JOURNALISTIEK EN INFORMATIE
PROF. DR. ROZANE DE COCK
TOPIC 0: INLEIDING
LES 1: INLEIDING EN NIEUWSECOLOGIE
A.DOELSTELLINGEN VAK
1. Wetenschappelijke inzichten over de brede nieuwsecologie en journalistiek kritisch analyseren, evalueren en
integreren.
a. Modellen, theorieën en onderzoeksresultaten binnen het mediadomein en productie- en
verwerkingsprocessen van nieuws in het bijzonder analyseren, evalueren en integreren.
b. De verhouding tussen journalisten, (media)bedrijven, technologie, belangengroepen en de brede
samenleving duiden en kritisch evalueren.
c. De relatie tussen actoren, factoren en processen in de journalistiek analyseren en kritisch tegen het licht
houden.
2. Zelfstandig en kritisch reflecteren over cruciale journalistieke deelaspecten (journalistieke culturen,
productieproces, gehanteerde informatieparadigma en bronnengebruik, strijd tegen fake news, hybride
nieuwsformats en hun impact, mediaconcentratie binnen het journalistieke veld etcetera).
a. Reflecteren en debatteren over de rol van journalistiek en de invloed van journalistiek op de
maatschappij en vice versa
b. Journalistieke rollen, principes, bronnen, genres en formats kunnen onderscheiden en tegen mekaar
afzetten met aandacht voor een verschuivende historische context en verschillende journalistieke
culturen.
3. Nieuwe ontwikkelingen binnen de discipline van de journalistiek en het journalistieke productieproces kritisch
bekijken en in context plaatsen.
B. INHOUD LESSEN
• Les 1-2: Inleiding en nieuwsecologie: nieuwsmodellen, spelers in het veld en mediaconcentratie
• Les 3: Nieuwsbronnen, nieuwsselectie en gatekeepers: vroeger en nu
• Les 4: Nieuwsgenres en formats: van klassiekers tot podcasts en narratieve journalistiek
• Les 5: Journalistieke rolpercepties, cultuur, identiteit en het beroep journalist
• Les 6: Anders dan mainstream: alternatieve nieuwsmerken, kenmerken en motieven
• Les 9: Informatie, misinformatie en fake news: geloofwaardigheid op de helling
Gastlessen experts werkveld
• Les 7 (di 24 maart): Onderzoeksjournalistiek en informatievergaring rond cold cases – Kurt Wertelaars
• Les 8 (di 31 maart): Recht op informatie vs recht op privacy en bescherming van het onderzoek: woordvoerder
parket Leuven over relatie gerecht – journalistiek
C. EVALUATIE EN CURSUSMATERIAAL
• Cursusmateriaal: slides en teksten (=reader) op Toledo/Ultra
• Examen: open vragen (schriftelijk, gesloten boek)
o Theoretische vragen maar toepassingsvragen waarbij gevraagd wordt een bepaalde case uit te werken
volgens een bepaalde geziene theorie of richtlijnen.
1
,D. LINK MET MEDIALAB 4
• Opdracht 1: jobshadowing communicatieprofessional (individueel)
o Kan journalist, eindredacteur, hoofdredacteur…
• Opdracht 2: Journalistiek interview en schrijfopdracht: journalistieke long read nieuwsartikel over
mediabeleidsonderwerpp naar keuze (groep van 4 studenten)
TOPIC 1: VAN COMMUNICATIEMODELLEN NAAR NIEUWSECOLOGIE,
POP-UP NIEUWSECOLOGIE, MEDIA-EN INFORMATIEGELETTERDHEID
LES 1: INLEIDING EN NIEUWSECOLOGIE: NIEUWSMODELLEN, SPELERS IN HET VELD EN
MEDIACONCENTRATIE
→Voorbeeld van nieuwsbericht
➢ Nieuwsecologie vertrekt van het startpunt ‘nieuws’ (nieuwsapp= tussen aanhalingstekens)
o Objectieve informatie? En in welke mate gaat de ideologie van die partij doorschijnen?
