COS 2 2025-2026 Chloë Lemmens
HOOFDSTUK 1: OPVOEDING IN ONVEILIGHEID
KINDERMISHANDELING EN VERWAARLOZING – DEEL 1
LEERVRAAG 1: WELKE DEFINITIES EN VORMEN VAN KINDERMISHANDELING
KUNNEN WE ONDERSCHEIDEN?
Wat is kindermishandeling?
- Definitie volgens VK: kindermishandeling- en verwaarlozing is iedere situatie
waarin het kind het slachtoffer is van geweld van fysieke, psychische of seksuele
aard en dit passief of actief.
Opvallend: heeft niks te maken met intentie van de dader (intentie doet er niet
toe) & het is ongeacht de gevolgen (want niet elk kind heeft dezelfde gevolgen
van een feit)
Verschil in hoe hulpverlening kijkt (linkse kolom) en hoe justitie kijkt (rechtse kolom)
VORMEN VAN KINDERMISHANDELING:
Actief:
- Letterlijk iets toebrengen aan het kind
- Lichamelijke mishandeling vb letsels
- Emotionele mishandeling vb vernedering
- Seksueel misbruik DAT kan met of zonder fysiek contact (vertrekt van de driften
van de dader)
- Vb. iem aanzetten tot = zonder fysiek contact
Passief:
- Iets weglaten wat je eigenlijk zou moeten geven aan een kind
- Verwaarlozing
o Lichamelijk – vb je kind is ziek en je gaat er niet mee naar de dokter
o Emotioneel – vb geen emotionele ondersteuning aan het kind geven
Praktijkvoorbeeld: Petra vertelt dat haar ouders afgelopen avond
heel erge ruzie hadden en ze alles tot in haar bed gehoord heeft.
Dit is een vorm van emotionele mishandeling – getuige van
geweld
o Educatief – vb je kind niet naar school laten gaan
Verschillende vormen kunnen ook samengaan
1
,COS 2 2025-2026 Chloë Lemmens
LEERVRAAG 2: WAT WETEN WE OVER HET ONTSTAAN, DE GEVOLGEN EN DE
BESCHERMENDE FACTOREN VAN KINDERMISHANDELING?
Kindermishandeling en verwaarlozing, is altijd multifactorieel. kijken naar de vele
factoren die meespelen, denk aan het model van Bronfenbrenner
Micro:
- Factoren met onderlinge wisselwerking: (groepen van kenmerken)
o Kindkenmerken
Prikkelbare baby, huilen, …
o Ouderkenmerken
Opvoedingsgeschiedenis – wat heb je zelf meegekregen uit je
opvoeding?
o Relatie ouder-kind
Afstemmingsproblemen – geen afstemming vinden
Meso:
- Voorbeelden: bredere kenmerken van het gezin, SES, netwerk, culturele factoren,
wisselende gezinssamenstelling, armoede, …
- Belang van in kaart brengen van de context. Altijd breder kijken dan specifiek
de dader & het slachtoffer (hoe leven ze, wat is het sociaal netwerk, …)
Macro:
- Politieke beslissingen
- Regelgeving
- Grote gebeurtenissen
Gaat ook over elementen die de stress in het gezin vergroten – vb oorlog in
Oekraïne
Je ziet een kind onder een tafel waarop een ouder staat die
ondertussen nog een gewicht draagt en die de draaglast naar
boven duwt maar als er meer stressoren komen kan de ouder
dat niet meer dragen dan kraakt de tafel en is het kind mee de
dupe
Heel veel daders gaan niet intentioneel hun kind mishandelen
Wat kunnen wij doen als jeugdprofessional -> draagkracht
doen groeien zodat de draaglast niet volledig bij de ouder
terecht komt
Bij draagkracht moet je multifactorieel kijken
GEVOLGEN
Kindermishandeling kan ernstige gevolgen (op diverse terreinen, en zowel op korte als
lange termijn) hebben op de ontwikkeling van het kind.
