1
GEMEENSCHAPSGERICHT
WERKEN
Lessen
Week 1 Inleidende les
Vermaatschappelijking
Week 2 Formele-Informele zorg
Week 3 Gastles Mantelzorg
Week 4 Gastles Outreachend werken
Week 5 Leerpad Netwerken
Week 6 Netwerkversterking en netwerkontwikkeling
Week 7 Case management
Week 8 Digitale les Kwartiermaken
Week 9 Gastles Inclusie vanuit de residentie (VAPH)
Week Inclusie vanuit de residentie(Jeugdhulp)
10
Week Leerpad Inclusie vanuit de residentie (GGZ)
11
Week Professionele competenties
12
Cursus
▷ PWP kennen
▷ Artikels op Chamilo per thema
▷ Inleidende tekst ter situering
▷ Leer- en reflectievragen*
▷ 2 online leerpaden
,2
VERMAATSCHAPPELIJKING
CONCEPT VERMAATSCHAPPELIJKING VAN DE ZORG;
Het betekent dat alle burgers met hun mogelijkheden en kwestbaarheden een
zinvolle plek in de samenleving verdienen.
Populaire term voor de Vlaamse overheid – het is voor hen een opportuniteit om
naar een meer zorgzame en warme samenleving te evolueren
Tegelijk: is het ook een containerbegrip dat vele ladingen dekt
- Dezelfde terminologie, andere invullingen/ visies
- Onderhevig aan discussie en kritiek
Voorbeeld: de filmpjes van de politiekers die vermaatschappelijking willen
duidelijk maken. maar fundamenteel andere visie op hulpverlening, op de
wijze waarop deze hulpverlening vorm moet krijgen en op de rol die de
overheid daarbij heeft.
SOCIO-HISTORISCHE BEWEGINGEN NAAR VERMAATSCHAPPELIJKING EN
GEMEENSCHAPSGERICHT WERKEN;
LAAG 1: DE SOCIALE RELATIE TUSSEN OVERHEID EN BURGER
1830: Klassiek-liberale staatsopvatting
De overheid komt zo min mogelijk tussen in private aangelegenheden. In het België van
1830 bemoeide de overheid zich zo min mogelijk met het leven van burgers, en kwam die
zo min mogelijk tussen in private aangelegenheden zoals de verhouding tussen
werknemers en werkgevers. Er waren dus ook geen beschermende maatregelen zoals
ziekteverlof, invaliditeitsuitkeringen, betaald ouderschapsverlof, pensioen,
werkloosheidsuitkeringen, … De rol van de overheid bleef beperkt tot het beschermen
van de individuele vrijheid en het bewaken van de veiligheid en de sociale orde.
Eind 19de eeuw: sociale kwestie
Slechte leefomstandigheden en grote kindersterfte zorgden voor sociale onrust. Eind 19 de
eeuw zorgden de slechte leefomstandigheden en grote kindersterfte in de
arbeidersklasse voor sociale onrust (bv. opkomst van de arbeidersbeweging,
stakingen…), wat als gevaar werd gezien voor de sociale orde.
Eind 19de – begin 20ste eeuw:
Van afstandelijke naar sociale relatie tussen overheid en burgers/gezinnen.
- De afstandelijke relatie tussen de overheid en de burger, met een duidelijke
scheiding tussen de private sfeer van het individu en de publieke sfeer van de
samenleving werd doorbroken. Private aangelegenheden (bv. opvoeding, maar
ook relaties tussen werkgevers en werknemers) werden plots ook publieke
materie, een zaak van de gemeenschap.
Een concreet voorbeeld hier (en meteen één van de oudste vormen van
vermaatschappelijking) is de invoering van de leerplicht: je mag je kinderen
opvoeden zoals je wil, maar ze moeten wel naar school gaan.
- In de 19de en 20ste eeuw werd de sociale relatie tussen de overheid en de burgers
verder vooral gedragen door liefdadigheidsinitiatieven die door de overheid
gefinancierd werden. Later zal meer en meer ingezet worden op het sociaal beleid
en sociale voorzieningen als schakel tussen de overheid en het gezin, en als een
,3
manier om moeilijkheden (o.a. armoede, zorgnoden van mensen...) niet over te
laten aan het individu, maar maatschappelijk aan te pakken.
