Sociale Ethiek 2025-2026
WAT IS ETHIEK?
1. WAT IS ETHIEK?
= Waarden en normen. Hoe iets zou moeten zijn (staat tov) >< hoe iets is.
Het woord normaal mag niet gebruikt worden.
- Vb: homoseksualiteit
o Werd vroeger als abnormaal beschouwd en niet hoe iets zou moeten zijn in de SL.
o Nu is dat anders, nu kijken we anders en moeten we anders kijken naar het nu.
Ethiek is niet dat wat mensen van andere dieren scheidt.
- Dieren voelen ook onrechtvaardigheid en eerlijkheid.
Ethiek = ethos: gewoonte, gebruiken synoniem ethiek = moraal
- Kleine gewoontes: tafelgewoonten
- Grote gewoontes: geen seks met minderjarigen
- We verwachten dat de ander vriendelijk, beleefd en oprecht is.
2. HERINNERING THEMA WANTROUWEND VS VERTROUWENSVOL MENSBEELD
SL: vaak erg wantrouwend beeld op de medemens maar klopt niet.
Blijkt dat er eerder een pro-sociale neiging in de mens zit.
De context maakt dat die soms onderdrukt wordt die context maken wij!
2.1 DESCRIPTIEVE ETHIEK
= Beschrijft of mensen zich al dan niet aan de gewoontes houden
De mens, net als zoveel andere dieren, heeft een sterke neiging tot ethiek/sociaal handelen.
5 MORALEN VAN J. VERPLAETSE
Op basis van wetenschappelijke onderzoek lijken mensen diverse morele instincten te hebben
1. De hechtingsmoraal
2. De geweldmoraal
3. De reinigingsmoraal Instinctieve wortels van moraal
4. De samenwerkingsmoraal Wortels in de rationaliteit: hier spreken we van ethiek
5. De beginselmoraal
Ethiek: een theoretische, rationele reflectie over hoe ons gedrag zou moeten zijn
Moraal zijn de eerste 4: dat is ons moreel aanvoelen. Terwijl ethiek de 5 e is, als we met argumenten
komen waarom we bepaalde dingen doen of dergelijke.
1
,Sociale Ethiek 2025-2026
2.1.1 HECHTINGSMORAAL
Vanaf onze geboorte: we komen ter wereld als hulpeloze wezens en hebben voortdurend aandacht
en zorg nodig => enorme afhankelijkheid
Dit moreel proces speelt zich niet alleen af op psychologisch vlak. Ook neuro-chemische processen
zoals oxytocine.
Hechtingsmoraal zorgt voor:
- Imitatie en Empathie
- Schuldbesef/schuldgevoelens
- Altruïsme = de ander helpen zonder dat je er iets voor in de plaats krijgt (groter naarmate
verwantschap nauwer is)
- Afremmen van agressie
De hechtingsmoraal dicteert ons om mensen waar we om geven te helpen en medemensen niet te
kwetsen of te pijnigen. Werkt instinctief, je voelt het onmiddellijk aan
Moraal zet ons aan tot hulpgedrag en verbiedt het toebrengen van leed (indien we toch leed willen
toebrengen: medemens ontmenselijken)
Hechtingsmoraal is onze allereerste en allerlaatste moraal hechtingsprocessen verklaren waarom
we zoveel over hebben voor mensen waarmee we een band hebben
2.1.2 GEWELDMORAAL
Mensen zijn niet alleen sociale dieren, ook gewelddadig je kan mensen afschrikken door een
gewelddadige houding aan te nemen vroeger levensbedreigende situaties en vijandige wereld
Schaarste => agressie enigste vorm om te overleven. Agressie en geweld functioneel:
- Bescherming voor zwakkere leden van de groep
- Onderdrukken van angst
Niet de hoofdoplossing, maar wel een oplossing omdat we dit ook in ons mars hebben
Z: sterk linken aan wij-zij reflex (cf. minimal group affiliation sociale psychologie, zie thema Identiteit
bij Pedagogische Filosofie) + uitleg bij H. Arendt: de banaliteit van het kwaad
- In group favoritism voorkeur naar mensen in dezelfde groep, die ga je dan ook
ondersteunen.
