Risk & health Communication
Lecture 1: Introduction RHC
1. Finset et al. (2020): Effective Health Communication tijdens
COVID-19
Een editorial in Patient Education and counseling over hoe effectieve
gezondheidscommunicatie een sleutelrol speelt tijdens de COVID-19 pandemie.
→ Het identificeert drie grote uitdagingen voor gezondheidscommunicatie tijdens een crisis.
1.1 Finset Uitdaging 1: Massive flow of health information
De situatie:
Ongekende globale informatie stroomt via sociale media. Dit klinkt als een voordeel: meer
informatie, maar het probleem is dat mensen worden en niet meer weten wat betrouwbaar
is.
Wat is dan nodig?
Heldere, betrouwbare boodschappen die passen bij verschillende contexten en
doelgroepen.
Link met cursus:
Hoe krijg je je boodschap over? Hoe ontwikkel je een effectieve boodschap? Hoe bereik je
verschillende doelgroepen?
1.2 Finset Uitdaging 2: Dealing with uncertainty and fear
De situatie:
COVID-19 was besmettelijk en dodelijk met symptoomloze incubatieperiode (de onzichtbare
vijand) en gevoel van controleverlies. Mensen waren bang en onzeker, en daar moet
communicatie iets mee.
# Element
1 Open en eerlijkheid over Houd je aan de feiten, erken de tijdelijkheid (bijv.
wat (on)bekend is. discussie over mondkapjes).
2 Consistente en Heldere, niet ambigue “layman’s language” (gewone
specifieke informatie taal).
3 Decision making skills Beslissingen met vertrouwen en eerlijkheid. Toon
leiderschap (bijv. wekelijkse persconferenties van
premier)
4 Erken emoties Empathische informatie, zorg uitspreken, impact
herkennen
,1.3 Finset Uitdaging 3: Promote behavioral change
De situatie:
De boodschappen waren simpel (handen wassen, in elleboog hoesten), maar moeilijk
daadwerkelijk te doen. Routines veranderen vereist bewuste acties, en hier zit de
intention-behavior gap: ‘weten’ is niet ‘doen’
Vier aanbevelingen voor gedragsverandering:
# Aanbeveling Voorbeeld
1 Creëer een ‘mental model’ Visualisatie van hoe besmetting werkt en voorkomen
wordt
2 Echte interventies Implementeer in omgeving (handgel, elleboog-groet)
3 Appeal to collective action ‘We zitten er allemaal samen in’, rolmodellen
4 Gedrag Verhouding Bewust plannen in het begin (action self-efficacy) →
volhouden over tijd worden het gewoonten (maintenance
self-efficacy)
2. Kernbegrippen
2.1 Wat is risico?
Definitie tentamen. Risico = De waarschijnlijkheid dat een specifieke gebeurtenis plaatsvindt.
Operationeel: kans x ernstig.
Twee belangrijke kenmerken:
● Subjectief: Risico perceptie verschilt per persoon.
● Moeilijk in te schatten: Mensen zijn slecht in kansen inschatten.
De rol van media is hierbij groot: media kunnen risicopercepties versterken of afzwakken.
2.2 Wat is gezondheid?
Twee definities, en je moet het verschil snappen:
Who (1946) Recentere definitie
Wat? Een staat van volledig De capaciteit om je aan te
fysiek, mentaal en sociaal passen aan, te reageren op,
welzijn, niet alleen of controle te hebben over
afwezigheid van ziekte. levensuitdagingen en
-veranderingen.
Karakter “Staat” (vast, statisch) Dynamisch proces
(resilience/veerkracht)
, Kritiek Bijna niemand is dan ooit Realistischer, past beter bij
gezond chronische aandoeningen.
2.3 Drie perspectieven op gezondheid
Perspectief Niveau Door wie bepaald?
Objectief Organisch niveau Door een expert (arts, medische metingen)
Subjectief Individueel niveau Door het individu zelf — perceived health
Sociaal Sociaal niveau Door de sociale omgeving / maatschappij
2.4 Preventieniveaus
Risico- en gezondheidscommunicatie draait vaak om preventie: voorkomen dat iets gebeurt.
Er zijn drie niveaus en elk niveau vraagt om een andere communicatie strategie.
1. Niveau: Primair
Doel: Voorkomen dat ziekte/probleem ontstaat (“prevention is better than cure”)
Voorbeelden: Vaccinatie, handen wassen, autogordel, niet beginnen met roken.
2. Niveau: Secundair
Doel: Vroege detectie van ziekte/probleem
Voorbeelden: Borstkankercreening, gebitscontrole, COVID-test
3. Niveau: Tertiair
Doel: Beperken van ernst of gevolgen van bestaande ziekte/probleem.
Voorbeelden: Hulpprogramma’s voor mensen met obesitas, beweegprogramma’s,
counseling voor coping strategieën.
