingen ....................................................................................................................... 92
Doorverwijzing .......................................................................................................................... 92
Acuut Post – Acuut Niet – Acuut ............................................................................................... 92
Forensisch en medisch onderzoek.............................................................................................. 93
Nazorg ....................................................................................................................................... 94
Klacht of geen klacht ................................................................................................................. 94
Politie op het ZSG ...................................................................................................................... 95
Cijfers ........................................................................................................................................ 95
Gastcollege : ’T Pasrel .......................................................................................................96
Inleiding .................................................................................................................................... 96
Casus ............................................................................................................................................................. 96
Opdracht ....................................................................................................................................................... 96
Voor wie?...................................................................................................................................................... 96
Aanbod ......................................................................................................................................................... 97
Diagnostiek ................................................................................................................................................... 97
Crisisaanbod ................................................................................................................................................. 97
KED ............................................................................................................................................................... 97
Huizen van ’T Pasrel ................................................................................................................... 98
Visie ’T Pasrel ............................................................................................................................ 98
Leefgroep ................................................................................................................................ 100
Wat zou je doen als begeleider? ................................................................................................................ 100
Cijfers 2025.............................................................................................................................. 100
Praktijk .................................................................................................................................... 100
Paktijk: Casus K........................................................................................................................ 101
SHW en FWW.................................................................................................................. 102
Wat is straathoekwerk? Definitie en doelgroep ....................................................................... 104
Actief .......................................................................................................................................................... 104
Positief ........................................................................................................................................................ 104
Relationeel .................................................................................................................................................. 105
Onvoorwaardelijk ....................................................................................................................................... 105
4
, Politiserend ................................................................................................................................................. 105
Werkvorm ................................................................................................................................................... 106
Kwaliteitsvol leven ...................................................................................................................................... 106
Aanwezig zijn .............................................................................................................................................. 106
Doelgroep straathoekwerk ...................................................................................................... 106
Visie straathoekwerk ............................................................................................................... 107
Straathoekwerk en justitie....................................................................................................... 107
SHW en het FWW .................................................................................................................... 107
FWW en netwerken ........................................................................................................ 107
Forensisch welzijnswerk in brede zin ....................................................................................... 107
Netwerken .............................................................................................................................. 109
Nachtopvang ........................................................................................................................... 110
Zorgmijders en -missers in relatie tot dader-en slachtofferschap ..................................... 110
Context van casussen: Gentse nachtopvang ............................................................................. 110
Werking ...................................................................................................................................................... 110
Doelgroep ................................................................................................................................................... 110
Eigenheden ................................................................................................................................................. 111
Omschrijving doelgroep ........................................................................................................... 111
Persoon in precaire situatie met: ............................................................................................................... 111
Hulpvraag versus hulpnood ........................................................................................................................ 111
Complexe problematieken ......................................................................................................................... 112
Drempels naar hulp .................................................................................................................................... 112
Mate van lijden bepaalt focus .................................................................................................................... 112
Werken rond hulpnood ipv hulpvraag...................................................................................... 113