- 1/3 weinig tot geen gevolgen
- 1/3 hulpverlening nodig en forse gevolgen
- 1/3 tussengroep (wel gevolgen maar ook nog tot functioneren komen)
2
,COS 2 2025-2026 Chloë Lemmens
Opgelet: het is niet zo dat elk kind dat mishandeld wordt, ernstige gevolgen
ervaart
Het bepalen van in welke vd 3 groepen je zit, hangt af van de persoon en de
omgeving
Onderzoek (Finkelhorst, ‘93): schade neemt toe wanneer…
- Kind jonger is (hoe jonger hoe groter de impact)
- Misbruik meer vergaand is
- Dader bekende is
- Misbruik langer en/of frequenter is
- Gebrek aan steun van niet-mishandelende ouders na stopzetten van geweld
76% vd gevallen kindermishandeling wordt gepleegd door de zorgfiguren van de
kinderen
Op vele van deze factoren hebben wij als JP geen invloed… op het gebrek aan
steun wel! Wij kunnen met de andere ouder in gesprek gaan en ervoor zorgen dat
hij/zij mee is in het verhaal en een andere visie krijgt op het misbruik
Impact op ons brein kindermishandeling raakt aan de ontwikkeling van ons brein.
IN EEN NOTENDOP:
Geweld en/of verwaarlozing meemaken als kind zorgt voor verandering:
- In het emotioneel geheugen.
- In de structuur van de hersenen.
- In de stresshuishouding.
GEVOLGEN:
Gevolgen op korte termijn:
- Letsels
- Slaapproblemen
- Bedplassen
- Angst
- Concentratieproblemen
- Negatief zelfbeeld
- Moeilijkheden in sociale contacten
- Agressie
- Er zijn nog vele andere gevolgen….
Gevolgen op lange termijn:
- Hechtingsproblematiek (niet hetzelfde als een onveilige hechting)
- Depressie
- Angststoornis
- PTSS
- Psychose
- Suïcide
- Transgenerationele kindermishandeling
Adverse childhood experiences (ACES) meer dan 4 factoren dan heeft dat een grote
invloed op je mentale en fysieke gezondheid. heb je er 6 of meer, dan sterf je
ongeveer 20j jonger + meer kans op ziekten
3
, COS 2 2025-2026 Chloë Lemmens
BESCHERMENDE FACTOREN: PROTECTIVE FACTORS FRAMEWORK
Vanuit de ouder:
- Opvoedingsvaardigheden
- Welzijn
- Positieve invloedrijke andere volwassenen – eigen netwerk vergroten
- Veerkracht versterken
Vanuit de omgeving:
- Positieve schoolomgeving
- Stabiele woonsituatie
- Sociale steun
Vanuit het kind:
- Gevoel van perspectief
- Beleving eigen effectiviteit
- Oplossingsvermogen
- Sociale vaardigheden
- Veerkracht
Beschermende factoren in geval van kindermishandeling:
- Interventie in jeugdjaren (dat zorgt ervoor dat die mensen gezien hebben dat
hulpverleners te vertrouwen zijn)
- Terugkeren met gezin naar veilig samenleven (na fase van onveiligheid komt er
terug een fase van veiligheid)
- Steunen van een kind (geef een kind geen onrealistische verwachtingen DUS altijd
realistisch zijn)
- Contact houden met leeftijdsgenoten (zorg voor een sociaal netwerk)
- Contact houden met veilige, affectieve, zorgende volwassene (buiten de ouder
zorgen dat kind terecht kan bij een andere volwassene)
- Verantwoordelijkheid opnemen door en erkenning vanuit de dader (binnen
contextuele stroming weten we dat erkenning geven na een tekort heel belangrijk
is)
MAATSCHAPPELIJKE KOST
Direct:
- Strafrechtketen
- Jeugd- en gezondheidszorg
Indirect:
- Toekomstig gedrag dat de maatschappij als overlast en bedreiging vd veiligheid
ervaart
- Verlies van productiviteit voor de maatschappij (slachtoffers van
kindermishandeling gaan waarschijnlijk minder diploma’s behalen, vaker beroep
op gezondheidszorg, …)
4
HOOFDSTUK 1: OPVOEDING IN ONVEILIGHEID
KINDERMISHANDELING EN VERWAARLOZING – DEEL 1
LEERVRAAG 1: WELKE DEFINITIES EN VORMEN VAN KINDERMISHANDELING
KUNNEN WE ONDERSCHEIDEN?