2.5 Social marketing de 4P’s
Gezondheidscommunicatie heeft veel gemeen met marketing. Het idee: je verkoopt geen
product, maar gedrag (branding of behavior).
De klassieke 4P’s
P Wat betekent het in social marketing
Product Actual product: Het gewenste gedrag.
Core product: De winst/baat van dat
gedrag.
Price Letterlijk: Prijs van het product.
Figuurlijk: Wat je opgeeft (verlies) ten
opzichte van de beloofde baten.
Place ‘Action outlets” - Waar de interventie of het
gedrag plaatsvindt.
, Promotion Het zichtbaarste deel: Persuasieve
communicatie strategieën ontwikkelen van
effectieve boodschappen.
2.5 Persuasive communication & unrealistic optimism
Centrale vraag: Waarom gedragen mensen zich ongezond, ook als ze de feiten kennen?
Twee scenario’s
1. Soms weten mensen het niet → informeren is genoeg
2. Vaak weten ze het wel, maar doen het toch → onderzoek waarom, want simpelweg
informeren werkt dan niet.
Het tweede scenario is interessant. Mensen ontwikkelen vaak unrealistic optimism: ze
kennen de feiten maar negeren of bagatelliseren ze met uitspraken als: “Ik krijg toch geen
kanker”
Unrealistic optimism= mensen kennen de feiten, maar bagatelliseren ze of vinden redenen
waarom het op hun niet van toepassing is.
Dit concept van unrealistic optimism verklaart waarom puur informatieve campagnes vaak
falen, en het rechtvaardigt waarom we al die socio-cognitieve modellen en message factors
nodig hebben.
Lecture 2: Determinants of health behavior
socio-cognitive models
De opbouw van lecture 2.
1. Waarom socio-cognitieve modellen?
2. De vijf klassieke motivational models (Conner, 2010)
3. Beperkingen van die modellen
4. De RAA als de “ultieme” versie (Yzer, 2023)
5. Het Yzer &Zhu protocol - RAA toepassen op campagnes
6. De casus van Yzer et al. (2025) blue collar smokers
1. Waarom zijn socio-cognitieve modellen belangrijk>
Het centrale idee: Gedrag wordt voorspeld door gedachten en gevoelens (cognities). En het
belangrijkste aan cognities is dat ze modifiable zijn, je kunt ze veranderen via
communicatie. Vergelijk dat met andere voorspellers van gedrag:
Lecture 1: Introduction RHC
1. Finset et al. (2020): Effective Health Communication tijdens
COVID-19
Een editorial in Patient Education and counseling over hoe effectieve
gezondheidscommunicatie een sleutelrol speelt tijdens de COVID-19 pandemie.
→ Het identificeert drie grote uitdagingen voor gezondheidscommunicatie tijdens een crisis.
1.1 Finset Uitdaging 1: Massive flow of health information
De situatie:
Ongekende globale informatie stroomt via sociale media. Dit klinkt als een voordeel: meer
informatie, maar het probleem is dat mensen worden en niet meer weten wat betrouwbaar
is.
Wat is dan nodig?
Heldere, betrouwbare boodschappen die passen bij verschillende contexten en
doelgroepen.
Link met cursus:
Hoe krijg je je boodschap over? Hoe ontwikkel je een effectieve boodschap? Hoe bereik je
verschillende doelgroepen?
1.2 Finset Uitdaging 2: Dealing with uncertainty and fear
De situatie:
COVID-19 was besmettelijk en dodelijk met symptoomloze incubatieperiode (de onzichtbare
vijand) en gevoel van controleverlies. Mensen waren bang en onzeker, en daar moet
communicatie iets mee.
# Element
1 Open en eerlijkheid over Houd je aan de feiten, erken de tijdelijkheid (bijv.
wat (on)bekend is. discussie over mondkapjes).
2 Consistente en Heldere, niet ambigue “layman’s language” (gewone
specifieke informatie taal).
3 Decision making skills Beslissingen met vertrouwen en eerlijkheid. Toon
leiderschap (bijv. wekelijkse persconferenties van
premier)
4 Erken emoties Empathische informatie, zorg uitspreken, impact
herkennen
,1.3 Finset Uitdaging 3: Promote behavioral change
De situatie:
De boodschappen waren simpel (handen wassen, in elleboog hoesten), maar moeilijk
daadwerkelijk te doen. Routines veranderen vereist bewuste acties, en hier zit de
intention-behavior gap: ‘weten’ is niet ‘doen’
Vier aanbevelingen voor gedragsverandering:
# Aanbeveling Voorbeeld
1 Creëer een ‘mental model’ Visualisatie van hoe besmetting werkt en voorkomen
wordt
2 Echte interventies Implementeer in omgeving (handgel, elleboog-groet)
3 Appeal to collective action ‘We zitten er allemaal samen in’, rolmodellen
4 Gedrag Verhouding Bewust plannen in het begin (action self-efficacy) →
volhouden over tijd worden het gewoonten (maintenance
self-efficacy)
2. Kernbegrippen
2.1 Wat is risico?
Definitie tentamen. Risico = De waarschijnlijkheid dat een specifieke gebeurtenis plaatsvindt.