➢ Waarom doet een partij dat?
o Mensen dicht bij jou te houden, verbinding sterker maken
➢ In de “nieuwsrubriek” (zie foto)
o Opvallend: de apps zijn in de appwinkels terug te vinden in de categorie “nieuws”, en staan dus naast die
van effectieve nieuwsmedia als De Morgen, HLN, en VRT NWS
➢ Grote voordeel
o Ongefilterd
o Nieuwsmerk bedoeling: tussen de bron en het brede publiek staat
▪ Bron zelf heeft geen nieuwsmerk nodig maar rechtstreeks targetten op doelgroep→geen filter
meer hebt
▪ Alle frames die gebruikt worden= geen filter meer nodig →geen kritische massa die het niet in
vraag gaat stellen = geen probleem want
• Het is een extra bron of kanaal die samen met andere spelers bestaat
• Als andere spelers gehinderd worden = moeilijkere situatie
• Informatie op rechtstreekse manier naar publiek gaat
ACTUALITEIT: WINTERSPELEN
➢ Kritiek op Jutta Leerdam haar gebruik van privéjets omdat ze rijk is
o Link met journalistiek: negeert de pers en wilt er niet mee praten
o Reden: ze wou eerst via haar eigen kanalen
o “ik geef al zo veel informatie vrij, ik ben al open” MAAR dat is via haar eigen kanalen
o “ik wil mij kunnen focussen op mijn wedstrijd en in mijn eigen bubbel blijven”
2
, o Eerst geen interviews afnemen - dan toch interview laten afnemen – daar ging het mis
▪ Er werd kritiek geuit in het interview: kritische vragen over privé leven en verzorging van zichzelf
en blessure die ze had en behandeling ervan
▪ Vragen die sporter niet wou horen
o = zelfde als politieke partijen
▪ Sportpersoonlijkheden: rechstreeks achterban hebben + inkomstenmodel (sporter+influencer)
▪ Spanning ontstaan tss verschillende kanten van het spectrum (sport en journalistiek)
▪ Belangrijk om te bekijken: sportverslaggeving →investering in nodig om op een goede manier te
laten gebeuren
▪ Olympische spelen:
• Rechten ervan in de pocket
• Andere sporten: sportrechten – sport is iets wat geld kost om uit te zenden omdat je er
rechten van moet hebben
▪ Mediabeleid:
• duidelijk richtlijnen meegeven: opgelet! Rechten betekent niet dat je kunt doen wat je
wilt
• Grote spelers uit het buitenland kopen die rechten op en doen er niks mee en maken het
duurder
o Wij als publiek moeten extra betalen voor specifieke sportrechten
(abonnementen)
➢ 1 concrete sporter: hele olievlek achter die ermee samenhangt
o Aandacht voor pers, sport, sponsors, hele ploeg
o Hele ecologie die samenhangt
WAT IS NIEUWS?
• Eigen nieuwsgebruik?
• Kanalen?
• Frequentie? Locatie? Routines?
• Vgl met familieleden en andere generaties?
• Definities vs eigen perceptie van wat nieuws is en niet is?
• Attitude tov nieuws?
• Eigen ambities binnen de nieuwssector ?
• Favoriete nieuwsmerken? Reden voorkeur?
• Negatieve percepties tov nieuwsmerken? Reden afkeur?
Deze vraag lijkt simpel, maar is eigenlijk heel complex, er zijn vanuit de makerskant verschillende visies op en ook
zeker vanuit de publiekskant zijn er verschillende visies op
Er zijn heel wat tussenvormen, hybridevormen die een stukje nieuws in zich houden maar toch ook niet volledig
beantwoorden aan wat we standaard als objectieve, neutrale berichtgeving zouden naar voor schuiven
o Bv. politieke berichtgeving, boodschappen verpakt als nieuws die eigenlijk advertenties zijn, …
Doorsnee dag: wanneer kom je in contact met nieuws?
➢ Als je wakker wordt: waar krijg je als eerste nieuws binnen
o Sociale media
o Pushmeldingen nieuwsapp: die je zelf hebt ingesteld om snel
o Via andere mensen: Opmaat gemaakte nieuws
o Podcast: het kwartier
o Radionieuws = populair
▪ Multitasking: ondertussen snel geüpdatet
▪ Heel veel verschillende soorten: regionaal…
➢ Nieuwsmerken die gratis aandienen aan jongeren
o Binding: hoop is er dan nadien de doelgroep de overstap zou maken naar binding en een abonnement
3
, o Wat je zal gebruiken kan te maken hebben met het financiële aspect (bv. De Standaard is het
goedkoopste voor studenten)
o Je bent niet altijd even bewust bezig met nieuwsgebruik, soms ook incidenteel gebruik
➢ Routine en gewoonte
o Uses and gratifications: motieven van mediagebruik over routine en gewoonte
▪ Entertainment: infotainment = in dagelijks aanbod van nieuws
▪ Bv. De ideale wereld = infotainment
o Vertrokken met eeuwige klant: werken nadien ook wanneer er alternatieven zijn?
NIEUWS EN COMMUNICATIEMODELLEN
• Communicatieproces
• Fasen communicatieproces
• We gaan vertrekken vanuit communicatiemodellen en dat toepassen op nieuws maken
COMMUNICATIEPROCES
“Het proces waardoor een zender bewustzijnsinhoud overdraagt of tracht over te dragen aan een of meer
ontvangers en dit door middel van een kanaal, signalen en tekens” (Fauconnier)
6 elementen
FASEN COMMUNICATIEPROCES
1) Coderen: boodschap veruitwendigen naar tekens
2) Tekens omzetten in signalen: tekens nodig om op maat vh kanaal zaken door te sturen
3) Door kanaal sturen naar ontvanger
4) Ontvanger decodeert en interpreteert
a. Kan altijd verschillen met hoe de boodschap bedoeld is
• Problemen: ruis, onvolledige weergave van gedachten, gefilterd, tegenstrijdige communicatie, …waardoor geen
geslaagde communicatie
o Kenmerken/achtergrond ontvanger = belangrijk
o Mensen gaan afhaken als informatie niet op goede manier overgebracht is en het misgaat
• Ook zo bij nieuwsoverdracht (of het gebrek daaraan)
ZELFDE DAG, VERSCHILLEND NIEUWSMERK
➢ Voorpagina Het Laatste Nieuws
o Topic dat al eerder in het nieuws aan bod is gekomen
o Nieuwswaarden: als iets het nieuws al heeft gehaald, is het makkelijker opnieuw aan bod te komen
o Oude zaak die opnieuw aan bod komt: krant heeft veel aandacht voor
➢ Voorpagina De Morgen
o Link tss HLN en DM = zelfde mediagroep, ander nieuwsmerk = ander nieuwsblad
o DM = kwaliteitskrant
o HLN = populaire krant
➢ Voorpagina Nieuwsblad
o Artikel Prévot komt ook opnieuw aan bod
o Artikel cold cases ook
➢ Voorpagina De Tijd
o Groot verschil: er valt niets te herkennen
o Financiëel-economische tijd
Zie pwp voor krantenkoppen
4
PROF. DR. ROZANE DE COCK
TOPIC 0: INLEIDING
LES 1: INLEIDING EN NIEUWSECOLOGIE
A.DOELSTELLINGEN VAK
1. Wetenschappelijke inzichten over de brede nieuwsecologie en journalistiek kritisch analyseren, evalueren en
integreren.
a. Modellen, theorieën en onderzoeksresultaten binnen het mediadomein en productie- en
verwerkingsprocessen van nieuws in het bijzonder analyseren, evalueren en integreren.
b. De verhouding tussen journalisten, (media)bedrijven, technologie, belangengroepen en de brede
samenleving duiden en kritisch evalueren.
c. De relatie tussen actoren, factoren en processen in de journalistiek analyseren en kritisch tegen het licht
houden.
2. Zelfstandig en kritisch reflecteren over cruciale journalistieke deelaspecten (journalistieke culturen,
productieproces, gehanteerde informatieparadigma en bronnengebruik, strijd tegen fake news, hybride
nieuwsformats en hun impact, mediaconcentratie binnen het journalistieke veld etcetera).
a. Reflecteren en debatteren over de rol van journalistiek en de invloed van journalistiek op de
maatschappij en vice versa
b. Journalistieke rollen, principes, bronnen, genres en formats kunnen onderscheiden en tegen mekaar
afzetten met aandacht voor een verschuivende historische context en verschillende journalistieke
culturen.
3. Nieuwe ontwikkelingen binnen de discipline van de journalistiek en het journalistieke productieproces kritisch
bekijken en in context plaatsen.
