Hoorcollege: forensische geneeskunde & medische criminalistiek
Inleiding
- Historiek definitie en opdrachten van de forensische geneeskunde
- Wettelijke bronnen van de forensische geneeskunde
- Aanstelling van deskundigen in strafzaken en burgerlijke zaken
Wettelijke bronnen niet vanbuiten te kennen, medische termen zijn wel te kennen
Forensische pathologie
- De politionele lijkschouw en crime scene investigation
- De forensische autopsie
- Het forensische post-mortem onderzoek
- De postmortale identificatie
- Thanatologie = de tekenen van de dood, veranderingen die het lichaam ondergaat na de dood
- Thanato-etiologie = de leer van de verschillende doodsoorzaken
Klinisch forensische geneeskunde
- Kindermishandeling en -verwaarlozing
- Fysiek geweld bij volwassen
- Seksuele agressie
- Alcohol en druggebruik in het verkeer
- Rijvaardigheid
Medische criminalistiek
- Inleiding begrippen in verband met het forensisch sporenonderzoek
- Uit- of afscheidingssporen van menselijke oorsprong
- Vormsporen van menselijke oorsprong
- Vormsporen van niet-biologische oorsprong achtergelaten door menselijke tussenkomst
- Forensische odontologie
- Forensische ballistiek
- Forensische DNA-onderzoek
Terminologie
Terminologie: forensische geneeskunde
- Nederlands: forensische geneeskunde, forensische pathologie, gerechtelijke geneeskunde,
medico-legale geneeskunde
o Gerechtelijke geneeskunde misleidende terminologie
o Mensen denken dat ze deel uitmaken van het gerechtelijke apparaat
o Dat ze tot justitie behoren, gehuisvest worden, …
▪ Ze zijn onafhankelijk van justitie
▪ Alle experten buiten ….
- Woord bestaat al lang in onze samenleving
o Verwijst naar de forum romanum (er staan een aantal basilica, op de foto is de basilica Julia wat een soort
gerechtsgebouw was in de romeinse tijd)
▪ recht staat in dienste van het openbaar leven
▪ Basilica Julia hier werd de rechtspraak beoefend
• Verwijzen naar deze plaats en het systeem van het romeinse recht
• Dit was toegankelijk voor iedereen
- Heeft meer plaats genomen in de samenleving omdat het wordt gezien als een openbaar nut heeft en ten dienste
van de maatschappij staan.
- Bestaat ook in andere talen zoals Frans, Duits, Engels
o Engels: forensic medicine, forensic pathology, legal medicine
o Duits: Forensische Medizin, Gerechtelijke Medizin, Gerechtsmedizin, Rechtsmedizin
o Frans: médicine légale, pathologie médico légale
Historiek
Romeinse tijd
- De romeinse arts Antistius stelde 23 wonden vast op het lichaam van de vermoorde keizer Julius Caesar
o Steekwonden, de steek in de borst was dodelijk -> verslag wetsdokter
o We doen vandaag nog hetzelfde
▪ Het doel van het post mortem onderzoek:
• Plaats
• Hoeveel
• Welke zijn dodelijk en welke niet?
1
, - In Rome in forum Romanum:
o Er is een plaats waar Caesar zou zijn gecremeerd -> toont aan dat de forensische geneeskunde een
eeuwenoude discipline is (het bestond al ten tijden van het oude Egypte)
▪ 2 disciplines gaan beroep doen op elkaar (recht en geneeskunde)
o Over de dood van Caesar is een rapport gemaakt dat het lichaam verschillende messteken had en de
steek in het borstbeen dodelijk was (wordt nu nog steeds gedaan bij slachtoffers van bv messteken)
Oudheid
- Grondeleggers van de geneeskunde
o Hippocrates: wordt in Griekenland beschouwd als de grondlegger van de geneeskunde
o Plinius de Oude: schreef over geneeskunde
o Antistituis
Zestiende eeuw
- Andreas Vesalius (1514-1564)
- Grondlegger anatomie chirurgie
- Macroscopie
Achttiende eeuw
- Gioanni Battista Morgagani (1682-1771)
o Grondlegger moderne microscopische onderzoeken van het menselijke lichaam, histopathologie
▪ Macroscopisch niveau → wat we moet de ogen waarnemen
- “Je moet met kennis van zaken naar de dingen kijken”
o Quote: nadruk dat als je geen kennis hebt over de anatomie, dat je zeker bent dus als je meer kennis hebt
je meer gaat twijfelen.