Bv. 1914: Invoering leerplicht, Bv. Gesubsidieerde liefdadigheid, Bv. Sociaal beleid
& sociale voorzieningen
LAAG 2: DEÏNSTITUTIONALISERING EN ‘COMMUNITY CARE’
1960/1970: Kritiek op de residentiële zorg
- Sluiting grote psychiatrische instellingen. Deze benadering van
vermaatschappelijking zien we ontstaan in de jaren 1960 en 1970 met de
toenemende afkeer van langdurige residentiële zorg en ‘totale instituties’. In
België werd er geëxperimenteerd met psychiatrische gemeenschappen.
- Begrip ‘Community care’: Extramuralisering van de zorg – letterlijk vertaald als
‘gemeenschapszorg’ – kent zijn oorsprong in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië
en de Scandinavische landen en gaat over zorg in en door de samenleving
(buiten de muren van de voorziening). Zorg wordt daarbij niet beperkt tot zorg die
verstrekt wordt door professionele hulpverleners, maar ruimer geïnterpreteerd.
- Reeds in de jaren 1970 werd deïnstitutionalisering hier bij wet vastgelegd.
Naast deze ontmanteling van voorzieningen werd ingezet op diensten in de
samenleving. Vlaanderen ging niet echt mee in die tendens, zelfs nu nog
steeds wordt ondersteuning in grote mate aangeboden in voorzieningen.
Weliswaar ruimen de grote voorzieningen stilaan plaats voor kleinere
groepswoningen of zelfstandig wonen met ondersteuning.
- Onderscheid in de (gezondheids)zorg tussen eerste, tweede, derde &
nulde lijn. Uit deze tijd stamt ook het onderscheid tussen verschillende niveaus in
de gezondheidszorg: eerste, tweede en derde lijn. In dit tijdsgewricht werd er ook
de nulde lijn – mantelzorg en zelfhulp – aan toegevoegd. Impliciet zit hierin de
zoektocht vervat naar manieren om zorg op een zo ‘dichtbij’ mogelijk te
organiseren.
- Toch verschuivingen in het Vlaamse zorglandschap: In Vlaanderen vormde 2010
beleidsmatig een kantelmoment, het jaar dat Vlaams Minister van Welzijn,
Volksgezondheid en Gezin Jo Vandeurzen zijn beleidsnota ‘Perspectief
2020’ bekendmaakte. Hierin wordt volgend uitgangspunt naar voren geschoven:
‘zo weinig mogelijk uitzonderlijk of afzonderlijk en zoveel mogelijk gewoon’.
LAAG 3: SOLIDARITEIT
Vermaatschappelijking heeft ook te maken met solidariteit, met het feit dat mensen
inspanningen doen om elkaar te helpen, verantwoordelijkheid opnemen voor elkaar,
kansen geven aan mensen in kwetsbare posities.
Koude solidariteit
- verwijst naar het originele uitgangspunt van de verzorgingsstaat die uitgebouwd
werd in de periode na WOII. Vanuit het inzicht dat problemen niet altijd en
niet enkel een individueel, maar ook een maatschappelijk karakter
hebben, werd de sociale zekerheid uitgebouwd. Via de sociale zekerheid wordt
ingezet op een levenslange sociale bescherming voor iedereen.
- Na WOII: Uitbouw van de verzorgingsstaat
, 4
- Via de sociale zekerheid:
▷ levenslange sociale bescherming voor iedereen (o.a. door belastingen)
(bv. gezinsbijslag, pensioenen, werkloosheidsuitkering,
ongevallen-/ziekteverzekering….)
▷ solidariteit tussen mensen die elkaar niet persoonlijk kennen
(‘koud’ = rationeel, vanop afstand)
Warme solidariteit
- situeert zich vooral in de informele en private sfeer (bij mantelzorgers,
vrijwilligers, buren, vrienden, familieleden…). Warme solidariteit is gebaseerd op
morele normen en waarden. Het is een ‘morele plicht’ dat we zorgdragen voor
medeburgers.