Operationeel: kans x ernstig.
Twee belangrijke kenmerken:
● Subjectief: Risico perceptie verschilt per persoon.
● Moeilijk in te schatten: Mensen zijn slecht in kansen inschatten.
De rol van media is hierbij groot: media kunnen risicopercepties versterken of afzwakken.
2.2 Wat is gezondheid?
Twee definities, en je moet het verschil snappen:
Who (1946) Recentere definitie
Wat? Een staat van volledig De capaciteit om je aan te
fysiek, mentaal en sociaal passen aan, te reageren op,
welzijn, niet alleen of controle te hebben over
afwezigheid van ziekte. levensuitdagingen en
-veranderingen.
Karakter “Staat” (vast, statisch) Dynamisch proces
(resilience/veerkracht)
, Kritiek Bijna niemand is dan ooit Realistischer, past beter bij
gezond chronische aandoeningen.
2.3 Drie perspectieven op gezondheid
Perspectief Niveau Door wie bepaald?
Objectief Organisch niveau Door een expert (arts, medische metingen)
Subjectief Individueel niveau Door het individu zelf — perceived health
Sociaal Sociaal niveau Door de sociale omgeving / maatschappij
2.4 Preventieniveaus
Risico- en gezondheidscommunicatie draait vaak om preventie: voorkomen dat iets gebeurt.
Er zijn drie niveaus en elk niveau vraagt om een andere communicatie strategie.
1. Niveau: Primair
Doel: Voorkomen dat ziekte/probleem ontstaat (“prevention is better than cure”)
Voorbeelden: Vaccinatie, handen wassen, autogordel, niet beginnen met roken.
2. Niveau: Secundair
Doel: Vroege detectie van ziekte/probleem
Voorbeelden: Borstkankercreening, gebitscontrole, COVID-test
3. Niveau: Tertiair
Doel: Beperken van ernst of gevolgen van bestaande ziekte/probleem.
Voorbeelden: Hulpprogramma’s voor mensen met obesitas, beweegprogramma’s,
counseling voor coping strategieën.
2.5 Social marketing de 4P’s
Gezondheidscommunicatie heeft veel gemeen met marketing. Het idee: je verkoopt geen
product, maar gedrag (branding of behavior).
De klassieke 4P’s
P Wat betekent het in social marketing
Product Actual product: Het gewenste gedrag.
Core product: De winst/baat van dat
gedrag.
Price Letterlijk: Prijs van het product.
Figuurlijk: Wat je opgeeft (verlies) ten
opzichte van de beloofde baten.
Place ‘Action outlets” - Waar de interventie of het
gedrag plaatsvindt.
, Promotion Het zichtbaarste deel: Persuasieve
communicatie strategieën ontwikkelen van
effectieve boodschappen.
2.5 Persuasive communication & unrealistic optimism
Centrale vraag: Waarom gedragen mensen zich ongezond, ook als ze de feiten kennen?
Twee scenario’s
1. Soms weten mensen het niet → informeren is genoeg
2. Vaak weten ze het wel, maar doen het toch → onderzoek waarom, want simpelweg
informeren werkt dan niet.
Het tweede scenario is interessant. Mensen ontwikkelen vaak unrealistic optimism: ze
kennen de feiten maar negeren of bagatelliseren ze met uitspraken als: “Ik krijg toch geen
kanker”
Unrealistic optimism= mensen kennen de feiten, maar bagatelliseren ze of vinden redenen
waarom het op hun niet van toepassing is.
Dit concept van unrealistic optimism verklaart waarom puur informatieve campagnes vaak
falen, en het rechtvaardigt waarom we al die socio-cognitieve modellen en message factors
nodig hebben.
Lecture 2: Determinants of health behavior
socio-cognitive models
De opbouw van lecture 2.
1. Waarom socio-cognitieve modellen?
2. De vijf klassieke motivational models (Conner, 2010)
3. Beperkingen van die modellen
4. De RAA als de “ultieme” versie (Yzer, 2023)
5. Het Yzer &Zhu protocol - RAA toepassen op campagnes
6. De casus van Yzer et al. (2025) blue collar smokers
1. Waarom zijn socio-cognitieve modellen belangrijk>
Het centrale idee: Gedrag wordt voorspeld door gedachten en gevoelens (cognities). En het
belangrijkste aan cognities is dat ze modifiable zijn, je kunt ze veranderen via
communicatie. Vergelijk dat met andere voorspellers van gedrag:
