Samenvatting Inleiding Vroegmoderne Periode | VUB | 2025/26

Uitleg samenvatting
Termen
Namen
INHOUDSTABEL
INHOUDSTABEL................................................................................................................ 1
1. INLEIDING..................................................................................................................... 2
1.1. HET BEGRIP ‘VROEGMODERN’................................................................................................................ 2
1.2. AFBAKENING VAN DE PERIODE............................................................................................................... 2
1.3. DE INHOUD VAN DEZE CURSUS.............................................................................................................. 3
2. SOCIALE BOUWSTENEN................................................................................................. 3
2.1. DE MORTALITEIT................................................................................................................................. 4
2.2. HET GEZIN........................................................................................................................................ 5
2.3. GENDER........................................................................................................................................... 6
2.4. HET SOCIALE LICHAAM......................................................................................................................... 7
2.5. VERANDERING EN STILSTAND................................................................................................................ 8
3. ECONOMIE, KAPITALISME EN HANDEL............................................................................8
3.1. DE BEVOLKINGSEVOLUTIE..................................................................................................................... 8
3.2. DE AGRARISCHE SECTOR.................................................................................................................... 10
3.3. EEN MALTHUSIAANSE ECONOMIE?........................................................................................................ 12
3.4. DE INDUSTRIE.................................................................................................................................. 14
3.5. HANDEL EN BANKWEZEN.................................................................................................................... 16
3.6. HET ECONOMISCH BELEID................................................................................................................... 17
3.7. VERANDERING EN WEERSTAND............................................................................................................ 18
4. RELIGIE EN REFORMATIES............................................................................................20
4.1. DE VROEGE REFORMATIE................................................................................................................... 20
4.2. OORZAKEN VAN DE REFORMATIES........................................................................................................ 21
4.3. REFORMATIES (MEERVOUD)................................................................................................................ 22
4.4. KATHOLIEKE REFORMATIE................................................................................................................... 23
4.5. GEVOLGEN: RELIGIEUZE VERDEELDHEID EN POLITIEKE MACHT.....................................................................23
4.6. ONTTOVERING VAN DE WERELD........................................................................................................... 24
5. GLOBALISERING, KOLONIALISME EN EXPANSIE.............................................................24
5.1. EUROPA IN DE WERELD...................................................................................................................... 24
5.2. EUROPESE EXPANSIE.......................................................................................................................... 26
5.3. GEVOLGEN VAN GLOBALISERING........................................................................................................... 28
5.4. SYNTHESE....................................................................................................................................... 29
6. POLITIEK EN STAATSVORMING.....................................................................................29
6.1. EEN LAPPENDEKEN....................................................................................................................... 29
6.2. CENTRUM VAN DE MACHT: HET HOF............................................................................................ 31
6.3. BUITEN HET HOF.......................................................................................................................... 32
6.4. OORLOG...................................................................................................................................... 33
6.5. OPSTAND..................................................................................................................................... 34
7. DENKERS: HUMANISME, VERLICHTING EN WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIE ..................36
7.1. RENAISSANCE EN HUMANISME............................................................................................................. 36
7.2. DE BOEKDRUKKUNST......................................................................................................................... 38
7.3. WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIE (ULTRA MAXIMAAL)...........................................................................40
7.4. VERLICHTING................................................................................................................................... 42
TERMEN + NAMEN........................................................................................................... 45
TERMEN................................................................................................................................................. 45
NAMEN.................................................................................................................................................. 51

CHRONOLOGIE................................................................................................................ 53
VOOR 1450 (MIDDELEEUWSE AANLOOP)............................................................................................ 54
1450–1500 (BEGIN VROEGMODERNE PERIODE)..................................................................................54
1500–1550 (REFORMATIE & STAATSVORMING)...................................................................................54
1550–1600 (RELIGIE & CONSOLIDATIE)............................................................................................... 54
1600–1700 (OORLOG & STAATSVORMING).........................................................................................54
1

, 1700–1750 (MACHTSBALANS EUROPA)...............................................................................................55
1750–1800 (REVOLUTIES & INDUSTRIE).............................................................................................. 55
OVERKOEPELENDE PROCESSEN (ZEER BELANGRIJK)...........................................................................55