Verontrusting bij minderjarigen ................................................................................................................. 113
systemen vs dader- en slachtofferschap .................................................................................................... 113
Basishouding bij doelgroep ........................................................................................................................ 114
Basis-handevesten bij doelgroep................................................................................................................ 114
Beeldvorming en hypothese ....................................................................................................................... 114
Conclusies/take aways ............................................................................................................ 114
RNR en GLM.................................................................................................................... 115
RNR (Risk-Need-Responsivity model) ....................................................................................... 115
Risico........................................................................................................................................................... 115
Need ........................................................................................................................................................... 115
Responsivity ................................................................................................................................................ 115
GLM (Good lives model) .......................................................................................................... 116
RNR en GLM ............................................................................................................................ 117
Psychiatrie en gerecht ..................................................................................................... 117
Wat is een psychiater? ............................................................................................................. 117
Psychopathie ........................................................................................................................... 118
Casus: Benjamin ...................................................................................................................... 119
5
, Internering .............................................................................................................................. 120
Beslissing interneringsmaatregel ................................................................................................................ 120
Politie en psychiatrie (veiligheid en behandeling) .................................................................... 120
Instroom FPC ........................................................................................................................... 121
Fasen in het verblijf ................................................................................................................. 121
Risicotaxatie ............................................................................................................................ 121
Welke instrumenten ................................................................................................................................... 122
Delictanalyse ........................................................................................................................... 122
Metafoor: cijferslot ................................................................................................................. 122
Focus psychiater in het FPC ...................................................................................................... 123
Kamer voor de bescherming van de maatschappij (KBM)......................................................... 123
Moeilijk resocialiseerbaar ........................................................................................................ 124
Syntheseles ..................................................................................................................... 124
documentaire : ik zou je graag zien .......................................................................................... 124
Interview Rudi Roose ............................................................................................................... 124
Jongeren als gevaar ................................................................................................................. 124
Online les Ruud van der Horst ................................................................................................. 125
6
, FORENSISCH WELZIJNSWERK
INLEIDING
FORENSISCH WELZIJNSWERK
Welzijnswerk Welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en begeleiding: alle
activiteiten gericht om het welzijn van mensen te verhogen;
In het kader van het strafrecht
Forensisch - Bijv.: forensische psychiatrie, forensische geneeskunde,
forensische orthopedagogiek…
Het woord “forensische” komt van forum : dit betekent een marktplaats; een
openbare ruimte en heeft voornamelijk betrekking op zaken die met het
strafrechtelijke en gerechtelijke te maken heeft. Het wordt geassocieerd met
wetenschappelijke methoden en technieken om bewijs materiaal te gaan
verzamelen, interpreteren binnen juridische procedures met name in strafzaken
Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer, na(ast)bestaande* (on)rechtstreeks
worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie(s)
[*] omschreven als ‘justitiabele’ – iemand die recht zoekt, iemand die in aanraking komt met justitie
o Vaak gebruikt voor verdachten/daders
o In het forensiche gaat het over daders, slachtoffers, nabestaanden, naastbestaanden
(mensen die naast slachtoffer of daders leven)
Voor wie (doelgroep?)
- Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
- Mensen in contact met justitie (incl. nabestaanden en naastbestaanden)
Door wie?
- Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
o Hulpverlening: drughulpverlening, GGZ, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport, …
Het kan gaan over allerlei soorten van voorzieningen van maatschappelijke diensten en
hulpverleningen die voor iedereen openstaan. Je hoeft dus geen dader of slachtoffer te zijn om
daarmee in aanraking te komen;
Bijvoorbeeld algemene maatschappelijke hulp in dienstverlening zoals OCMW, VDAB, bibliotheken
sportvoorzieningen en verschillende initiatieven van drugshulpverlening waar iedereen terecht kan,
waar hij geen dader of slachtoffer hoeft te zijn of zo geïdentificeerd zal worden om daarin terecht te
kunnen
7
, - Categoriaal FWW (specifiek voor daders en/of slachtoffers)
o Diensten Justitieel welzijnswerk, Diensten slachtofferhulp, Teams Hulpverlening aan
Seksuele Delinquenten, Psychosociale Diensten binnen de gevangenissen, Justitiehuizen,
Zorgcentra na Seksueel Geweld, …
Categoriaal: categorie volgens volgorde, dus het heeft volgens de definitie te maken met hulpverlening
die gericht is op daders en/of slachtoffer.
AUTONOOM VS. AAN JUSTITIE GEBONDEN FWW
Autonoom (onafhankelijk) van justitie georganiseerd
- Eerste lijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun directe omgeving
- Welzijn van cliënt staat centraal
o Het doel van dit soort van welzijnswerk van autonoom welzijnswerk is vooral de cliënt de
persoon gaan ondersteunen en hun welzijn gaan verbeteren (eigenlijk een beetje ongeacht
de juridische context, het gebeurt wel soms in het juridische)
o Maar de hulpverlener gaat zich vooral richten op die persoon dus op die hulpvrager en de
bedoeling is om die mensen te gaan helpen te ondersteunen die betrokken zijn bij het
gerechtelijk systeem maar hun welzijn nogmaals staat voorop.
- Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid
- Meeste deelwerkingen maken deel uit van een CAW (niet allemaal: bv de Rode Antraciet)
o Wie betaald die werking? Vlaamse Gemeenschap à vaak vzw’s, projectwerkingen en in
meeste gevallen zijn dat deelwerkingen van de CAW
- Voorbeelden: Diensten justitieel welzijnswerk, slachtofferhulp, dader-in-zicht, slachtoffer in
beeld, teams hulpverlening aan seksuele delinquenten
Aan justitie gebonden (ingebed) FWW
- Welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering van strafrechtelijke beslissingen
- Doel: begeleiding mensen in aanraking met de strafrechtsbedeling, re-integratie, voorkomen
recidive
- Hulpverlener werkzaam ‘binnen’ een justitiële setting (bv. gevangenis) of werkt samen met
juridische instanties
o Het gaat niet zozeer over de gebondenheid; een psycholoog van bv een CW kan ook naar
een gevangenis komen maar onafhankelijk van de gevangenis werken
o Ingebed = directe samenwerking met justitiële instanties
è Het gaat niet om de fysieke inbedding maar over de instituitionele inbedding binnen
die organisaties (bv: kantoor daar hebben)
o Idee = hen helpen te re-integreren in de samenleving en recidive te voorkomen
- Voorbeelden:
o psychosociale dienst gevangenis: die mensen daar worden begeleid binnen de gevangenis
door de psychosociale diensten maar de finaliteit van de psychosociale dienst is ook om te
8
, rapporteren en om advies te verlenen aan die persoon, misschien voor een vervroegde
vrijlating enz.
o justitiehuizen
o evt. ook slachtofferbegeleiding door politie
FUNDAMENTELE VERSCHILLEN OP HET VLAK VAN FINALITEIT
Hulpverleners zijn gebonden door het beroepsgeheim en werken met individuen en hun omgeving
binnen een bredere maatschappelijke context. Hun opdracht bestaat erin bij te dragen aan een
menswaardig bestaan en de maatschappelijke integratie van de betrokkene te bevorderen. Daarbij
staat de cliënt centraal als opdrachtgever: hij moet zich in vertrouwen en kwetsbaar kunnen
opstellen. Deze diensten richten zich vaak tot personen die met justitie in aanraking komen. Hoewel
hun finaliteit in essentie welzijnsgericht is, bevat de praktijk geregeld ook elementen van sociale
controle.
Aan justitie gebonden forensische welzijnswerkingen functioneren daarentegen in opdracht van
justitie en beschikken over een formeel mandaat. De opdrachtgever is hier justitie of minister van
binnenlandse zaken. Ook deze hulpverleners zijn gehouden tot beroepsgeheim, maar niet ten
aanzien van hun opdrachtgever, ze werken in opdracht van justitie. Hun werking staat in functie van
gerechtelijke doelstellingen, zoals adviesverlening, opvolging en rapportering. De finaliteit is
bijgevolg ruimer dan louter welzijn en omvat eveneens de uitvoering van gerechtelijke beslissingen
en de bescherming van de maatschappelijke veiligheid. In de praktijk is het onderscheid tussen een
zuiver welzijnsgerichte benadering en een justitiële finaliteit echter niet steeds scherp afgelijnd.
De positionering van deze organisaties wordt bepaald door hun wettelijk kader, missie en visie. Zo
hanteert het Directoraat-generaal Penitentiaire Inrichtingen (DG EPI) een uitgesproken humane
benadering van detentie, waarbij zowel veiligheid als re-integratie centraal staan. Dit illustreert dat
binnen justitiegebonden structuren meerdere doelstellingen samenkomen, waarbij bescherming van
de samenleving en voorbereiding op terugkeer in de maatschappij naast elkaar worden nagestreefd.
