1_POLITIE:
GESCHIEDENIS
→ Openbare ministerie (actor van poli nr justi)
→ Examen: in detail gaan
OVERZICHT CURSUS
1. Geschiedenis
Ontstaan politie tot de chaos van de jaren ’80
Jaren ‘80 tot Octopusakkoord
2. Huidig bestel en uitdagingen
3. Selectie, rekrutering, opleiding
4. Toezicht en controle
5. Partners en samenwerking
INHOUD
1. Waarom nood aan inzicht in het verleden?
2. Rode draden en breuklijnen in het politiebestel
3. Franse en Hollandse erfenis
4. België na 1830
5. ‘Politie van de miserie’ (1870-1914)
6. Oorlogen, bezettingen en verzet
7. Herstel van het politiebestel (1945-1959)
8. Een concurrentieel politiebestel (1960-1981)
9. De loden jaren: uitbouw v/h politiebestel (‘81-’87)
1. Bende van Nijvel
2. Heizeldrama
3. CCC
4. Eind jaren ’80: chaos in politielandschap: politieoorlog
10.Op weg naar het Octopus akkoord
11.Achtergronden rapport Bende-Commissie I
12.Het rapport van de Bende-Commissie I
13.De Pinksterplannen I, II en verder
14.Parlementaire OZ-commissie ‘Mensenhandel’
15.Politiebeleid periode 1990 – 1995: naar meer coördinatie
16.Beleid Dehaene II tot na uitbreken van affaire-Dutroux
17.Augustus 1996: Dutroux-crisis barst los
18.Hervormingsvoorstellen
19.Het Octopusakkoord
1
,1. WAAROM NOOD AAN INZICHT IN HET
VERLEDEN?
Monjardet (1996):
Kijken naar politie aan de hand van 3 dimensies:
1) Institutioneel Politie als machtsinstrument (instituut – relatie tot staat)
Deze dimensie kijkt naar de machtspositie van de politie.
Politie bevestigt en ondersteunt de macht van de overheid.
De manier waarop politie werkt, zegt veel over de macht van de staat.
Politie kan sterk verbonden zijn met de staat, maar kan ook een zekere
onafhankelijkheid hebben.
Belangrijk hierbij is de verhouding politie – staat.
In extreme vorm kan men spreken van een politiestaat, wanneer politie
vooral dient om staatsmacht te controleren en af te dwingen.
2) Openbare dienst Politie als dienstverlener (voor iedereen) (burger)
Politie wordt ook gezien als een dienstverlening aan de burger.
Burgers verwachten dat politie bereikbaar is, helpt en bescherming biedt.
De politie stelt zich open tegenover de burger en houdt rekening met wat
de burger nodig heeft.
Belangrijk hierbij is de verhouding politie – burger.
3) Beroep Politie als organisatie, als beroepsgroep (structuur en werking)
Politie is ook een organisatie waarin mensen werken.
Binnen die organisatie bestaan er regels, structuren, hiërarchie en
procedures.
Politiewerk wordt dus ook bekeken als een beroep met eigen taken,
verantwoordelijkheden en professionele normen.
4) Enhus (2015): vierde dimensie = historisch
• Kijken naar continuïteit (rol van politie in samenleving) én breuken
(wijzigingen aan die rol)
o Door naar het verleden te kijken, zie je welke elementen in het politiewerk
blijven terugkomen.
o Continuïteit betekent dat bepaalde functies van politie doorheen de tijd
blijven bestaan, zoals ordehandhaving, controle en bescherming van de
samenleving.
o Breuken zijn momenten waarop de rol, werking of organisatie van de politie
sterk verandert.
o De historische dimensie helpt dus om te begrijpen waarom de politie
vandaag is zoals ze is.
2
,Inzicht in het verleden draagt bij aan inzicht in de complexiteit van het
heden:
‘…niet alleen de manier waarop het politiewezen momenteel is
georganiseerd, is in hoge mate de vrucht van tal van beslissingen die in het
(verre) verleden onder druk van alle mogelijke omstandigheden zijn genomen,
maar ook de manier waarop er momenteel door beleidsmakers wordt gesproken
over zijn verdere reorganisatie, laat zien hoe sterk het verleden doorwerkt in
de vormgeving van de toekomst’ (Fijnaut 1995: v)
C. Fijnaut (1995). Een kleine geschiedenis van de huidige organisatie van het
Belgische politiewezen.
Antwerpen: Kluwer.