- Leidend principe: subsidiariteit: publieke zorg wordt enkel verstrekt waar strikt
nodig. Zorg moet eerst gezocht en uitgeput worden bij informele en mantelzorg.
Pas nadien worden publieke middelen ingezet
- Burgers beslissen zelf over de spelregels: wie dit ‘verdient’ en wie niet.
- Uitdagingen en valkuilen: wat met de draagkracht van de mantelzorger, …?
NIEUW BERGIP? OF HISTORISCHE CONSTANTE?
Onderliggend aan elke uitspraak of opvatting over vermaatschappelijking: terugkerende
vragen/discussies
Vermaatschappelijking: Vooral Of kan ‘vermaatschappelijking’ ook betekenen dat
pleidooi om zoveel mogelijk zelf en
een aantal zaken maatschappelijk moeten aangepakt
in het eigen netwerk problemen op
te lossen (minimalistische staat)? worden en dat de politieke overheid dit nadrukkelijk
niet aan het individu overlaat?
Moet zorg vooral opgenomen worden Of moet zorg opgenomen worden door de burger zelf
door professionals (voorzien met
en zijn informale steunfiguren in het natuurlijke
publieke middelen)?
netwerk en de lokale gemeenschap (mantelzorgers,
vrijwilligers)?
Koude solidariteit Warme solidariteit
VERHALEN IN DE VERSCHILLENDE SECTOREN
- Geestelijke gezondheidszorg Art. 107
“De Koning kan in specifieke financieringswijzen voorzien om, op experimentele
basis en beperkt in de tijd, een prospectieve en programmageoriënteerde
financiering van zorgcircuits en netwerken mogelijk te maken.” (Vlaamse
Regering, 2008)
- Ondersteuning voor mensen met een beperking Perspectief 2020
“Gewoon als het kan, bijzonder als het moet.”
- Integrale Jeugdhulp
“De jeugdhulpverlening ‘vermaatschappelijken’ of met andere woorden
maximaal een beroep doen op de eigen krachten van de gebruikers van de
jeugdhulpverlening en van hun omgeving.” (Vlaams Parlement, 2013)
GEMEENSCHAPSGERICHT
WERKEN
Lessen
Week 1 Inleidende les
Vermaatschappelijking
Week 2 Formele-Informele zorg
Week 3 Gastles Mantelzorg
Week 4 Gastles Outreachend werken
Week 5 Leerpad Netwerken
Week 6 Netwerkversterking en netwerkontwikkeling
Week 7 Case management
Week 8 Digitale les Kwartiermaken
Week 9 Gastles Inclusie vanuit de residentie (VAPH)
Week Inclusie vanuit de residentie(Jeugdhulp)
10
Week Leerpad Inclusie vanuit de residentie (GGZ)
11
Week Professionele competenties
12
Cursus
▷ PWP kennen
▷ Artikels op Chamilo per thema
▷ Inleidende tekst ter situering
▷ Leer- en reflectievragen*
▷ 2 online leerpaden
,2
VERMAATSCHAPPELIJKING
CONCEPT VERMAATSCHAPPELIJKING VAN DE ZORG;
Het betekent dat alle burgers met hun mogelijkheden en kwestbaarheden een
zinvolle plek in de samenleving verdienen.
Populaire term voor de Vlaamse overheid – het is voor hen een opportuniteit om
naar een meer zorgzame en warme samenleving te evolueren
Tegelijk: is het ook een containerbegrip dat vele ladingen dekt
- Dezelfde terminologie, andere invullingen/ visies
- Onderhevig aan discussie en kritiek
Voorbeeld: de filmpjes van de politiekers die vermaatschappelijking willen
duidelijk maken. maar fundamenteel andere visie op hulpverlening, op de
wijze waarop deze hulpverlening vorm moet krijgen en op de rol die de
overheid daarbij heeft.
