AI ETHICS AND REGULATION
Uitgebreide Cursustekst
KU Leuven CiTiP | Academiejaar 2025–2026
Prof. dr. Aleksandra Kuczerawy | Prof. dr. Jan de Bruyne en gastdocenten
,Overzicht van het Vak
Dit vak 'AI Ethics and Regulation' (AIER) wordt aangeboden door het Centre for IT & IP
Law (CiTiP) van de KU Leuven. Het vak behandelt de juridische en ethische dimensies
van artificiële intelligentie, met bijzondere aandacht voor het Europese regelgevende
kader.
Vakdoelstellingen
• Een goed begrip verwerven van de juridische en ethische kwesties rondom AI
• De wisselwerking tussen ethiek en recht begrijpen
• Normatieve principes kunnen toepassen in risico-anticipatieprocessen en
mitigatiestrategieën
• Kritisch reflecteren op AI-innovaties
Examenvorm
• Schriftelijk examen: 16/20 — gesloten boek, 2 uur, open/essayvragen
• Groepsopdracht: 4/20 — presentatie in groepen van 4–5 studenten over een
opgegeven stelling
Lessenrooster
• 12/2 — Inleiding tot het vak (Kuczerawy)
• 19/2 — Relevante kaders: AI Act, CAI, AI HLEG (Kuczerawy)
• 26/2 — AI-ethiek (dr. Anastasia Siapka)
• 5/3 — AI en aansprakelijkheid (prof. Jan De Bruyne)
• 12/3 — AI en gegevensbescherming (dr. Pierre Dewitte)
• 19/3 — AI en uitlegbaarheid / XAI (dr. Maja Nisevic)
• 26/3 — AI en rechtshandhaving (dr. Irmak Erdogan)
• 2/4 — AI en intellectuele eigendom (dr. Kasper Drazewski)
• 23/4 — AI en standaardisering (Koen Vranckaert)
• 30/4 — AI en openbaar bestuur (prof. Nathalie Smuha)
• 7/5 — AI en mediarecht (Dutkiewicz & Kuczerawy)
• 21/5 — AI, discriminatie en ecologische duurzaamheid
,Les 1: Inleiding — Regulering van AI en
Basisconcepten
1.1 Wat is 'regulering' van AI?
Regulering van AI gaat verder dan enkel 'het recht'. Het betreft het sturen, besturen en
beïnvloeden van menselijk gedrag en praktijken, soms door bepaalde handelingsopties
te openen of te sluiten. Ideaal gezien stuurt regulering acties en praktijken op een
verantwoorde en adequate manier.
Regulering omvat twee kernelementen: (1) het vaststellen van normen, en (2)
handhaving en/of naleving van die normen.
Kernidee: 'Regulering' = normen stellen + handhaving/naleving. Dit is breder dan
'de wet' alleen.
1.2 Recht: Basisbegrippen
Rechtssubject en rechtshiërarchie
Het recht werkt op basis van rechtssubjecten (entiteiten met rechten en plichten). Er
bestaat een onderscheid tussen 'law in books' (het recht zoals geschreven) en 'law in
action' (het recht zoals toegepast in de praktijk).
De rechtshiërarchie in de EU omvat: primair EU-recht (Verdragen), secundair EU-recht
(Verordeningen, Richtlijnen), en nationaal recht. Verordeningen zijn rechtstreeks van
toepassing in alle lidstaten; richtlijnen moeten worden omgezet in nationaal recht.
Beginselen van EU-recht
• Beginsel van subsidiariteit: de EU treedt slechts op als de doelstellingen niet
voldoende door de lidstaten kunnen worden verwezenlijkt
• Beginsel van bevoegdheidstoedeling (conferral): de EU heeft alleen de
bevoegdheden die haar door de Verdragen zijn toegekend
• Beginsel van evenredigheid: het optreden van de EU gaat niet verder dan nodig
is
Recht ≠ Ethiek
Recht en ethiek zijn nauw verwant maar niet identiek. Niet al het recht is ethisch, en niet
alles wat ethisch is, is ook wettelijk verplicht. Dit onderscheid is cruciaal voor de studie
van AI-regulering.
1.3 Modaliteiten van Regulering (Lessig)
Lawrence Lessig identificeert vier modaliteiten van regulering, elk met eigen voor- en
nadelen:
1. De wet
• Voordelen: brede toepassingssfeer, democratische legitimiteit, afdwingbaarheid
• Nadelen: tijdrovend, vereist expertise die er vaak niet is, internationaal kader niet
realistisch, soms een bot instrument
, Functie: 'command and control' — de wet verbiedt, gebiedt of reguleert gedrag.