Kennis van de geschiedenis helpt om de complexiteit van het huidige
politiewezen beter te begrijpen.
De huidige organisatie van de politie is niet toevallig ontstaan, maar is het
resultaat van keuzes en beslissingen uit het verleden.
Die beslissingen werden vaak genomen onder druk van bepaalde
omstandigheden, zoals maatschappelijke problemen, crisissen of politieke
veranderingen.
Het verleden werkt ook vandaag nog door in discussies over hervormingen en
reorganisaties van de politie.
Een voorbeeld hiervan is de rol van de burgemeester, die doorheen de
geschiedenis belangrijk is geworden binnen het politiebestel, vooral op lokaal
niveau.
Zicht krijgen op de ruimere socio-politieke en economische context:
‘Een wettekst over structuren lijkt een neutraal technisch vertoog over de
organisatie van de opdrachten van de politie. Daarachter schuilt echter een
ideologisch geladen debat over de plaats van de politie in de
samenleving over het moeilijk te vinden evenwicht tussen (staats)orde en
individuele rechten en vrijheden’ (Eliaerts 1999: 39).
C. Eliaerts (1999). ‘De grote sprong voorwaarts…’, Orde van de Dag, afl.
6, 39.
Inzicht in het verleden geeft een beter beeld van de ruimere socio-politieke en
economische context waarin politie ontstaat en verandert.
Politiehervormingen en wetteksten lijken vaak technisch en neutraal, maar zijn dat
niet altijd.
Achter die structuren zitten vaak ideologisch geladen debatten.
Die debatten gaan over de plaats van de politie in de samenleving.
3
, Daarbij staat vooral de moeilijke balans centraal tussen staatsorde enerzijds en
individuele rechten en vrijheden anderzijds.
2. RODE DRADEN EN BREUKLIJNEN IN HET
POLITIEBESTEL
Rode draden zijn elementen die doorheen de geschiedenis van het politiebestel
telkens terugkeren.
Breuklijnen zijn spanningen of veranderingen die op bepaalde momenten zorgen
voor discussie, hervorming of een andere organisatie van de politie.
Welke ging zich heel hard ontwikkelen (1 van 3) => rijkswacht (waarom ? Sterke
vraag naar orde handhaving)
Centrale (=politiestaat)
5 : samenwerking is een uitdaging (moeilijk bij informatie wisseling)
1. Grote verscheidenheid en onevenwichtige ontwikkeling
Er is doorheen de geschiedenis altijd een grote diversiteit aan actoren
geweest binnen het politiebestel.
Dat betekent dat er verschillende politieactoren naast elkaar bestaan, met
elk hun eigen taken, bevoegdheden en werking.
Die ontwikkeling verliep niet altijd evenwichtig: sommige politiediensten
kregen sneller meer macht of middelen dan andere.
2. Spanning tussen centrale aansturing en decentrale (lokale/
gemeentelijke) autonomie.
Er bestaat voortdurend een spanning tussen politie die centraal wordt
aangestuurd door de staat en politie die lokaal of gemeentelijk wordt
georganiseerd.
Doorheen de tijd verschilt het belang van het centrale en het lokale niveau.
Soms ligt de nadruk meer op decentrale politie, waarbij gemeenten veel
autonomie hebben.
Op andere momenten wordt gepleit voor meer centrale aansturing, om
meer eenheid en controle te krijgen.
Dit kan gezien worden als een soort slingerbeweging tussen centraal en
lokaal bestuur.
3. Arbeid versus kapitaal (wiens orde moet gehandhaafd?)
Hierbij gaat het om de strijd tussen arbeid en kapitaal.
De centrale vraag is: wie bepaalt wat er gehandhaafd wordt?
Politiehandhaving is nooit volledig neutraal, want ze beschermt altijd een
bepaalde vorm van orde.
Daarom stelt men de vraag: wiens orde wordt gehandhaafd en wiens
belangen worden beschermd?
Dit spanningsveld is vooral belangrijk bij conflicten tussen arbeiders,
werkgevers, economische belangen en sociale protesten.
4. Spanning tussen streven naar efficiëntie en effectiviteit in
politieoptreden en legitimiteit en democratische controle
Dit is een belangrijk spanningsveld binnen het politiebestel.
Enerzijds wil men dat de politie efficiënt en effectief optreedt.
Anderzijds moet politieoptreden ook legitiem zijn en onder democratische
controle blijven staan.