9
2025-2026
, INHOUDSTAFEL
Inleiding............................................................................................................................. 7
Forensisch welzijnswerk .............................................................................................................. 7
Autonoom vs. aan justitie gebonden FWW .................................................................................. 8
fundamentele verschillen op het vlak van finaliteit ....................................................................................... 9
Illustratie....................................................................................................................................................... 10
“Forensisch” welzijnswerk: bij nader inzicht toch complexer dan ‘F + WW’ ................................ 10
De notie forensisch welzijnswerk ............................................................................................... 10
Hulp en recht spanningsveld ...................................................................................................... 10
Is er ruimte voor de vragen naar welzijn en voor welzijnswerk? ................................................................. 11
Welzijn en strafrecht: “een paar apart” ..................................................................................... 11
Klassiek strafrecht en sociaal verweer.......................................................................................................... 11
Forensisch welzijnswerk is geen ‘organisatie’ maar wijst op de verhouding tussen hulp en recht.............. 14
Voorbeelden van de ontmoeting tussen controle en emancipatie .............................................................. 15
Geschiedenis als achteruitkijkspiegel ................................................................................15
Ontwikkeling private reclassering .............................................................................................. 16
Beschermingcomités (1888) ......................................................................................................................... 16
Diensten voor sociale reïntegratie ............................................................................................. 18
Professionalisering van het sociaal werk ...................................................................................................... 19
Werken der wederaanpassing (vanaf 1922) ............................................................................... 21
Welzijnswerk ............................................................................................................................. 22
Staatshervorming 1980 als scharnierpunt! ................................................................................. 23
Van justitiële hulpverlening naar hulpverlening aan justitiecliënteel .......................................................... 25
Inbedding in het algemeen welzijnswerk ................................................................................... 27
Maatschappelijke ontwikkelingen ................................................................................................................ 28
Evenwicht zoeken ......................................................................................................................................... 29
Samenvattend: private reclassering vs forensisch welzijnswerk ................................................. 29
Ontwikkeling van de overheidsreclassering.......................................................................30
Overheidsreclassering na WO I: Intrede van het intra- én extramurale ‘justitieel sociaal werk’ .. 31
1920: Penitentiaire Antropologische Dienst (PAD) in 10 gevangenissen ..................................................... 31
1930: eerste 4 maatschappelijke werkers .................................................................................................... 32
1937 .............................................................................................................................................................. 32
Overheidsreclassering na WO II ................................................................................................. 32
Jaren 1960 – 1970: groot geloof in de wetenschap en in resocialisatie ....................................................... 33
Jaren 1970: What works? (Nieuw Realisme) ................................................................................................ 34
Jaren 1980 .................................................................................................................................................... 34
Jaren 1990 .................................................................................................................................................... 35
1996: Oriëntatienota Straf- en Gevangenisbeleid (Stefaan De Clerck): ....................................................... 35
Nieuwe legitimiteitscrisis 1996 (Dutroux-nasleep) ...................................................................................... 35
Reorganisatie overheidsreclassering medio 1997 ........................................................................................ 35
Justitiehuizen ............................................................................................................................ 36
1
, Opvolging daders onder voorwaarden – informatie uitwisseling................................................ 37
2014 : defederalisering van de justitiehuizen en het elektronisch toezicht ten gevolge van de zesde
staatshervorming.......................................................................................................................................... 37
2017 : wijziging wet op het beroepsgeheim ............................................................................... 37
Vlaams Actieplan radicalisering: justitiehuizen, VCET (Vlaams Centrum voor Elektronisch
Toezicht).................................................................................................................................... 38
Opvolging daders .......................................................................................................................................... 38
Ondersteuning slachtoffers .......................................................................................................................... 38
Provinciale coördinatoren intrafamiliaal geweld (2018) ............................................................. 39
Samenwerken: ketenaanpak ..................................................................................................... 40
Bijzondere vraagstukken: datafication en AI in FWW ........................................................42
Datafication ............................................................................................................................... 42
Algoritmisering van de strafketen en FWW ................................................................................ 43
Building the alleghny family screening ......................................................................................................... 43
Measuring the predictability of life outcomes with a scientific mass collaboration .................... 44
Governance by Artificial intelligence. Predictive risk modelling ................................................. 44
Nuances? ................................................................................................................................... 45
De economische zienswijze in het AI-narratief ........................................................................... 45
Recente ontwikkelingen en organisatie van intrapenitentiair forensisch welzijnswerk ......46
1990s ......................................................................................................................................... 46
Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden ................................................... 47
Evaluaties implementatie SP...................................................................................................... 49