2. De markt
Adam Smith's 'onzichtbare hand': de beste resultaten door vrij spel van vraag en
aanbod. Voordelen: efficiëntie. Nadelen: gebrek aan transparantie (vooral bij hightech),
focus op korte termijn, geconditioneerde voorkeuren (Galbraith).
3. De technologie ('code as law')
Regels worden ingebouwd in technologie. Voorbeelden: Digital Rights Management,
privacy by design. Voordelen: efficiëntie en adaptiviteit. Nadelen: wanneer gedelegeerd
aan private partijen: legitimiteitsrisico's, grote schaalintroductie kan leiden tot vergeten
van onderliggende normen.
4. Sociale normen / ethisch kader
Motivatie, gemakkelijkere handhaving, aanpasbaar. Nadelen: mogelijke partijdigheid,
vraag hoe moreel bewustzijn te creëren.
📌 Examenvraag-tip: Leg de vier modaliteiten van Lessig uit en illustreer elk met een
voorbeeld uit de AI-context.
1.4 Technologie en Samenleving
Vier theoretische benaderingen
• Technologisch determinisme: technologische evoluties zijn autonoom, neutraal
en determinerend voor menselijk gedrag (Veblen, Ellul, Postman). Voorbeelden:
smartphones, Gen-AI
• Technologisch instrumentalisme: technologie is slechts een instrument; ethische
overwegingen rijzen bij de toepassing ervan. Gebruiker bepaalt of gebruik 'goed'
of 'slecht' is
• Technologisch substantivisme: technologie is niet neutraal (heeft eigen waarden,
cf. bias); de aard van de technologie bepaalt alles, niet het gebruik
• Kritische theorie (Feenberg): technologie is waardegedreven, beïnvloed door
mensen die op hun beurt beïnvloed worden door sociale druk. Autonomie van de
gebruiker speelt een rol
Samenvatting: Determinisme (autonoom + neutraal) → Instrumentalisme (menselijk +
neutraal) → Substantivisme (autonoom + waardegeladen) → Kritische theorie
(menselijk + waardegeladen).
Uitgebreide Cursustekst
KU Leuven CiTiP | Academiejaar 2025–2026
Prof. dr. Aleksandra Kuczerawy | Prof. dr. Jan de Bruyne en gastdocenten
,Overzicht van het Vak
Dit vak 'AI Ethics and Regulation' (AIER) wordt aangeboden door het Centre for IT & IP
Law (CiTiP) van de KU Leuven. Het vak behandelt de juridische en ethische dimensies
van artificiële intelligentie, met bijzondere aandacht voor het Europese regelgevende
kader.
Vakdoelstellingen
• Een goed begrip verwerven van de juridische en ethische kwesties rondom AI
• De wisselwerking tussen ethiek en recht begrijpen
• Normatieve principes kunnen toepassen in risico-anticipatieprocessen en
mitigatiestrategieën
• Kritisch reflecteren op AI-innovaties
Examenvorm
• Schriftelijk examen: 16/20 — gesloten boek, 2 uur, open/essayvragen
• Groepsopdracht: 4/20 — presentatie in groepen van 4–5 studenten over een
opgegeven stelling
Lessenrooster
• 12/2 — Inleiding tot het vak (Kuczerawy)
• 19/2 — Relevante kaders: AI Act, CAI, AI HLEG (Kuczerawy)
• 26/2 — AI-ethiek (dr. Anastasia Siapka)
• 5/3 — AI en aansprakelijkheid (prof. Jan De Bruyne)
• 12/3 — AI en gegevensbescherming (dr. Pierre Dewitte)
• 19/3 — AI en uitlegbaarheid / XAI (dr. Maja Nisevic)
• 26/3 — AI en rechtshandhaving (dr. Irmak Erdogan)
• 2/4 — AI en intellectuele eigendom (dr. Kasper Drazewski)
• 23/4 — AI en standaardisering (Koen Vranckaert)
• 30/4 — AI en openbaar bestuur (prof. Nathalie Smuha)
• 7/5 — AI en mediarecht (Dutkiewicz & Kuczerawy)
• 21/5 — AI, discriminatie en ecologische duurzaamheid
,Les 1: Inleiding — Regulering van AI en
Basisconcepten
1.1 Wat is 'regulering' van AI?
Regulering van AI gaat verder dan enkel 'het recht'. Het betreft het sturen, besturen en
beïnvloeden van menselijk gedrag en praktijken, soms door bepaalde handelingsopties
te openen of te sluiten. Ideaal gezien stuurt regulering acties en praktijken op een
verantwoorde en adequate manier.
