Samenvatting Cursusnotities Criminaliteit & Samenleving | VUB | 2025/26

Margot Caulier
2025-2026


CRIMINALITEIT & SAMENLEVING
Inhoud
inleiding..................................................................................................................................................6
H1: Drie populaire misvattingen over oorzaken van criminaliteit...........................................................6
1) criminaliteit als manifestatie van het kwaad (  uitgang van abnormaal pers) ..................................6
veronderstellingen..........................................................................................................................7
kritieken..........................................................................................................................................7
2) criminaliteit als ziekte ( uitgang van abnormaal pers) ....................................................................8
kritieken..........................................................................................................................................8
3) rationele individu ( géén uitgang van abnormaal pers) ...................................................................8
belangrijke beleidstheorie...............................................................................................................9
veronderstellingen........................................................................................................................10
H2: Normen & waarden........................................................................................................................11
hoe is sociale orde mogelijk?............................................................................................................11
normen & waarden...........................................................................................................................11
4 soorten normen..........................................................................................................................11
een snel veranderende samenleving................................................................................................12
Evolutie naar meer progressieve opvattingen:..............................................................................13
Culturele terugslag........................................................................................................................13
hoe verklaart ‘waarden & normen-perspectief’ criminaliteit?..........................................................14
subcultuur denken: 2 belangrijke veronderstellingen...................................................................14
3 verklaringen voor link tussen sml en crim..................................................................................15
Conclusie:..........................................................................................................................................19
H3: De mens als Homo Narrans............................................................................................................19
Alternatieve normen en waarden?...................................................................................................19
Neutraliseringstechnieken.............................................................................................................21
regels volgen?...................................................................................................................................23
de homo narrans...............................................................................................................................23
begrensde rationaliteit..................................................................................................................23
heuristieken...................................................................................................................................24
bias................................................................................................................................................24
emotie primeert............................................................................................................................25


1

,Margot Caulier
2025-2026

hot cognition.................................................................................................................................25
Systeem 1 & systeem 2.................................................................................................................25
selectieve bloodstelling.................................................................................................................26
identiteitsbeschermende cognitie.................................................................................................26
belang van groepen en netwerken................................................................................................26
verhalen........................................................................................................................................27
how emotions are made (Barett, 2017).........................................................................................27
conclusie...........................................................................................................................................27
H4: interactieprocessen........................................................................................................................29
mensen interageren met elkaar........................................................................................................29
collectieve actie.............................................................................................................................29
interactiepatronen........................................................................................................................30
een steeds kleinere wereld...............................................................................................................30
stanley milgram (1933-1984)........................................................................................................30
solomon ash (1907-1996)..............................................................................................................31
george Herbert Mead (1863-1931)...............................................................................................31
herbert blumer (1900-1987)..........................................................................................................32
harold garfinkel.............................................................................................................................33
conclusie...........................................................................................................................................33
H5: Macht.............................................................................................................................................34
macht maakt intrinsiek deel uit van menselijk handelen..................................................................34
norbert elias (1897-1990)..............................................................................................................34
masterstatus.....................................................................................................................................35
howard saul becker (1928-2023)...................................................................................................35
everett C. hughes (1897-1983)......................................................................................................35
erving Goffman (1922-1982).........................................................................................................36
conclusie........................................................................................................................................37
de gesitueerde biografie...................................................................................................................37
levensloop criminologie................................................................................................................38
H6: Terrorisme......................................................................................................................................41
terrorisme als individualiseerbaar probleem?..................................................................................42
1) terrorisme als pathologie..........................................................................................................42
2) terrorisme en bestrijding van het kwaad..................................................................................43
3) terrorisme als rationele keuze...................................................................................................44