SOCIO-HISTORISCHE BEWEGINGEN NAAR VERMAATSCHAPPELIJKING EN
GEMEENSCHAPSGERICHT WERKEN;
LAAG 1: DE SOCIALE RELATIE TUSSEN OVERHEID EN BURGER
1830: Klassiek-liberale staatsopvatting
De overheid komt zo min mogelijk tussen in private aangelegenheden. In het België van
1830 bemoeide de overheid zich zo min mogelijk met het leven van burgers, en kwam die
zo min mogelijk tussen in private aangelegenheden zoals de verhouding tussen
werknemers en werkgevers. Er waren dus ook geen beschermende maatregelen zoals
ziekteverlof, invaliditeitsuitkeringen, betaald ouderschapsverlof, pensioen,
werkloosheidsuitkeringen, … De rol van de overheid bleef beperkt tot het beschermen
van de individuele vrijheid en het bewaken van de veiligheid en de sociale orde.
Eind 19de eeuw: sociale kwestie
Slechte leefomstandigheden en grote kindersterfte zorgden voor sociale onrust. Eind 19 de
eeuw zorgden de slechte leefomstandigheden en grote kindersterfte in de
arbeidersklasse voor sociale onrust (bv. opkomst van de arbeidersbeweging,
stakingen…), wat als gevaar werd gezien voor de sociale orde.
Eind 19de – begin 20ste eeuw:
Van afstandelijke naar sociale relatie tussen overheid en burgers/gezinnen.
- De afstandelijke relatie tussen de overheid en de burger, met een duidelijke
scheiding tussen de private sfeer van het individu en de publieke sfeer van de
samenleving werd doorbroken. Private aangelegenheden (bv. opvoeding, maar
ook relaties tussen werkgevers en werknemers) werden plots ook publieke
materie, een zaak van de gemeenschap.
Een concreet voorbeeld hier (en meteen één van de oudste vormen van
vermaatschappelijking) is de invoering van de leerplicht: je mag je kinderen
opvoeden zoals je wil, maar ze moeten wel naar school gaan.
- In de 19de en 20ste eeuw werd de sociale relatie tussen de overheid en de burgers
verder vooral gedragen door liefdadigheidsinitiatieven die door de overheid
gefinancierd werden. Later zal meer en meer ingezet worden op het sociaal beleid
en sociale voorzieningen als schakel tussen de overheid en het gezin, en als een
,3
manier om moeilijkheden (o.a. armoede, zorgnoden van mensen...) niet over te
laten aan het individu, maar maatschappelijk aan te pakken.
Bv. 1914: Invoering leerplicht, Bv. Gesubsidieerde liefdadigheid, Bv. Sociaal beleid
& sociale voorzieningen
LAAG 2: DEÏNSTITUTIONALISERING EN ‘COMMUNITY CARE’
1960/1970: Kritiek op de residentiële zorg
- Sluiting grote psychiatrische instellingen. Deze benadering van
vermaatschappelijking zien we ontstaan in de jaren 1960 en 1970 met de
toenemende afkeer van langdurige residentiële zorg en ‘totale instituties’. In
België werd er geëxperimenteerd met psychiatrische gemeenschappen.
- Begrip ‘Community care’: Extramuralisering van de zorg – letterlijk vertaald als
‘gemeenschapszorg’ – kent zijn oorsprong in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië
en de Scandinavische landen en gaat over zorg in en door de samenleving
(buiten de muren van de voorziening). Zorg wordt daarbij niet beperkt tot zorg die
verstrekt wordt door professionele hulpverleners, maar ruimer geïnterpreteerd.
- Reeds in de jaren 1970 werd deïnstitutionalisering hier bij wet vastgelegd.
Naast deze ontmanteling van voorzieningen werd ingezet op diensten in de
samenleving. Vlaanderen ging niet echt mee in die tendens, zelfs nu nog
steeds wordt ondersteuning in grote mate aangeboden in voorzieningen.
Weliswaar ruimen de grote voorzieningen stilaan plaats voor kleinere
groepswoningen of zelfstandig wonen met ondersteuning.
- Onderscheid in de (gezondheids)zorg tussen eerste, tweede, derde &
nulde lijn. Uit deze tijd stamt ook het onderscheid tussen verschillende niveaus in
de gezondheidszorg: eerste, tweede en derde lijn. In dit tijdsgewricht werd er ook
de nulde lijn – mantelzorg en zelfhulp – aan toegevoegd. Impliciet zit hierin de
zoektocht vervat naar manieren om zorg op een zo ‘dichtbij’ mogelijk te
organiseren.