4
GESCHIEDENIS
→ Openbare ministerie (actor van poli nr justi)
→ Examen: in detail gaan
OVERZICHT CURSUS
1. Geschiedenis
Ontstaan politie tot de chaos van de jaren ’80
Jaren ‘80 tot Octopusakkoord
2. Huidig bestel en uitdagingen
3. Selectie, rekrutering, opleiding
4. Toezicht en controle
5. Partners en samenwerking
INHOUD
1. Waarom nood aan inzicht in het verleden?
2. Rode draden en breuklijnen in het politiebestel
3. Franse en Hollandse erfenis
4. België na 1830
5. ‘Politie van de miserie’ (1870-1914)
6. Oorlogen, bezettingen en verzet
7. Herstel van het politiebestel (1945-1959)
8. Een concurrentieel politiebestel (1960-1981)
9. De loden jaren: uitbouw v/h politiebestel (‘81-’87)
1. Bende van Nijvel
2. Heizeldrama
3. CCC
4. Eind jaren ’80: chaos in politielandschap: politieoorlog
10.Op weg naar het Octopus akkoord
11.Achtergronden rapport Bende-Commissie I
12.Het rapport van de Bende-Commissie I
13.De Pinksterplannen I, II en verder
14.Parlementaire OZ-commissie ‘Mensenhandel’
15.Politiebeleid periode 1990 – 1995: naar meer coördinatie
16.Beleid Dehaene II tot na uitbreken van affaire-Dutroux
17.Augustus 1996: Dutroux-crisis barst los
18.Hervormingsvoorstellen
19.Het Octopusakkoord
1
,1. WAAROM NOOD AAN INZICHT IN HET
VERLEDEN?
Monjardet (1996):
Kijken naar politie aan de hand van 3 dimensies:
1) Institutioneel Politie als machtsinstrument (instituut – relatie tot staat)
Deze dimensie kijkt naar de machtspositie van de politie.
Politie bevestigt en ondersteunt de macht van de overheid.
De manier waarop politie werkt, zegt veel over de macht van de staat.
Politie kan sterk verbonden zijn met de staat, maar kan ook een zekere
onafhankelijkheid hebben.
Belangrijk hierbij is de verhouding politie – staat.
In extreme vorm kan men spreken van een politiestaat, wanneer politie
vooral dient om staatsmacht te controleren en af te dwingen.
2) Openbare dienst Politie als dienstverlener (voor iedereen) (burger)
Politie wordt ook gezien als een dienstverlening aan de burger.
Burgers verwachten dat politie bereikbaar is, helpt en bescherming biedt.
De politie stelt zich open tegenover de burger en houdt rekening met wat
de burger nodig heeft.
Belangrijk hierbij is de verhouding politie – burger.
3) Beroep Politie als organisatie, als beroepsgroep (structuur en werking)
Politie is ook een organisatie waarin mensen werken.
Binnen die organisatie bestaan er regels, structuren, hiërarchie en
procedures.
Politiewerk wordt dus ook bekeken als een beroep met eigen taken,
verantwoordelijkheden en professionele normen.
4) Enhus (2015): vierde dimensie = historisch
• Kijken naar continuïteit (rol van politie in samenleving) én breuken
(wijzigingen aan die rol)
o Door naar het verleden te kijken, zie je welke elementen in het politiewerk
blijven terugkomen.
o Continuïteit betekent dat bepaalde functies van politie doorheen de tijd
blijven bestaan, zoals ordehandhaving, controle en bescherming van de
samenleving.
o Breuken zijn momenten waarop de rol, werking of organisatie van de politie
sterk verandert.
o De historische dimensie helpt dus om te begrijpen waarom de politie
vandaag is zoals ze is.
2
,Inzicht in het verleden draagt bij aan inzicht in de complexiteit van het
heden:
‘…niet alleen de manier waarop het politiewezen momenteel is
georganiseerd, is in hoge mate de vrucht van tal van beslissingen die in het
(verre) verleden onder druk van alle mogelijke omstandigheden zijn genomen,
maar ook de manier waarop er momenteel door beleidsmakers wordt gesproken
over zijn verdere reorganisatie, laat zien hoe sterk het verleden doorwerkt in
de vormgeving van de toekomst’ (Fijnaut 1995: v)
C. Fijnaut (1995). Een kleine geschiedenis van de huidige organisatie van het
Belgische politiewezen.
Antwerpen: Kluwer.