Decreet hulp- en dienstverlening aan gedetineerden (bekrachtigd in 2013) ............................... 50
Vijfjaarlijkse SP’en. Voorbeeld STRAP 2020-2025bis................................................................... 50
Actoren en organisaties intrapenitentiair FWW ......................................................................... 52
Hulp- en dienstverlening: actoren in de praktijk .......................................................................................... 52
Justitieel Welzijnswerk (JWW) ...................................................................................................................... 53
Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) ............................................................................................ 54
Onderwijs (CBE en CVO) ............................................................................................................ 55
Vorming, Sociaal cultureel werk, sport De Rode Antraciet ......................................................... 55
Ervaringen van kinderen van gedetineerde ouders .................................................................... 56
Noden van kinderen van gedetineerde ouders ............................................................................................ 57
Institutionele context beïnvloedt de ervaring van kinderen en families ...................................................... 57
FGGZ .................................................................................................................................58
Forensische geestelijke gezondheidszorg ................................................................................... 59
Aanbod FGGZ............................................................................................................................. 59
Vormen van FGGZ ...................................................................................................................... 60
Internering ................................................................................................................................ 61
2
, Rapport internering Unia (2023) ................................................................................................ 62
Forensische Psychiatrische Centra ............................................................................................. 63
Gastcollege: FPC Gent in de praktijk ..................................................................................65
Inleiding .................................................................................................................................... 65
Patiëntenpopulatie .................................................................................................................. 66
Therapeutisch assistenten/sociotherapeuten ............................................................................ 66
Afdelingen ................................................................................................................................. 67
Milieutherapie .......................................................................................................................... 67
Basiskaders behandeling & risicomanagement .......................................................................... 67
RNR of GLM?................................................................................................................................................. 69
Behandelaanbod/individueel therapeuten ................................................................................ 69
Rol sociotherapie ....................................................................................................................... 69
Spanningsvelden ....................................................................................................................... 70
Conclusie: leestip ....................................................................................................................... 71
Voorbeelden organisaties autonoom (?) forensisch welzijnswerk ......................................71
Voorbeeld 1 : ITER ..................................................................................................................... 71
Doelgroep volwassenwerking I.T.E.R. ........................................................................................................... 72
Waarom zit je in de les? ............................................................................................................................... 73
“De vrijwillige cliënt” .................................................................................................................................... 73
Motivatie als proces?.................................................................................................................................... 74
Via welke weg komen cliënten bij ITER terecht? .......................................................................................... 74
cijfers herval ................................................................................................................................................. 75
Hervalpreventief werken .............................................................................................................................. 75
Voorbeeld 2: Gespecialiseerde centra voor de opvang en begeleiding van slachtoffers van
mensenhandel ........................................................................................................................... 76
Slachtofferzorg ............................................................................................................................................. 76
Mensenhandel – mensensmokkel ................................................................................................................ 77
Onthaalcentra slachtoffers mensenhandel en mensensmokkel .................................................................. 78
Case: statuut slachtoffer mensensmokkel (met verzwarende omstandigheden) ........................................ 79
Grote diversiteit aan verhalen in de praktijk ................................................................................................ 80
Voorbeeld 3: Villa Voortman ..................................................................................................... 81
Overkoepelende kritische vragen .............................................................................................. 82
Enkele hedendaagse FWW- werkvormen uitgelicht: samenwerkingsverbanden ................83
Toegankelijkheid FWW (totstandkoming contact)...................................................................... 83
Samenwerken: case management.............................................................................................. 84
Voorbeeld: CGG Forensische Teams............................................................................................................. 85
Samenwerken: ketenaanpak...................................................................................................... 85
Voorbeeld: SAMEN (Mechelen) .................................................................................................................... 86
Voorbeeld: ketenaanpak als mogelijke voorwaarde in aanpak jeugddelinquentie...................................... 86
Betekenis ‘multiagency’, ‘ketenaanpak’, ‘multidisciplinair’ kritisch bevragen ............................ 87
Zorgcentrum na seksueel geweld ......................................................................................87
3
, Geweld en wetenschappelijke studies ....................................................................................... 87
Noodzaak gespecialiseerde zorg ................................................................................................ 87
Verdrag van de raad van Europa april 2002................................................................................ 88
Conventie van Istanbul .............................................................................................................. 88