Regulering omvat twee kernelementen: (1) het vaststellen van normen, en (2)
handhaving en/of naleving van die normen.
Kernidee: 'Regulering' = normen stellen + handhaving/naleving. Dit is breder dan
'de wet' alleen.
1.2 Recht: Basisbegrippen
Rechtssubject en rechtshiërarchie
Het recht werkt op basis van rechtssubjecten (entiteiten met rechten en plichten). Er
bestaat een onderscheid tussen 'law in books' (het recht zoals geschreven) en 'law in
action' (het recht zoals toegepast in de praktijk).
De rechtshiërarchie in de EU omvat: primair EU-recht (Verdragen), secundair EU-recht
(Verordeningen, Richtlijnen), en nationaal recht. Verordeningen zijn rechtstreeks van
toepassing in alle lidstaten; richtlijnen moeten worden omgezet in nationaal recht.
Beginselen van EU-recht
• Beginsel van subsidiariteit: de EU treedt slechts op als de doelstellingen niet
voldoende door de lidstaten kunnen worden verwezenlijkt
• Beginsel van bevoegdheidstoedeling (conferral): de EU heeft alleen de
bevoegdheden die haar door de Verdragen zijn toegekend
• Beginsel van evenredigheid: het optreden van de EU gaat niet verder dan nodig
is
Recht ≠ Ethiek
Recht en ethiek zijn nauw verwant maar niet identiek. Niet al het recht is ethisch, en niet
alles wat ethisch is, is ook wettelijk verplicht. Dit onderscheid is cruciaal voor de studie
van AI-regulering.
1.3 Modaliteiten van Regulering (Lessig)
Lawrence Lessig identificeert vier modaliteiten van regulering, elk met eigen voor- en
nadelen:
1. De wet
• Voordelen: brede toepassingssfeer, democratische legitimiteit, afdwingbaarheid
• Nadelen: tijdrovend, vereist expertise die er vaak niet is, internationaal kader niet
realistisch, soms een bot instrument
, Functie: 'command and control' — de wet verbiedt, gebiedt of reguleert gedrag.
2. De markt
Adam Smith's 'onzichtbare hand': de beste resultaten door vrij spel van vraag en
aanbod. Voordelen: efficiëntie. Nadelen: gebrek aan transparantie (vooral bij hightech),
focus op korte termijn, geconditioneerde voorkeuren (Galbraith).
3. De technologie ('code as law')
Regels worden ingebouwd in technologie. Voorbeelden: Digital Rights Management,
privacy by design. Voordelen: efficiëntie en adaptiviteit. Nadelen: wanneer gedelegeerd
aan private partijen: legitimiteitsrisico's, grote schaalintroductie kan leiden tot vergeten
van onderliggende normen.
4. Sociale normen / ethisch kader
Motivatie, gemakkelijkere handhaving, aanpasbaar. Nadelen: mogelijke partijdigheid,
vraag hoe moreel bewustzijn te creëren.
📌 Examenvraag-tip: Leg de vier modaliteiten van Lessig uit en illustreer elk met een
voorbeeld uit de AI-context.
1.4 Technologie en Samenleving
Vier theoretische benaderingen
• Technologisch determinisme: technologische evoluties zijn autonoom, neutraal
en determinerend voor menselijk gedrag (Veblen, Ellul, Postman). Voorbeelden:
smartphones, Gen-AI
• Technologisch instrumentalisme: technologie is slechts een instrument; ethische
overwegingen rijzen bij de toepassing ervan. Gebruiker bepaalt of gebruik 'goed'
of 'slecht' is
• Technologisch substantivisme: technologie is niet neutraal (heeft eigen waarden,
cf. bias); de aard van de technologie bepaalt alles, niet het gebruik
• Kritische theorie (Feenberg): technologie is waardegedreven, beïnvloed door
mensen die op hun beurt beïnvloed worden door sociale druk. Autonomie van de
gebruiker speelt een rol
Samenvatting: Determinisme (autonoom + neutraal) → Instrumentalisme (menselijk +
neutraal) → Substantivisme (autonoom + waardegeladen) → Kritische theorie
(menselijk + waardegeladen).