Wat is kindermishandeling?
- Definitie volgens VK: kindermishandeling- en verwaarlozing is iedere situatie
waarin het kind het slachtoffer is van geweld van fysieke, psychische of seksuele
aard en dit passief of actief.
Opvallend: heeft niks te maken met intentie van de dader (intentie doet er niet
toe) & het is ongeacht de gevolgen (want niet elk kind heeft dezelfde gevolgen
van een feit)
Verschil in hoe hulpverlening kijkt (linkse kolom) en hoe justitie kijkt (rechtse kolom)
VORMEN VAN KINDERMISHANDELING:
Actief:
- Letterlijk iets toebrengen aan het kind
- Lichamelijke mishandeling vb letsels
- Emotionele mishandeling vb vernedering
- Seksueel misbruik DAT kan met of zonder fysiek contact (vertrekt van de driften
van de dader)
- Vb. iem aanzetten tot = zonder fysiek contact
Passief:
- Iets weglaten wat je eigenlijk zou moeten geven aan een kind
- Verwaarlozing
o Lichamelijk – vb je kind is ziek en je gaat er niet mee naar de dokter
o Emotioneel – vb geen emotionele ondersteuning aan het kind geven
Praktijkvoorbeeld: Petra vertelt dat haar ouders afgelopen avond
heel erge ruzie hadden en ze alles tot in haar bed gehoord heeft.
Dit is een vorm van emotionele mishandeling – getuige van
geweld
o Educatief – vb je kind niet naar school laten gaan
Verschillende vormen kunnen ook samengaan
1
,COS 2 2025-2026 Chloë Lemmens
LEERVRAAG 2: WAT WETEN WE OVER HET ONTSTAAN, DE GEVOLGEN EN DE
BESCHERMENDE FACTOREN VAN KINDERMISHANDELING?
Kindermishandeling en verwaarlozing, is altijd multifactorieel. kijken naar de vele
factoren die meespelen, denk aan het model van Bronfenbrenner
Micro:
- Factoren met onderlinge wisselwerking: (groepen van kenmerken)
o Kindkenmerken
Prikkelbare baby, huilen, …
o Ouderkenmerken
Opvoedingsgeschiedenis – wat heb je zelf meegekregen uit je
opvoeding?
o Relatie ouder-kind
Afstemmingsproblemen – geen afstemming vinden
Meso:
- Voorbeelden: bredere kenmerken van het gezin, SES, netwerk, culturele factoren,
wisselende gezinssamenstelling, armoede, …
- Belang van in kaart brengen van de context. Altijd breder kijken dan specifiek
de dader & het slachtoffer (hoe leven ze, wat is het sociaal netwerk, …)
Macro:
- Politieke beslissingen
- Regelgeving
- Grote gebeurtenissen
Gaat ook over elementen die de stress in het gezin vergroten – vb oorlog in
Oekraïne
Je ziet een kind onder een tafel waarop een ouder staat die
ondertussen nog een gewicht draagt en die de draaglast naar
boven duwt maar als er meer stressoren komen kan de ouder
dat niet meer dragen dan kraakt de tafel en is het kind mee de
dupe
Heel veel daders gaan niet intentioneel hun kind mishandelen
Wat kunnen wij doen als jeugdprofessional -> draagkracht
doen groeien zodat de draaglast niet volledig bij de ouder
terecht komt
Bij draagkracht moet je multifactorieel kijken
GEVOLGEN
Kindermishandeling kan ernstige gevolgen (op diverse terreinen, en zowel op korte als
lange termijn) hebben op de ontwikkeling van het kind.