Nieuw Strafrecht (1 juni 2022) .................................................................................................. 89
Toestemming............................................................................................................................. 90
Seksueel geweld Seksueel grensoverschrijdend gedrag Seksueel misbruik ................................. 90
Seksueel grensoverschrijdend gedrag ........................................................................................ 90
Holistische zorg binnen het ZSG ................................................................................................. 91
Samenwerkingen ....................................................................................................................... 92
Doorverwijzing .......................................................................................................................... 92
Acuut Post – Acuut Niet – Acuut ............................................................................................... 92
Forensisch en medisch onderzoek.............................................................................................. 93
Nazorg ....................................................................................................................................... 94
Klacht of geen klacht ................................................................................................................. 94
Politie op het ZSG ...................................................................................................................... 95
Cijfers ........................................................................................................................................ 95
Gastcollege : ’T Pasrel .......................................................................................................96
Inleiding .................................................................................................................................... 96
Casus ............................................................................................................................................................. 96
Opdracht ....................................................................................................................................................... 96
Voor wie?...................................................................................................................................................... 96
Aanbod ......................................................................................................................................................... 97
Diagnostiek ................................................................................................................................................... 97
Crisisaanbod ................................................................................................................................................. 97
KED ............................................................................................................................................................... 97
Huizen van ’T Pasrel ................................................................................................................... 98
Visie ’T Pasrel ............................................................................................................................ 98
Leefgroep ................................................................................................................................ 100
Wat zou je doen als begeleider? ................................................................................................................ 100
Cijfers 2025.............................................................................................................................. 100
Praktijk .................................................................................................................................... 100
Paktijk: Casus K........................................................................................................................ 101
SHW en FWW.................................................................................................................. 102
Wat is straathoekwerk? Definitie en doelgroep ....................................................................... 104
Actief .......................................................................................................................................................... 104
Positief ........................................................................................................................................................ 104
Relationeel .................................................................................................................................................. 105
Onvoorwaardelijk ....................................................................................................................................... 105
4
, Politiserend ................................................................................................................................................. 105
Werkvorm ................................................................................................................................................... 106
Kwaliteitsvol leven ...................................................................................................................................... 106
Aanwezig zijn .............................................................................................................................................. 106
Doelgroep straathoekwerk ...................................................................................................... 106
Visie straathoekwerk ............................................................................................................... 107
Straathoekwerk en justitie....................................................................................................... 107
SHW en het FWW .................................................................................................................... 107
FWW en netwerken ........................................................................................................ 107
Forensisch welzijnswerk in brede zin ....................................................................................... 107
Netwerken .............................................................................................................................. 109
Nachtopvang ........................................................................................................................... 110
Zorgmijders en -missers in relatie tot dader-en slachtofferschap ..................................... 110
Context van casussen: Gentse nachtopvang ............................................................................. 110
Werking ...................................................................................................................................................... 110
Doelgroep ................................................................................................................................................... 110
Eigenheden ................................................................................................................................................. 111
Omschrijving doelgroep ........................................................................................................... 111
Persoon in precaire situatie met: ............................................................................................................... 111
Hulpvraag versus hulpnood ........................................................................................................................ 111
Complexe problematieken ......................................................................................................................... 112
Drempels naar hulp .................................................................................................................................... 112