2

,Margot Caulier
2025-2026

terrorisme als maatschappelijk fenomeen........................................................................................46
waarom is terrorisme een maatschappelijk fenomeen?...............................................................46
overzicht 2024 (global terrorism index – 2025)................................................................................50
Specifieke kenmerken van het fenomeen terrorisme (Global Terrorism Index – 2024)................50
Jihadistisch terrorisme..................................................................................................................51
rechtsextremistisch terrorisme.........................................................................................................52
“Siege” en accelerationisme..........................................................................................................52
links-extremistisch & anarchistisch terrorisme.................................................................................53
H7: Incels..............................................................................................................................................54
Drie pijlers van Incel-ideologie..........................................................................................................54
1) genetica.....................................................................................................................................54
2) evolutionair proces van partnerkeuze.......................................................................................55
3) maatschappelijke structuren.....................................................................................................55
Gewelddadige vrouwenhaat & antifeminisme..................................................................................56
vormen van geweld...........................................................................................................................56
Persoonlijk geweld (gericht op zichzelf)........................................................................................56
Interpersoonlijk geweld (gericht op sml).......................................................................................56
maatschappelijk geweld (gericht op sml)......................................................................................56
H8: Nihilistisch gewelddadig Extremisme.............................................................................................57
wat is het?.........................................................................................................................................57
hoe verloopt radicalisering?..............................................................................................................57
het com-netwerk..............................................................................................................................57
4 belangrijke NVE-groepen............................................................................................................58
verbanden en gedeeld ecosysteem...............................................................................................58
homo Narrans (zie deel I)..................................................................................................................59
1. Primacy of affect: eerst voelen, dan denken.............................................................................59
2-3. heuristieken & Hot cognition.................................................................................................59
4-5. Confirmation Bias & Identiteitsbescherming..........................................................................60
6. primacy of groups and networks...............................................................................................60
7. het narratieve script van hybride extremisme...........................................................................60
synthese: waarom hybride extremisme werkt..............................................................................61
Barrett: Theory of constructed emotion........................................................................................61
homo nARRANS EN HYBRIDE EXTREMISME......................................................................................62
H9: georganiseerde criminaliteit..........................................................................................................63


3

,Margot Caulier
2025-2026

Wat is het?........................................................................................................................................63
dominante denkbeelden over georganiseerde criminaliteit.............................................................63
homo economicus & efficiënte markten.......................................................................................64
daders van georganiseerde criminaliteit hebben bijzondere kenmerken.....................................64
onzichtbaar, geheim & besloten....................................................................................................64
Criminele netwerken – los en toch hecht:.....................................................................................65
Flexibele organisatie en hydra effect.............................................................................................66
Informatie, verbinding en macht...................................................................................................66
Conclusie.......................................................................................................................................66
groepen.............................................................................................................................................67
yakuza (Japan)...............................................................................................................................67
triades (China)...............................................................................................................................69
Sinaloa Cartel (Mexico)..................................................................................................................70
Mara Salvatrucha (El Salvador) Ms-13...........................................................................................71
‘Ndrangheta (Italië).......................................................................................................................71
drie reducties // drie veronderstellingen D1.....................................................................................73
alien conspiracy.............................................................................................................................73
Homo economicus.........................................................................................................................73
“Miraculous meeting of psychopathology” (cf. Becker)................................................................74
maatschappelijke condities versterken georganiseerde criminaliteit...............................................74
de criminele economie herorganiseert zich..................................................................................74
wie organiseert criminaliteit?........................................................................................................75
weerbaarheid – wat werkt, en wat niet........................................................................................75
conflict, fragiliteit en georganiseerde criminaliteit........................................................................76
wat volgt hieruit voor beleid?...........................................................................................................77
H10: cybercriminaliteit.........................................................................................................................77
kinderpornografie.............................................................................................................................78
online fraude.....................................................................................................................................79
Impact COVID-19...........................................................................................................................79
Phishing & social engineering........................................................................................................79
cyberafhankelijke criminaliteit..........................................................................................................79
Ransomeware................................................................................................................................79
Malware (MALicious softWARE”)..................................................................................................80
DDos (Distributed Denial of Service).............................................................................................80


4

,Margot Caulier
2025-2026

RDDos (Ransom Distributed Denial of Service).............................................................................80
Crime-as-a-service (CaaS)..............................................................................................................80
dark web........................................................................................................................................80
deel 1 link..........................................................................................................................................81
Routineactiviteitentheorie (Larry Cohen & Marcus Felson, 1979).................................................81
Rationele keuzetheorie (Derek Cornish & Ronald Clarke).............................................................81
Besluitvorming..............................................................................................................................81
Preventie...........................................................................................................................................82
het cyborg crime-perspectief............................................................................................................82
Technologie is niet neutraal..........................................................................................................82
Relatie tussen mens & technologie gaat verder dan een gebruikersrelatie..................................82
Collectieven of netwerken van mensen en technologie brengen samen acties en resultaten voort
......................................................................................................................................................83
Actievere rol aan technologie toekennen.....................................................................................83
van individu naar hybride netwerk (verschuiving)............................................................................83




5

,Margot Caulier
2025-2026

D1: CRIMINALITEIT ALS MAATSCHAPPELIJK VRAAGSTUK

INLEIDING

Doel van de cursus: criminaliteit kan niet begrepen worden vanuit individuele motieven,
overtuigingen of keuzes van daders. Criminaliteit ontstaat in, en krijgt vorm door de samenleving.