Kennis van de geschiedenis helpt om de complexiteit van het huidige
politiewezen beter te begrijpen.
De huidige organisatie van de politie is niet toevallig ontstaan, maar is het
resultaat van keuzes en beslissingen uit het verleden.
Die beslissingen werden vaak genomen onder druk van bepaalde
omstandigheden, zoals maatschappelijke problemen, crisissen of politieke
veranderingen.
Het verleden werkt ook vandaag nog door in discussies over hervormingen en
reorganisaties van de politie.
Een voorbeeld hiervan is de rol van de burgemeester, die doorheen de
geschiedenis belangrijk is geworden binnen het politiebestel, vooral op lokaal
niveau.
Zicht krijgen op de ruimere socio-politieke en economische context:
‘Een wettekst over structuren lijkt een neutraal technisch vertoog over de
organisatie van de opdrachten van de politie. Daarachter schuilt echter een
ideologisch geladen debat over de plaats van de politie in de
samenleving over het moeilijk te vinden evenwicht tussen (staats)orde en
individuele rechten en vrijheden’ (Eliaerts 1999: 39).
C. Eliaerts (1999). ‘De grote sprong voorwaarts…’, Orde van de Dag, afl.
6, 39.
Inzicht in het verleden geeft een beter beeld van de ruimere socio-politieke en
economische context waarin politie ontstaat en verandert.
Politiehervormingen en wetteksten lijken vaak technisch en neutraal, maar zijn dat
niet altijd.
Achter die structuren zitten vaak ideologisch geladen debatten.
Die debatten gaan over de plaats van de politie in de samenleving.
3
, Daarbij staat vooral de moeilijke balans centraal tussen staatsorde enerzijds en
individuele rechten en vrijheden anderzijds.
2. RODE DRADEN EN BREUKLIJNEN IN HET
POLITIEBESTEL
Rode draden zijn elementen die doorheen de geschiedenis van het politiebestel
telkens terugkeren.
Breuklijnen zijn spanningen of veranderingen die op bepaalde momenten zorgen
voor discussie, hervorming of een andere organisatie van de politie.
Welke ging zich heel hard ontwikkelen (1 van 3) => rijkswacht (waarom ? Sterke
vraag naar orde handhaving)
Centrale (=politiestaat)
5 : samenwerking is een uitdaging (moeilijk bij informatie wisseling)
1. Grote verscheidenheid en onevenwichtige ontwikkeling
Er is doorheen de geschiedenis altijd een grote diversiteit aan actoren
geweest binnen het politiebestel.
Dat betekent dat er verschillende politieactoren naast elkaar bestaan, met
elk hun eigen taken, bevoegdheden en werking.
Die ontwikkeling verliep niet altijd evenwichtig: sommige politiediensten
kregen sneller meer macht of middelen dan andere.
2. Spanning tussen centrale aansturing en decentrale (lokale/
gemeentelijke) autonomie.
Er bestaat voortdurend een spanning tussen politie die centraal wordt
aangestuurd door de staat en politie die lokaal of gemeentelijk wordt
georganiseerd.
Doorheen de tijd verschilt het belang van het centrale en het lokale niveau.
Soms ligt de nadruk meer op decentrale politie, waarbij gemeenten veel
autonomie hebben.
Op andere momenten wordt gepleit voor meer centrale aansturing, om
meer eenheid en controle te krijgen.
Dit kan gezien worden als een soort slingerbeweging tussen centraal en
lokaal bestuur.
3. Arbeid versus kapitaal (wiens orde moet gehandhaafd?)
Hierbij gaat het om de strijd tussen arbeid en kapitaal.
De centrale vraag is: wie bepaalt wat er gehandhaafd wordt?
Politiehandhaving is nooit volledig neutraal, want ze beschermt altijd een
bepaalde vorm van orde.
Daarom stelt men de vraag: wiens orde wordt gehandhaafd en wiens
belangen worden beschermd?
Dit spanningsveld is vooral belangrijk bij conflicten tussen arbeiders,
werkgevers, economische belangen en sociale protesten.
4. Spanning tussen streven naar efficiëntie en effectiviteit in
politieoptreden en legitimiteit en democratische controle
Dit is een belangrijk spanningsveld binnen het politiebestel.
Enerzijds wil men dat de politie efficiënt en effectief optreedt.
Anderzijds moet politieoptreden ook legitiem zijn en onder democratische
controle blijven staan.
4