- 1/3 weinig tot geen gevolgen
- 1/3 hulpverlening nodig en forse gevolgen
- 1/3 tussengroep (wel gevolgen maar ook nog tot functioneren komen)
2
,COS 2 2025-2026 Chloë Lemmens
Opgelet: het is niet zo dat elk kind dat mishandeld wordt, ernstige gevolgen
ervaart
Het bepalen van in welke vd 3 groepen je zit, hangt af van de persoon en de
omgeving
Onderzoek (Finkelhorst, ‘93): schade neemt toe wanneer…
- Kind jonger is (hoe jonger hoe groter de impact)
- Misbruik meer vergaand is
- Dader bekende is
- Misbruik langer en/of frequenter is
- Gebrek aan steun van niet-mishandelende ouders na stopzetten van geweld
76% vd gevallen kindermishandeling wordt gepleegd door de zorgfiguren van de
kinderen
Op vele van deze factoren hebben wij als JP geen invloed… op het gebrek aan
steun wel! Wij kunnen met de andere ouder in gesprek gaan en ervoor zorgen dat
hij/zij mee is in het verhaal en een andere visie krijgt op het misbruik
Impact op ons brein kindermishandeling raakt aan de ontwikkeling van ons brein.
IN EEN NOTENDOP:
Geweld en/of verwaarlozing meemaken als kind zorgt voor verandering:
- In het emotioneel geheugen.
- In de structuur van de hersenen.
- In de stresshuishouding.
GEVOLGEN:
Gevolgen op korte termijn:
- Letsels
- Slaapproblemen
- Bedplassen
- Angst
- Concentratieproblemen
- Negatief zelfbeeld
- Moeilijkheden in sociale contacten
- Agressie
- Er zijn nog vele andere gevolgen….
Gevolgen op lange termijn:
- Hechtingsproblematiek (niet hetzelfde als een onveilige hechting)
- Depressie
- Angststoornis
- PTSS
- Psychose
- Suïcide
- Transgenerationele kindermishandeling
Adverse childhood experiences (ACES) meer dan 4 factoren dan heeft dat een grote
invloed op je mentale en fysieke gezondheid. heb je er 6 of meer, dan sterf je
ongeveer 20j jonger + meer kans op ziekten
3
, COS 2 2025-2026 Chloë Lemmens
BESCHERMENDE FACTOREN: PROTECTIVE FACTORS FRAMEWORK
Vanuit de ouder:
- Opvoedingsvaardigheden
- Welzijn
- Positieve invloedrijke andere volwassenen – eigen netwerk vergroten
- Veerkracht versterken
Vanuit de omgeving:
- Positieve schoolomgeving
- Stabiele woonsituatie
- Sociale steun
Vanuit het kind:
- Gevoel van perspectief
- Beleving eigen effectiviteit
- Oplossingsvermogen
- Sociale vaardigheden
- Veerkracht
Beschermende factoren in geval van kindermishandeling:
- Interventie in jeugdjaren (dat zorgt ervoor dat die mensen gezien hebben dat
hulpverleners te vertrouwen zijn)
- Terugkeren met gezin naar veilig samenleven (na fase van onveiligheid komt er
terug een fase van veiligheid)
- Steunen van een kind (geef een kind geen onrealistische verwachtingen DUS altijd
realistisch zijn)
- Contact houden met leeftijdsgenoten (zorg voor een sociaal netwerk)
- Contact houden met veilige, affectieve, zorgende volwassene (buiten de ouder
zorgen dat kind terecht kan bij een andere volwassene)
- Verantwoordelijkheid opnemen door en erkenning vanuit de dader (binnen
contextuele stroming weten we dat erkenning geven na een tekort heel belangrijk
is)
MAATSCHAPPELIJKE KOST
Direct:
- Strafrechtketen
- Jeugd- en gezondheidszorg
Indirect:
- Toekomstig gedrag dat de maatschappij als overlast en bedreiging vd veiligheid
ervaart
- Verlies van productiviteit voor de maatschappij (slachtoffers van
kindermishandeling gaan waarschijnlijk minder diploma’s behalen, vaker beroep
op gezondheidszorg, …)
4