- Verbinding tussen samenleving & criminaliteit
- Individuele (criminele) neigingen van mensen = oorzaak van criminaliteit
 Deze redenering is wat te klein, de individuele benadering is niet voldoende

H1: DRIE POPULAIRE MISVATTINGEN OVER OORZAKEN VAN CRIMINALITEIT

Criminaliteit wordt vaak gezien als een individuele handeling:

- Gepleegd door mensen die abnormaal zijn, “waar iets mis mee is”
pathologische individu: ze hebben afwijking
 medische & psychologisch disfunctie vs. kwade
- Gepleegd door normale mensen die weloverwogen keuze, kosten-baten analyse, hebben
gemaakt (plezier nastreven & verlies/ pijn vermijden)

indi verklaringen reduceren sml tot opportuniteitsstructuur of tot geheel dat beschermd moet
worden tegen een outsider (en verder geen verband houdt met die outsider) => 3 misvattingen:

1) “criminaliteit als manifestatie van kwaad”
2) “criminaliteit is ziekte”
3) “criminaliteit is berekende keuze”

1) CRIMINALITEIT ALS MANIFESTATIE VAN HET KWAAD (  UITGANG VAN ABNORMAAL
PERS)

Seriemoordenaars: wekken fascinatie (vertaalt naar films die fascinatie uitdrukken) op & we zien ze
als ‘anders’  abnormaal =/= zoals wij

- Ted Bundy: was ‘niet anders’  zeer charmant  maar waarom dan?  fascinatie via media
- Hitler & Stalin: (“idee van misleidende kwaad”) seriemoordenaars, maar niet ‘zelf gedaan’
 via maatschappijordening voor vernietiging van groepen in sml
“Door deze figuren weg te halen zal sml automatisch terug het goede doen” = X waar
- Andrej Romanovitsj Tsjikatilo (“slager van Rostov”): slachtoffers waren voornamelijk
jonge kinderen en vrouwen, vermoordde + genitaal verminkte en opat
 Sovjet- Unie: seriemoordenaars = Westers dus staat faalt wnr dit toch in SU voorkomt
- Richard Ramirez (“the night stalker”) inbraken // verkrachting en moorden // satanisme 
angst omdat het niet duidelijk is waarom

Angst door onberekenbare en onvoorspelbare (zie ook geestelijken en zware criminaliteit) aangevuld
met ondenkbare dat niet is zoals wij

 over zaken die sml niet goed heeft aangepakt (staat lijkt te falen) (zie opstand over Dutroux):
systeem dat moet beschermen is niet in staat om dit te doen

6

, Margot Caulier
2025-2026

LORD OF THE FLIES – William Golding:

- Conflict tss twee tegengestelde krachten:
normconform gedrag vs geweld, macht en verlangens bevredigen
- Zodra maatschappelijke structuren (= dempers op gedrag) wegvallen vervallen mensen in
geweld en primeert primitieve, gewelddadige natuur van mens  natuurtoestand met
primitieve gedragingen
- Lizard brain theory: oerhersenen waar lagen zijn bijgekomen tot hoe we nu zijn
- TOCH geen interne drang naar gewelddadig gedrag

LIBER AD MILITES TEMPLI DE LAUDE NOVAE MILITIAE – Bernard van Clairvaux; +/- 1136

- “er lijkt nieuwe ridderorde op aarde te zijn verschenen die onvermoeibaar tweeledige strijd
levert tgn vlees en bloed en tgn geestelijke legermachten van kwaad in hemelen”
- Onderscheid tss homicide (zonde van doden van mens) vs malicide (doden van kwaad zelf)
 super villains vs super heroes


VERONDERSTELLINGEN
 Crim is bewuste morele keuze (“criminelen kiezen bewust voor het kwaad”)
o Dader wil kwade doen, niet noodzakelijk omdat het voordelen oplevert (cf. rationele
keuzedenken); maar omdat hij slecht/zondig/immoreel is en kwade verkiest boven
goede
 Crim is onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen (“criminelen zijn onverbeterlijk
slecht”)
o Dader doet kwade, omdat het moet; hij is bezeten of het is deel van zijn natuur
 Crim is zichtbaar (fysieke kenmerken als bewijs voor morele verdorvenheid of
kwaadaardigheid)
o In films bij exorsisme: opeens andere kenmerken
o ‘heeft u dan niets aan hem gezien?’ bij interview
 Dualistische visie: strijd tss goed en kwaad (mensen zijn goed of slecht)
o Zoals templi’s
 Streng straffen en eliminatie als opl vr crim


KRITIEKEN
 Normatieve beoordeling (morele opvattingen) van gedrag, maar geen verklaring voor gedrag
o Individuele vrije keuze die niet kan worden verklaard OF gevolg van eigenschap
(“kwade”) die niet kan worden verklaard
o Actieve/kwaadaardige keuze of passief object onder betovering van “iets”
 Daderschap verklaart zich niet in fysieke kenmerken
 Dualistische visie die wereld opdeelt in goed en kwaad doet dat steeds in functie van
specifieke ideologie of wereldbeeld
o belang culturele, historisch-religieuze en filosofische context




7