B. INHOUD LESSEN
• Les 1-2: Inleiding en nieuwsecologie: nieuwsmodellen, spelers in het veld en mediaconcentratie
• Les 3: Nieuwsbronnen, nieuwsselectie en gatekeepers: vroeger en nu
• Les 4: Nieuwsgenres en formats: van klassiekers tot podcasts en narratieve journalistiek
• Les 5: Journalistieke rolpercepties, cultuur, identiteit en het beroep journalist
• Les 6: Anders dan mainstream: alternatieve nieuwsmerken, kenmerken en motieven
• Les 9: Informatie, misinformatie en fake news: geloofwaardigheid op de helling
Gastlessen experts werkveld
• Les 7 (di 24 maart): Onderzoeksjournalistiek en informatievergaring rond cold cases – Kurt Wertelaars
• Les 8 (di 31 maart): Recht op informatie vs recht op privacy en bescherming van het onderzoek: woordvoerder
parket Leuven over relatie gerecht – journalistiek
C. EVALUATIE EN CURSUSMATERIAAL
• Cursusmateriaal: slides en teksten (=reader) op Toledo/Ultra
• Examen: open vragen (schriftelijk, gesloten boek)
o Theoretische vragen maar toepassingsvragen waarbij gevraagd wordt een bepaalde case uit te werken
volgens een bepaalde geziene theorie of richtlijnen.
1
,D. LINK MET MEDIALAB 4
• Opdracht 1: jobshadowing communicatieprofessional (individueel)
o Kan journalist, eindredacteur, hoofdredacteur…
• Opdracht 2: Journalistiek interview en schrijfopdracht: journalistieke long read nieuwsartikel over
mediabeleidsonderwerpp naar keuze (groep van 4 studenten)
TOPIC 1: VAN COMMUNICATIEMODELLEN NAAR NIEUWSECOLOGIE,
POP-UP NIEUWSECOLOGIE, MEDIA-EN INFORMATIEGELETTERDHEID
LES 1: INLEIDING EN NIEUWSECOLOGIE: NIEUWSMODELLEN, SPELERS IN HET VELD EN
MEDIACONCENTRATIE
→Voorbeeld van nieuwsbericht
➢ Nieuwsecologie vertrekt van het startpunt ‘nieuws’ (nieuwsapp= tussen aanhalingstekens)
o Objectieve informatie? En in welke mate gaat de ideologie van die partij doorschijnen?
➢ Waarom doet een partij dat?
o Mensen dicht bij jou te houden, verbinding sterker maken
➢ In de “nieuwsrubriek” (zie foto)
o Opvallend: de apps zijn in de appwinkels terug te vinden in de categorie “nieuws”, en staan dus naast die
van effectieve nieuwsmedia als De Morgen, HLN, en VRT NWS
➢ Grote voordeel
o Ongefilterd
o Nieuwsmerk bedoeling: tussen de bron en het brede publiek staat
▪ Bron zelf heeft geen nieuwsmerk nodig maar rechtstreeks targetten op doelgroep→geen filter
meer hebt
▪ Alle frames die gebruikt worden= geen filter meer nodig →geen kritische massa die het niet in
vraag gaat stellen = geen probleem want
• Het is een extra bron of kanaal die samen met andere spelers bestaat
• Als andere spelers gehinderd worden = moeilijkere situatie
• Informatie op rechtstreekse manier naar publiek gaat
ACTUALITEIT: WINTERSPELEN
➢ Kritiek op Jutta Leerdam haar gebruik van privéjets omdat ze rijk is
o Link met journalistiek: negeert de pers en wilt er niet mee praten
o Reden: ze wou eerst via haar eigen kanalen
o “ik geef al zo veel informatie vrij, ik ben al open” MAAR dat is via haar eigen kanalen
o “ik wil mij kunnen focussen op mijn wedstrijd en in mijn eigen bubbel blijven”
2
, o Eerst geen interviews afnemen - dan toch interview laten afnemen – daar ging het mis
▪ Er werd kritiek geuit in het interview: kritische vragen over privé leven en verzorging van zichzelf
en blessure die ze had en behandeling ervan
▪ Vragen die sporter niet wou horen
o = zelfde als politieke partijen
▪ Sportpersoonlijkheden: rechstreeks achterban hebben + inkomstenmodel (sporter+influencer)
▪ Spanning ontstaan tss verschillende kanten van het spectrum (sport en journalistiek)
▪ Belangrijk om te bekijken: sportverslaggeving →investering in nodig om op een goede manier te
laten gebeuren
▪ Olympische spelen:
• Rechten ervan in de pocket
• Andere sporten: sportrechten – sport is iets wat geld kost om uit te zenden omdat je er
rechten van moet hebben
▪ Mediabeleid:
• duidelijk richtlijnen meegeven: opgelet! Rechten betekent niet dat je kunt doen wat je
wilt
• Grote spelers uit het buitenland kopen die rechten op en doen er niks mee en maken het
duurder
o Wij als publiek moeten extra betalen voor specifieke sportrechten
(abonnementen)
➢ 1 concrete sporter: hele olievlek achter die ermee samenhangt
o Aandacht voor pers, sport, sponsors, hele ploeg
o Hele ecologie die samenhangt
WAT IS NIEUWS?