Mate van lijden bepaalt focus .................................................................................................................... 112
Werken rond hulpnood ipv hulpvraag...................................................................................... 113
Verontrusting bij minderjarigen ................................................................................................................. 113
systemen vs dader- en slachtofferschap .................................................................................................... 113
Basishouding bij doelgroep ........................................................................................................................ 114
Basis-handevesten bij doelgroep................................................................................................................ 114
Beeldvorming en hypothese ....................................................................................................................... 114
Conclusies/take aways ............................................................................................................ 114
RNR en GLM.................................................................................................................... 115
RNR (Risk-Need-Responsivity model) ....................................................................................... 115
Risico........................................................................................................................................................... 115
Need ........................................................................................................................................................... 115
Responsivity ................................................................................................................................................ 115
GLM (Good lives model) .......................................................................................................... 116
RNR en GLM ............................................................................................................................ 117
Psychiatrie en gerecht ..................................................................................................... 117
Wat is een psychiater? ............................................................................................................. 117
Psychopathie ........................................................................................................................... 118
Casus: Benjamin ...................................................................................................................... 119
5
, Internering .............................................................................................................................. 120
Beslissing interneringsmaatregel ................................................................................................................ 120
Politie en psychiatrie (veiligheid en behandeling) .................................................................... 120
Instroom FPC ........................................................................................................................... 121
Fasen in het verblijf ................................................................................................................. 121
Risicotaxatie ............................................................................................................................ 121
Welke instrumenten ................................................................................................................................... 122
Delictanalyse ........................................................................................................................... 122
Metafoor: cijferslot ................................................................................................................. 122
Focus psychiater in het FPC ...................................................................................................... 123
Kamer voor de bescherming van de maatschappij (KBM)......................................................... 123
Moeilijk resocialiseerbaar ........................................................................................................ 124
Syntheseles ..................................................................................................................... 124
documentaire : ik zou je graag zien .......................................................................................... 124
Interview Rudi Roose ............................................................................................................... 124
Jongeren als gevaar ................................................................................................................. 124
Online les Ruud van der Horst ................................................................................................. 125
6
, FORENSISCH WELZIJNSWERK
INLEIDING
FORENSISCH WELZIJNSWERK
Welzijnswerk Welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en begeleiding: alle
activiteiten gericht om het welzijn van mensen te verhogen;
In het kader van het strafrecht
Forensisch - Bijv.: forensische psychiatrie, forensische geneeskunde,
forensische orthopedagogiek…
Het woord “forensische” komt van forum : dit betekent een marktplaats; een
openbare ruimte en heeft voornamelijk betrekking op zaken die met het
strafrechtelijke en gerechtelijke te maken heeft. Het wordt geassocieerd met
wetenschappelijke methoden en technieken om bewijs materiaal te gaan
verzamelen, interpreteren binnen juridische procedures met name in strafzaken
Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer, na(ast)bestaande* (on)rechtstreeks
worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie(s)
[*] omschreven als ‘justitiabele’ – iemand die recht zoekt, iemand die in aanraking komt met justitie
o Vaak gebruikt voor verdachten/daders
o In het forensiche gaat het over daders, slachtoffers, nabestaanden, naastbestaanden
(mensen die naast slachtoffer of daders leven)
Voor wie (doelgroep?)
- Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
- Mensen in contact met justitie (incl. nabestaanden en naastbestaanden)
Door wie?
- Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
o Hulpverlening: drughulpverlening, GGZ, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport, …
Het kan gaan over allerlei soorten van voorzieningen van maatschappelijke diensten en
hulpverleningen die voor iedereen openstaan. Je hoeft dus geen dader of slachtoffer te zijn om
daarmee in aanraking te komen;
Bijvoorbeeld algemene maatschappelijke hulp in dienstverlening zoals OCMW, VDAB, bibliotheken
sportvoorzieningen en verschillende initiatieven van drugshulpverlening waar iedereen terecht kan,
waar hij geen dader of slachtoffer hoeft te zijn of zo geïdentificeerd zal worden om daarin terecht te
kunnen
7
, - Categoriaal FWW (specifiek voor daders en/of slachtoffers)
o Diensten Justitieel welzijnswerk, Diensten slachtofferhulp, Teams Hulpverlening aan
Seksuele Delinquenten, Psychosociale Diensten binnen de gevangenissen, Justitiehuizen,
Zorgcentra na Seksueel Geweld, …
Categoriaal: categorie volgens volgorde, dus het heeft volgens de definitie te maken met hulpverlening
die gericht is op daders en/of slachtoffer.
AUTONOOM VS. AAN JUSTITIE GEBONDEN FWW
Autonoom (onafhankelijk) van justitie georganiseerd
- Eerste lijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun directe omgeving
- Welzijn van cliënt staat centraal
o Het doel van dit soort van welzijnswerk van autonoom welzijnswerk is vooral de cliënt de
persoon gaan ondersteunen en hun welzijn gaan verbeteren (eigenlijk een beetje ongeacht
de juridische context, het gebeurt wel soms in het juridische)
o Maar de hulpverlener gaat zich vooral richten op die persoon dus op die hulpvrager en de
bedoeling is om die mensen te gaan helpen te ondersteunen die betrokken zijn bij het
gerechtelijk systeem maar hun welzijn nogmaals staat voorop.
- Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid
- Meeste deelwerkingen maken deel uit van een CAW (niet allemaal: bv de Rode Antraciet)
o Wie betaald die werking? Vlaamse Gemeenschap à vaak vzw’s, projectwerkingen en in
meeste gevallen zijn dat deelwerkingen van de CAW
- Voorbeelden: Diensten justitieel welzijnswerk, slachtofferhulp, dader-in-zicht, slachtoffer in
beeld, teams hulpverlening aan seksuele delinquenten
Aan justitie gebonden (ingebed) FWW
- Welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering van strafrechtelijke beslissingen
- Doel: begeleiding mensen in aanraking met de strafrechtsbedeling, re-integratie, voorkomen
recidive
- Hulpverlener werkzaam ‘binnen’ een justitiële setting (bv. gevangenis) of werkt samen met
juridische instanties
o Het gaat niet zozeer over de gebondenheid; een psycholoog van bv een CW kan ook naar
een gevangenis komen maar onafhankelijk van de gevangenis werken
o Ingebed = directe samenwerking met justitiële instanties
è Het gaat niet om de fysieke inbedding maar over de instituitionele inbedding binnen
die organisaties (bv: kantoor daar hebben)
o Idee = hen helpen te re-integreren in de samenleving en recidive te voorkomen
- Voorbeelden:
o psychosociale dienst gevangenis: die mensen daar worden begeleid binnen de gevangenis
door de psychosociale diensten maar de finaliteit van de psychosociale dienst is ook om te
8
, rapporteren en om advies te verlenen aan die persoon, misschien voor een vervroegde
vrijlating enz.
o justitiehuizen
o evt. ook slachtofferbegeleiding door politie
FUNDAMENTELE VERSCHILLEN OP HET VLAK VAN FINALITEIT
Hulpverleners zijn gebonden door het beroepsgeheim en werken met individuen en hun omgeving
binnen een bredere maatschappelijke context. Hun opdracht bestaat erin bij te dragen aan een
menswaardig bestaan en de maatschappelijke integratie van de betrokkene te bevorderen. Daarbij
staat de cliënt centraal als opdrachtgever: hij moet zich in vertrouwen en kwetsbaar kunnen
opstellen. Deze diensten richten zich vaak tot personen die met justitie in aanraking komen. Hoewel
hun finaliteit in essentie welzijnsgericht is, bevat de praktijk geregeld ook elementen van sociale
controle.
Aan justitie gebonden forensische welzijnswerkingen functioneren daarentegen in opdracht van
justitie en beschikken over een formeel mandaat. De opdrachtgever is hier justitie of minister van
binnenlandse zaken. Ook deze hulpverleners zijn gehouden tot beroepsgeheim, maar niet ten
aanzien van hun opdrachtgever, ze werken in opdracht van justitie. Hun werking staat in functie van
gerechtelijke doelstellingen, zoals adviesverlening, opvolging en rapportering. De finaliteit is
bijgevolg ruimer dan louter welzijn en omvat eveneens de uitvoering van gerechtelijke beslissingen
en de bescherming van de maatschappelijke veiligheid. In de praktijk is het onderscheid tussen een
zuiver welzijnsgerichte benadering en een justitiële finaliteit echter niet steeds scherp afgelijnd.
De positionering van deze organisaties wordt bepaald door hun wettelijk kader, missie en visie. Zo
hanteert het Directoraat-generaal Penitentiaire Inrichtingen (DG EPI) een uitgesproken humane
benadering van detentie, waarbij zowel veiligheid als re-integratie centraal staan. Dit illustreert dat
binnen justitiegebonden structuren meerdere doelstellingen samenkomen, waarbij bescherming van
de samenleving en voorbereiding op terugkeer in de maatschappij naast elkaar worden nagestreefd.
9