- Minimal group affiliation: geweldmoraal hoeft niet in strijd te zijn met andere moralen.
En hoeft dus niet in tegenstrijd te zijn met de hechtingsmoraal. Is er misschien net een
veruitwendiging van.
Verplaetse: geweld is niet het tegendeel van moraal. Bezit aparte codes en rituelen binnen
geweldmoraal hebben we nog steeds verwachtingen en afspraken over hoe het gaat
2
,Sociale Ethiek 2025-2026
2.1.3 REINIGINGSMORAAL
Goed en kwaad vaak beschreven in hygiënische termen of begrippen die verwijzen naar reinheid en
zuiverheid (vb. vuile dief; beeldvorming in films (visueel + auditief))
- Er wordt ook een onderscheidt gemaakt in taalgebruik. Goede mensen in films spreken vaak
AN terwijl de slechteriken vaak dialect praten.
Mensen zijn geneigd schoonheid en reinheid met deugd te associëren + omgekeerd: immorele
handelingen worden als vies en vuil voorgesteld. vb na een aanranding gaat het slachtoffer vaak
overmatig douchen
Reinigingsmoraal = primair disciplineringssysteem dat oorspronkelijk bedoeld was om schadelijke
stoffen te vermijden
- De reinigingsmoraal is gebaseerd op walging. Walging is een basisemotie en zowel
aangeboren als aangeleerd.
- Walging krijgt morele betekenis door besmettingsweerzin (aanzetten of promoten van).
- Universele walging of weerzin vb. dode lichamen, bloed, afscheidingsproducten, ook
immoreel gedrag zoals incest.
Risico discriminatie en uitsluiting (‘onzuiverheid’)
Is een psychologisch instinct.
Voorbeeld: als een vriend zegt dat hij het niet fijn vindt dat zijn dochter op meisjes valt, is dat ook
een soort reinigingsmoraal maar dat maakt het niet oké!
2.1.4 SAMENWERKINGSMORAAL
Samenwerking en coöperatie – essentie van heel wat dagelijkse handelingen
Om gemeenschappelijk doel te bereiken heb je anderen nodig
Samenwerkingsmoraal = geheel van regels, inzichten en intuïties om te navigeren in deze wereld
van coöperatie.
Samenwerking indien iedere partij er baat bij heeft => win-win situatie. De opbrengst is groter door
samen te werken.
Ook wederzijds altruïsme (baten hoeven niet direct te komen) voordelen hoeven er ook niet
onmiddellijk te zijn
Samenwerking berust op vertrouwen. Risico bestaat dat andere profiteur is.
Mensen letten op signalen van bedrog.
- Voorspellende bedrogdetectie
- Herinnerende bedrogdetectie
De stok achter de deur: SANCTIES
- Dienen om samenwerking te verzekeren. Mensen: diep rechtvaardigheidsgevoel + sterke
aversie tegen onrechtvaardigheid (cf. ultimatum game)
- Bedrog en machtsmisbruik in de samenwerking wordt vroeg of laat (zwaar) gesanctioneerd
3
, Sociale Ethiek 2025-2026
Maar…
- Samenwerkingsmoraal werkt alleen in gunstige omstandigheden. Alleen wanneer de
voordelen gedeeld kunnen worden en de inzet van de deelnemers hoog blijft werpt ze
vruchten af.
- Sociale controle mag niet te strak zijn zodat er nog sprake is van vrijwilligheid.
Machtsmisbruik ondermijnt de samenwerking.
De eerste vier moralen worden gezien als: de instinctieve wortels van moraal. Gevoelsmatig komt dit
bij alle mensen naar voor, ze kunnen zich wel anders uiten. (Niet iedereen reageert op dezelfde
manier.) Vanaf de beginselmoraal zien we wortels binnen de rationaliteit (reden), hier spreken we
van ethiek.
2.1.5 BEGINSELENMORAAL
Gaat proberen afstand nemen van het instinct.
Mensen hanteren spontaan morele systemen op intuïtieve basis. MAAR deze codes hebben
beperkingen en garanderen niet altijd moreel goed gedrag. Niet iedere moraal is het verdedigen
waard. Bepaalde moralen kunnen, hoe natuurlijk ook, beter worden bestreden.
Emoties en intuïties volstaan niet om een moreel hoogstaand leven te leiden. Voor moreel goed
gedrag moet een moraal ook rationeel onderbouwd worden.
De beginselenmoraal steunt op rationele argumentatie = ETHIEK (hier gaan we nadenken en op
basis van argumenten zeggen waarom het ene beter is dan het andere)
- Moet de beperkingen van de intuïtieve moralen ondervangen
- Moet onpartijdig zijn, niet beïnvloed zijn door particuliere ideologieën zoals religie of
interpersoonlijke relaties. (Is dit haalbaar?)
- Zoekt naar beginselen voor de morele beoordeling van gedrag
We hebben beginselenmoraal nodig om negatieve zaken van instinctieve moralen te onderbreken
bij instinctieve moraal heb je weinig vrijheid, dat is er gewoon.
Als we dat gaan rationaliseren bij beginselenmoraal, dan heb je keuze hierop in te gaan of
niet
Ethiek is de theoretische, rationele reflectie over hoe ons gedrag zou moeten zijn.
3. HERINNER: (ON)AFHANKELIJK INDIVIDU
SL vertrekt dominant vanuit een visie op het individu als onafhankelijk heeft verschillende
voordelen: zelf mogen kiezen, vooruitgang in de wetenschap&economie, mensenrecht, …
MAAR, de mens is niet helemaal onafhankelijk veel beïnvloedende factoren
- Hieruit blijkt: het verdiensten- en schuldmodel (ind verantwh) is heel onrechtvaardig
Contingenties van jezelf, de ander en de wereld.
- Contingenties = toevalligheden waar je mee geconfronteerd wordt.
Wij als mens hebben beheersingsdrang en gaan proberen omgaan met deze toevalligheden.
Binnen het onafhankelijk individu heb je ook nog het breukfiguur Descartes.
- Breukfiguur omdat je in die tijd niet zelf mocht nadenken ontstaan vh twijfelexperiment
4
WAT IS ETHIEK?
1. WAT IS ETHIEK?
= Waarden en normen. Hoe iets zou moeten zijn (staat tov) >< hoe iets is.
Het woord normaal mag niet gebruikt worden.
- Vb: homoseksualiteit
o Werd vroeger als abnormaal beschouwd en niet hoe iets zou moeten zijn in de SL.
o Nu is dat anders, nu kijken we anders en moeten we anders kijken naar het nu.
Ethiek is niet dat wat mensen van andere dieren scheidt.
- Dieren voelen ook onrechtvaardigheid en eerlijkheid.
Ethiek = ethos: gewoonte, gebruiken synoniem ethiek = moraal
- Kleine gewoontes: tafelgewoonten
- Grote gewoontes: geen seks met minderjarigen
- We verwachten dat de ander vriendelijk, beleefd en oprecht is.
2. HERINNERING THEMA WANTROUWEND VS VERTROUWENSVOL MENSBEELD
SL: vaak erg wantrouwend beeld op de medemens maar klopt niet.
Blijkt dat er eerder een pro-sociale neiging in de mens zit.
De context maakt dat die soms onderdrukt wordt die context maken wij!
2.1 DESCRIPTIEVE ETHIEK
= Beschrijft of mensen zich al dan niet aan de gewoontes houden
De mens, net als zoveel andere dieren, heeft een sterke neiging tot ethiek/sociaal handelen.
5 MORALEN VAN J. VERPLAETSE
Op basis van wetenschappelijke onderzoek lijken mensen diverse morele instincten te hebben
1. De hechtingsmoraal
2. De geweldmoraal
3. De reinigingsmoraal Instinctieve wortels van moraal
4. De samenwerkingsmoraal Wortels in de rationaliteit: hier spreken we van ethiek
5. De beginselmoraal
Ethiek: een theoretische, rationele reflectie over hoe ons gedrag zou moeten zijn
Moraal zijn de eerste 4: dat is ons moreel aanvoelen. Terwijl ethiek de 5 e is, als we met argumenten
komen waarom we bepaalde dingen doen of dergelijke.
1
,Sociale Ethiek 2025-2026
2.1.1 HECHTINGSMORAAL
Vanaf onze geboorte: we komen ter wereld als hulpeloze wezens en hebben voortdurend aandacht
en zorg nodig => enorme afhankelijkheid
Dit moreel proces speelt zich niet alleen af op psychologisch vlak. Ook neuro-chemische processen
zoals oxytocine.
Hechtingsmoraal zorgt voor:
- Imitatie en Empathie
- Schuldbesef/schuldgevoelens
- Altruïsme = de ander helpen zonder dat je er iets voor in de plaats krijgt (groter naarmate
verwantschap nauwer is)
- Afremmen van agressie
De hechtingsmoraal dicteert ons om mensen waar we om geven te helpen en medemensen niet te
kwetsen of te pijnigen. Werkt instinctief, je voelt het onmiddellijk aan
Moraal zet ons aan tot hulpgedrag en verbiedt het toebrengen van leed (indien we toch leed willen
toebrengen: medemens ontmenselijken)
Hechtingsmoraal is onze allereerste en allerlaatste moraal hechtingsprocessen verklaren waarom
we zoveel over hebben voor mensen waarmee we een band hebben
2.1.2 GEWELDMORAAL
Mensen zijn niet alleen sociale dieren, ook gewelddadig je kan mensen afschrikken door een
gewelddadige houding aan te nemen vroeger levensbedreigende situaties en vijandige wereld
Schaarste => agressie enigste vorm om te overleven. Agressie en geweld functioneel:
- Bescherming voor zwakkere leden van de groep
- Onderdrukken van angst
Niet de hoofdoplossing, maar wel een oplossing omdat we dit ook in ons mars hebben
Z: sterk linken aan wij-zij reflex (cf. minimal group affiliation sociale psychologie, zie thema Identiteit
bij Pedagogische Filosofie) + uitleg bij H. Arendt: de banaliteit van het kwaad
- In group favoritism voorkeur naar mensen in dezelfde groep, die ga je dan ook
ondersteunen.
- Minimal group affiliation: geweldmoraal hoeft niet in strijd te zijn met andere moralen.
En hoeft dus niet in tegenstrijd te zijn met de hechtingsmoraal. Is er misschien net een
veruitwendiging van.
Verplaetse: geweld is niet het tegendeel van moraal. Bezit aparte codes en rituelen binnen
geweldmoraal hebben we nog steeds verwachtingen en afspraken over hoe het gaat
2
,Sociale Ethiek 2025-2026
2.1.3 REINIGINGSMORAAL
Goed en kwaad vaak beschreven in hygiënische termen of begrippen die verwijzen naar reinheid en
zuiverheid (vb. vuile dief; beeldvorming in films (visueel + auditief))
- Er wordt ook een onderscheidt gemaakt in taalgebruik. Goede mensen in films spreken vaak
AN terwijl de slechteriken vaak dialect praten.
Mensen zijn geneigd schoonheid en reinheid met deugd te associëren + omgekeerd: immorele
handelingen worden als vies en vuil voorgesteld. vb na een aanranding gaat het slachtoffer vaak
overmatig douchen
Reinigingsmoraal = primair disciplineringssysteem dat oorspronkelijk bedoeld was om schadelijke
stoffen te vermijden
- De reinigingsmoraal is gebaseerd op walging. Walging is een basisemotie en zowel
aangeboren als aangeleerd.
- Walging krijgt morele betekenis door besmettingsweerzin (aanzetten of promoten van).
- Universele walging of weerzin vb. dode lichamen, bloed, afscheidingsproducten, ook
immoreel gedrag zoals incest.
Risico discriminatie en uitsluiting (‘onzuiverheid’)
Is een psychologisch instinct.
Voorbeeld: als een vriend zegt dat hij het niet fijn vindt dat zijn dochter op meisjes valt, is dat ook
een soort reinigingsmoraal maar dat maakt het niet oké!
2.1.4 SAMENWERKINGSMORAAL
Samenwerking en coöperatie – essentie van heel wat dagelijkse handelingen
Om gemeenschappelijk doel te bereiken heb je anderen nodig
Samenwerkingsmoraal = geheel van regels, inzichten en intuïties om te navigeren in deze wereld
van coöperatie.
Samenwerking indien iedere partij er baat bij heeft => win-win situatie. De opbrengst is groter door
samen te werken.
Ook wederzijds altruïsme (baten hoeven niet direct te komen) voordelen hoeven er ook niet
onmiddellijk te zijn
Samenwerking berust op vertrouwen. Risico bestaat dat andere profiteur is.
Mensen letten op signalen van bedrog.
- Voorspellende bedrogdetectie
- Herinnerende bedrogdetectie
De stok achter de deur: SANCTIES
- Dienen om samenwerking te verzekeren. Mensen: diep rechtvaardigheidsgevoel + sterke
aversie tegen onrechtvaardigheid (cf. ultimatum game)
- Bedrog en machtsmisbruik in de samenwerking wordt vroeg of laat (zwaar) gesanctioneerd
3
, Sociale Ethiek 2025-2026
Maar…
- Samenwerkingsmoraal werkt alleen in gunstige omstandigheden. Alleen wanneer de
voordelen gedeeld kunnen worden en de inzet van de deelnemers hoog blijft werpt ze
vruchten af.
- Sociale controle mag niet te strak zijn zodat er nog sprake is van vrijwilligheid.
Machtsmisbruik ondermijnt de samenwerking.
De eerste vier moralen worden gezien als: de instinctieve wortels van moraal. Gevoelsmatig komt dit
bij alle mensen naar voor, ze kunnen zich wel anders uiten. (Niet iedereen reageert op dezelfde
manier.) Vanaf de beginselmoraal zien we wortels binnen de rationaliteit (reden), hier spreken we
van ethiek.
2.1.5 BEGINSELENMORAAL
Gaat proberen afstand nemen van het instinct.
Mensen hanteren spontaan morele systemen op intuïtieve basis. MAAR deze codes hebben
beperkingen en garanderen niet altijd moreel goed gedrag. Niet iedere moraal is het verdedigen
waard. Bepaalde moralen kunnen, hoe natuurlijk ook, beter worden bestreden.
Emoties en intuïties volstaan niet om een moreel hoogstaand leven te leiden. Voor moreel goed
gedrag moet een moraal ook rationeel onderbouwd worden.
De beginselenmoraal steunt op rationele argumentatie = ETHIEK (hier gaan we nadenken en op
basis van argumenten zeggen waarom het ene beter is dan het andere)
- Moet de beperkingen van de intuïtieve moralen ondervangen
- Moet onpartijdig zijn, niet beïnvloed zijn door particuliere ideologieën zoals religie of
interpersoonlijke relaties. (Is dit haalbaar?)
- Zoekt naar beginselen voor de morele beoordeling van gedrag
We hebben beginselenmoraal nodig om negatieve zaken van instinctieve moralen te onderbreken
bij instinctieve moraal heb je weinig vrijheid, dat is er gewoon.
Als we dat gaan rationaliseren bij beginselenmoraal, dan heb je keuze hierop in te gaan of
niet
Ethiek is de theoretische, rationele reflectie over hoe ons gedrag zou moeten zijn.
3. HERINNER: (ON)AFHANKELIJK INDIVIDU
SL vertrekt dominant vanuit een visie op het individu als onafhankelijk heeft verschillende
voordelen: zelf mogen kiezen, vooruitgang in de wetenschap&economie, mensenrecht, …
MAAR, de mens is niet helemaal onafhankelijk veel beïnvloedende factoren
- Hieruit blijkt: het verdiensten- en schuldmodel (ind verantwh) is heel onrechtvaardig
Contingenties van jezelf, de ander en de wereld.
- Contingenties = toevalligheden waar je mee geconfronteerd wordt.
Wij als mens hebben beheersingsdrang en gaan proberen omgaan met deze toevalligheden.
Binnen het onafhankelijk individu heb je ook nog het breukfiguur Descartes.
- Breukfiguur omdat je in die tijd niet zelf mocht nadenken ontstaan vh twijfelexperiment
4