Negentiende eeuw
- Vanaf dan worden belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen gebruikt in de forensische geneeskunde, met o.a.
de ontwikkeling van verschillende disciplines zoals forensische toxicologie, radiologie, odontologie, entomologie
→ wordt snel ingezet bij het recht (speelt door tot de dag van vandaag: nieuwe inzichten worden direct gebruikt
binnen het forensische onderzoek)
o Röntgen: X-stralen (gebruikt bij een schotwond in 1896 door Prof. Arthur Schuste, ontdekt in 1985)
o Jeffreys: ontdekt de DNA-fingerprinting techniek (gebruikt een jaar later bij een
zedenzaak om een verdachte van seksueel misdrijf uit te sluiten als dader)
Forensische geneeskunde
Definitie
Forensische geneeskunde
= geneeskundige specialiteit die gebruik maakt van specifiek geneeskundige kennis en vaardigheden om een deskundig
advies te kunnen geven aan een bevoegde gerechtelijke instanties op gerezen rechtsvragen, van medische aard, en dit
binnen de toepassing van het strafrecht.
- Beroep doen op een deskundige voor een advies bij de toepassing van het strafrecht (niet bij de toepassing van
het burgerlijke recht)
- In ons land heeft een magistraat een vrije keuze in welke deskundige (arts) hij zal vorderen of aanstellen om een
welomschreven opdracht te vervullen en hem hierover een advies te geven (geen verplichting om te werken met 1
bepaalde persoon/instelling)
o Gaat over alle deskundige (wapen, …)
o Advies hoeft niet gevolgt te worden en een magistraat kan dit naast zich neerleggen
o Lijst van deskundigen magistraat stelt je aan
- Specifieke geneeskundige kennis en vaardigheden
o M.B. van 27 februari 2002 tot vaststelling van de bijzondere criteria voor de erkenning van geneesheren-
specialisten, stagemeester en stagediensten voor de specialiteit van gerechtelijke geneeskunde, B.S., 11
juli 2002
▪ Voordien was het er wel, maar lange strijd met autoriteiten om hun specialiteit erkend te krijgen
(minister van Volksgezondheid vonden andere specialiteiten belangrijker
o 6 jaar geneeskunde, 5 jaar specialisatie voor afgestudeerde studenten arts
- Nationaal register voor gerechtsdeskundigen en voor beëdigd vertalers, tolken en vertalers-tolken, wet van 10 april
2014, gewijzigd bij een wet van 19 april 2017 → bepaalde opleidingen bestaan niet waardoor er geen erkende
specialiteit is bv forensische toxicoloog
o Systeem op touw om mensen die voor justitie willen werken, moeten erkend worden binnen/door justitie
▪ als je wilt werken voor justitie, moet je op die lijst terecht komen en dan kunnen ze u aanstellen
als deskundige (afwijking in uitzonderlijke gevallen mogelijk)
Complexiteit van een medisch forensisch onderzoek
Diagram
- Forensisch medisch onderzoek/medicolegiaal onderzoek
2
, o Eventueel multidisciplinaire aanpak: afhankelijk van
vraagstelling heb je meer nodig bv medische
voorgeschiedenis
- Klinische gegevens: behandelende arts met het medisch
dossier -> wordt in beslag genomen en kan een
overtuigingsstuk worden zodat de forensische deskundige dat
kan lezen
- Politionele gegevens (VB: strafdossiers), bevindingen van
andere deskundigen (VB: radiologisch onderzoek), resultaten
forensische sporenonderzoek (VB: ballistisch onderzoek)
→ Nood aan verschillende elementen om een antwoord te bieden op een zaak (vergt tijd, soms enkele maanden
voordat iets wordt afgerond)
Opdrachten forensische geneeskunde
- Strafrecht -> strafrechtelijke belangen
Doelgroepen
- Forensisch sporenonderzoek
o Over welk soort letsel gaat het?
▪ Foto: 1 schotwonde in de buik en de rest zijn uitschotwonden
o Poging tot doding of zelfdoding
▪ Drukschot
▪ Zelfdoding
Onderzoek van personen
Levende slachtoffers = klinische forensische geneeskunde
- Onderzoek van levende personen (niet het wapen)
o In het kader van het strafrecht (dus strafrechtelijke belangen)
▪ Slachtoffers van poging doodslag, vechtpartij, intra familiaal geweld, ongeval… (mensen die het
hebben overleefd) -> onderzoeken verwondingen die al behandeld zijn waardoor bepaalde
sporen al zijn verwijderd en het niet meer de originele toestand is (wat is door artsen aangebracht
en wat is het originele verwonding
• Soms nood aan bijkomende informatie van de behandelde arts
▪ Letselbilan: aard, oorzaak en gevolgen van verwordingen (moet worden opgesteld door
deskundige)
• Welke feiten?
• Ernst van de feiten (kwalificatie)
• Geeft antwoord over welke en de ernst van de feiten
▪ Forensisch sporenonderzoek
- Onderzoek seksueel geweld
o Slachtoffer of verdachte?
o Vroeger vooral een taak van de wetsdokter/forensische arts
▪ Heden evolutie naar Zorgcentra na Seksueel Geweld (ZSG)
• Medische zorg -> arts (meestal gynaecoloog)
• Psychische zorg -> psycholoog
• Sporenonderzoek -> verpleegkundige
• Aangifte bij politie
• Opvolging – medisch/psychologisch
- Onderzoek van slachtoffers van medische fouten
o Als patiënt behandeld en u vindt dat u schade heeft gelopen als gevolg van een fout door een arts, kan je
2 dingen doen
▪ Naar fonds voor medische ongevallen: dossier behandeld en schadevergoeding voorgesteld
door fonds
▪ Klacht met burgerlijke partijstelling bij OR tegen arts: College samengesteld met forensische arts
die een specialiteit heeft over het onderwerp gaat
• College van deskundige aanstellen
o Meerdere artsen
o Waaronder artsen die tot die bepaalde discipline horen
• Kunnen klacht neerleggen bij justitie
• Onderzocht door een onderzoeksrechter
- Onderzoek van levenden: geschiktheid tot …. (VB: overval waarbij vuurwapen wordt gebruikt en de politie voelt
zich genoodzaakt om te schieten en schiet de overvaller neer -> verdachte onderzocht om te kunnen zien wanneer
een persoon verhoord kan worden of iets anders:
o Verhoord worden
3
, o Opgesloten worden
o Besturen van voertuig
o Deelname aan jury van het hof van assisen
o Getuigen in een proces
Geven hier advies over
- Levenden: verdachte(n)
o Letselbilan
o Forensische sporenonderzoek
o Causaliteit met feiten
▪ Foto’s: 2 verdachten van roofmoord met een mes, en er wordt opgemerkt dat er verwondingen
zijn aan de hand (is er een causaal verband tussen de letsels en de feiten?)
• Iemand werd opgepakt en verdacht van de moord
• Bij het verhoor stelde de politie vast dat ze wonden hadden op hun handen
o Aan een mes bij het plegen van de moord??
o Vooral wonden op de vingertoppen en aan de pinkmuis (handpalm)
o Hebben we aangetoond dat het dader zijn?
▪ Nee, kan door een ander mes komen
▪ De bewijsvoering gebeurt op een andere manier
▪ Het ondersteund wel het vermoeden van de onderzoekers
• Hierbij onderzoek op wetenschappelijke artikel: groot aantal verdachten die zich
verwonden tijdens de feiten heeft een typische lokalisatie van verwondingen (geeft politie
een richting)
Overledene/dode slachtoffers = forensische pathologie
- Overleden personen (forensische pathologie)
o Identificatie (adhv onderdelen van overblijfselen/skelet)
▪ VB: foto: been uit rivier → onderzoek van lijkendelen, skelet(-delen)
o Tijdstip van overlijden
o Aard en oorzaak van verwordingen
o Doodsoorzaak/ doodsmechanisme
o Aard van overlijden
Belangrijkste vragen waarmee ze worden geconfronteerd
- Voorbeelden
o Periode Valentijn: jong meisje krijgt pakje met een hart, prikkeldaad en moeilijk leesbare tekst: uit
onderzoek blijkt dat het ging om een hart van een varken maar niet om een humaan art (verder onderzoek
DNA om uit te vinden van wie de doos was) → het was de ex van het meisje die dit cadeau had
opgestuurd
▪ Procureur: er gaat een strafrechtelijke kant komen want ze gaan de jongen voor de rechter
brengen voor bedreiging dmv zinnebeelden
- Varia
o Vaak is er een wedersamenstelling (reconstructie)
▪ Bedoeling: bijkomende informatie voor de waarheidsvinding en dan kan er aan slachtoffer,
getuigen en dader een kans worden gegeven om hun versie te doen en dat te toetsen aan de
realiteit
• Foto: persoon in bed (context zaak: wat spanningen tussen koppel, bejaard koppel ligt te
slapen en hoort wat geluiden en denk aan inbrekers en neemt geweer, Er was een defect
aan het wapen (de slagpin bleef haperen en bij het openklikken van het wapen kwam er
een percutie, hierdoor kwam er een schot) en het gaat af waardoor hij de vrouw in het
hoofd raakt) -> toont tijdens wedersamenstelling hoe alles is gebeurd
o Bij wedersamenstelling blijkt dat alles wat de man zei klopte + er was een defect
aan het wapen wat werd aangetoond door wapendeskundige
o Einde van de rit: getuigenis van de rechtbank (bij hof van assisen is dit een
mondelinge getuigenis, waar er vragen kunnen worden gesteld door bv OM of
advocaten)
Wettelijke bronnen forensische geneeskunde
- K.B. nr. 78 van 10 november 1967 betreffende de uitoefening van de geneeskunst, de verpleegkunde, de
paramedische beroepen en de geneeskundige commissies, B.S., 14 november 1967
o Het medische beroepsgeheim is altijd van toepassing (want het is een geneeskundig beroep) -> Art. 458
Sw.:
▪ “Geneesheren, heelkundigen, officieren van gezondheid, apothekers, vroedvrouwen en alle
andere personen die uit hoofde van hun staat of beroep kennis dragen van geheimen die hun zijn
toevertrouwd, en deze bekendmaken buiten het geval dat zij geroepen worden om in rechte (of
4