- Toch verschuivingen in het Vlaamse zorglandschap: In Vlaanderen vormde 2010
beleidsmatig een kantelmoment, het jaar dat Vlaams Minister van Welzijn,
Volksgezondheid en Gezin Jo Vandeurzen zijn beleidsnota ‘Perspectief
2020’ bekendmaakte. Hierin wordt volgend uitgangspunt naar voren geschoven:
‘zo weinig mogelijk uitzonderlijk of afzonderlijk en zoveel mogelijk gewoon’.
LAAG 3: SOLIDARITEIT
Vermaatschappelijking heeft ook te maken met solidariteit, met het feit dat mensen
inspanningen doen om elkaar te helpen, verantwoordelijkheid opnemen voor elkaar,
kansen geven aan mensen in kwetsbare posities.
Koude solidariteit
- verwijst naar het originele uitgangspunt van de verzorgingsstaat die uitgebouwd
werd in de periode na WOII. Vanuit het inzicht dat problemen niet altijd en
niet enkel een individueel, maar ook een maatschappelijk karakter
hebben, werd de sociale zekerheid uitgebouwd. Via de sociale zekerheid wordt
ingezet op een levenslange sociale bescherming voor iedereen.
- Na WOII: Uitbouw van de verzorgingsstaat
, 4
- Via de sociale zekerheid:
▷ levenslange sociale bescherming voor iedereen (o.a. door belastingen)
(bv. gezinsbijslag, pensioenen, werkloosheidsuitkering,
ongevallen-/ziekteverzekering….)
▷ solidariteit tussen mensen die elkaar niet persoonlijk kennen
(‘koud’ = rationeel, vanop afstand)
Warme solidariteit
- situeert zich vooral in de informele en private sfeer (bij mantelzorgers,
vrijwilligers, buren, vrienden, familieleden…). Warme solidariteit is gebaseerd op
morele normen en waarden. Het is een ‘morele plicht’ dat we zorgdragen voor
medeburgers.
- Leidend principe: subsidiariteit: publieke zorg wordt enkel verstrekt waar strikt
nodig. Zorg moet eerst gezocht en uitgeput worden bij informele en mantelzorg.
Pas nadien worden publieke middelen ingezet
- Burgers beslissen zelf over de spelregels: wie dit ‘verdient’ en wie niet.
- Uitdagingen en valkuilen: wat met de draagkracht van de mantelzorger, …?
NIEUW BERGIP? OF HISTORISCHE CONSTANTE?
Onderliggend aan elke uitspraak of opvatting over vermaatschappelijking: terugkerende
vragen/discussies
Vermaatschappelijking: Vooral Of kan ‘vermaatschappelijking’ ook betekenen dat
pleidooi om zoveel mogelijk zelf en
een aantal zaken maatschappelijk moeten aangepakt
in het eigen netwerk problemen op
te lossen (minimalistische staat)? worden en dat de politieke overheid dit nadrukkelijk
niet aan het individu overlaat?
Moet zorg vooral opgenomen worden Of moet zorg opgenomen worden door de burger zelf
door professionals (voorzien met
en zijn informale steunfiguren in het natuurlijke
publieke middelen)?
netwerk en de lokale gemeenschap (mantelzorgers,
vrijwilligers)?
Koude solidariteit Warme solidariteit
VERHALEN IN DE VERSCHILLENDE SECTOREN
- Geestelijke gezondheidszorg Art. 107
“De Koning kan in specifieke financieringswijzen voorzien om, op experimentele
basis en beperkt in de tijd, een prospectieve en programmageoriënteerde
financiering van zorgcircuits en netwerken mogelijk te maken.” (Vlaamse
Regering, 2008)
- Ondersteuning voor mensen met een beperking Perspectief 2020
“Gewoon als het kan, bijzonder als het moet.”
- Integrale Jeugdhulp
“De jeugdhulpverlening ‘vermaatschappelijken’ of met andere woorden
maximaal een beroep doen op de eigen krachten van de gebruikers van de
jeugdhulpverlening en van hun omgeving.” (Vlaams Parlement, 2013)