• Eigen nieuwsgebruik?
• Kanalen?
• Frequentie? Locatie? Routines?
• Vgl met familieleden en andere generaties?
• Definities vs eigen perceptie van wat nieuws is en niet is?
• Attitude tov nieuws?
• Eigen ambities binnen de nieuwssector ?
• Favoriete nieuwsmerken? Reden voorkeur?
• Negatieve percepties tov nieuwsmerken? Reden afkeur?
Deze vraag lijkt simpel, maar is eigenlijk heel complex, er zijn vanuit de makerskant verschillende visies op en ook
zeker vanuit de publiekskant zijn er verschillende visies op
Er zijn heel wat tussenvormen, hybridevormen die een stukje nieuws in zich houden maar toch ook niet volledig
beantwoorden aan wat we standaard als objectieve, neutrale berichtgeving zouden naar voor schuiven
o Bv. politieke berichtgeving, boodschappen verpakt als nieuws die eigenlijk advertenties zijn, …
Doorsnee dag: wanneer kom je in contact met nieuws?
➢ Als je wakker wordt: waar krijg je als eerste nieuws binnen
o Sociale media
o Pushmeldingen nieuwsapp: die je zelf hebt ingesteld om snel
o Via andere mensen: Opmaat gemaakte nieuws
o Podcast: het kwartier
o Radionieuws = populair
▪ Multitasking: ondertussen snel geüpdatet
▪ Heel veel verschillende soorten: regionaal…
➢ Nieuwsmerken die gratis aandienen aan jongeren
o Binding: hoop is er dan nadien de doelgroep de overstap zou maken naar binding en een abonnement
3
, o Wat je zal gebruiken kan te maken hebben met het financiële aspect (bv. De Standaard is het
goedkoopste voor studenten)
o Je bent niet altijd even bewust bezig met nieuwsgebruik, soms ook incidenteel gebruik
➢ Routine en gewoonte
o Uses and gratifications: motieven van mediagebruik over routine en gewoonte
▪ Entertainment: infotainment = in dagelijks aanbod van nieuws
▪ Bv. De ideale wereld = infotainment
o Vertrokken met eeuwige klant: werken nadien ook wanneer er alternatieven zijn?
NIEUWS EN COMMUNICATIEMODELLEN
• Communicatieproces
• Fasen communicatieproces
• We gaan vertrekken vanuit communicatiemodellen en dat toepassen op nieuws maken
COMMUNICATIEPROCES
“Het proces waardoor een zender bewustzijnsinhoud overdraagt of tracht over te dragen aan een of meer
ontvangers en dit door middel van een kanaal, signalen en tekens” (Fauconnier)
6 elementen
FASEN COMMUNICATIEPROCES
1) Coderen: boodschap veruitwendigen naar tekens
2) Tekens omzetten in signalen: tekens nodig om op maat vh kanaal zaken door te sturen
3) Door kanaal sturen naar ontvanger
4) Ontvanger decodeert en interpreteert
a. Kan altijd verschillen met hoe de boodschap bedoeld is
• Problemen: ruis, onvolledige weergave van gedachten, gefilterd, tegenstrijdige communicatie, …waardoor geen
geslaagde communicatie
o Kenmerken/achtergrond ontvanger = belangrijk
o Mensen gaan afhaken als informatie niet op goede manier overgebracht is en het misgaat
• Ook zo bij nieuwsoverdracht (of het gebrek daaraan)
ZELFDE DAG, VERSCHILLEND NIEUWSMERK
➢ Voorpagina Het Laatste Nieuws
o Topic dat al eerder in het nieuws aan bod is gekomen
o Nieuwswaarden: als iets het nieuws al heeft gehaald, is het makkelijker opnieuw aan bod te komen
o Oude zaak die opnieuw aan bod komt: krant heeft veel aandacht voor
➢ Voorpagina De Morgen
o Link tss HLN en DM = zelfde mediagroep, ander nieuwsmerk = ander nieuwsblad
o DM = kwaliteitskrant
o HLN = populaire krant
➢ Voorpagina Nieuwsblad
o Artikel Prévot komt ook opnieuw aan bod
o Artikel cold cases ook
➢ Voorpagina De Tijd
o Groot verschil: er valt niets te herkennen
o Financiëel-economische tijd
Zie pwp voor krantenkoppen
4