1. INLEIDING
1.1. HET BEGRIP ‘VROEGMODERN’

- Terminologie en betekenis
 Periode: ca. 1500–1800
 Synoniem: Nieuwe Tijd
 Term “vroegmodern”:
o In gebruik sinds jaren 1950 (Duitse historiografie)
o Impliceert: begin van moderniteit
o Nog geen volledig moderne samenleving
o Tussenfase tussen middeleeuwen en moderne tijd

- Zelfbeeld van tijdgenoten
 Humanisten (bv. Petrarca):
o Zagen heropleving van de Oudheid
o Beschouwden zichzelf als begin van iets nieuws
 Meeste tijdgenoten:
o Dachten eerder in apocalyptische termen
o Zagen hun tijd als mogelijk laatste tijdperk
 Pas eind 17e eeuw:
o Driedeling: Oudheid – Middeleeuwen – Moderne Tijd

- 19e-eeuwse interpretatie (belangrijk uit slides)
 Jacob Burckhardt (1818–1897):
o Zag Italiaanse renaissance als geboorte van de moderne mens
o Individualisme
o Zelfontplooiing
o Kritisch denken
o Twijfel aan religieuze zekerheden
 Idee van “eerste moderne mensen”

- Kritische historiografische nuance
 Periodisering is:
o Constructie
o Conventie
o Afhankelijk van perspectief
 Zowel breuken als continuïteiten aanwezig
 Moderniteit ontstaat niet plots
1.2. AFBAKENING VAN DE PERIODE
- Mogelijke beginmomenten (uit reader + slides gecombineerd)
 14e–15e eeuw: Italiaanse stadsstaten
 1440–1455: Gutenberg & boekdrukkunst
 1453:
o Val van Constantinopel
o Einde Honderdjarige Oorlog
 1492:
o Columbus in Amerika
o Val van Granada (einde islamitisch Spanje)
 1500:
o Geboorte van Karel V
 1517:
o Luther en de 95 stellingen
 1616–1628:
o William Harvey: hart als pomp
 1675:
o Straatverlichting in Brussel
 Beginmoment hangt af van type opdeling:

2

, o Politiek/ Religie/ Economie/ Cultuur/ Wetenschap

- Mogelijke eindmomenten
 1776 – Amerikaanse Revolutie
 1789 – Franse Revolutie (einde ancien régime)
 1791 – Haïtiaanse Revolutie
 ca. 1780 – eerste stoommachine in Gent
 1815 – Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
 1830 – Belgische Revolutie
 1914 – Eerste Wereldoorlog (lange-termijn benadering)
 Industriële revolutie:
o Engeland ca. 1750
o Nederland pas eind 19e eeuw
o Geen synchroon proces

- Lange-termijntransformaties voorbeelden (1450–1800)
 Europa van marginaal  dominant werelddeel
 Intensifiëring wereldcontacten
 Onomkeerbare veranderingen
 Begin van globalisering
 Confessionalisering
 Staatsvorming
 Economische expansie

- Tempo van verandering
 Sommige processen abrupt:
o Boekdrukkunst
o Reformatie
 Andere zeer geleidelijk:
o Mentaliteiten
o Gedrag
o Sociale structuren
 Sommige domeinen blijven relatief stabiel:
o Volksgeloof “Bijgeloof”
1.3. DE INHOUD VAN DEZE CURSUS

- Doelstelling
 Inzicht in grote veranderingsprocessen
 Europese focus
 Zes thematische blokken:
o Sociale structuren
o Economie en kapitalisme
o Religie en reformaties
o Globalisering
o Politiek en staatsvorming
o Denkers (humanisme, verlichting, wetenschap)

- Centrale probleemstelling
 Rond 1500:
o Europa relatief onbelangrijk op wereldschaal
o China en islamitische rijken dominanter
 Rond 1800:
o Europa domineert grote delen van wereld
 Kernvraag:
o Waarom werd Europa zo dynamisch?
o Welke processen verklaren deze transformatie?

2. SOCIALE BOUWSTENEN

- De vroegmoderne samenleving was in essentie:
 Agrarisch
 Demografisch kwetsbaar
 Hiërarchisch gestructureerd

3

,  Patriarchaal
 Corporatief georganiseerd
 Onder voortdurende spanning tussen verandering en continuïteit
2.1. DE MORTALITEIT

- Thomas hobbes
o Pessimistische kijk naar staat van de mens

- Hoge “normale” sterfte
 Levensverwachting: 25–35 jaar
 Sterftecijfer structureel hoog
 Sterk sociaal bepaald:
o Elite leefde langer
o Armen aanzienlijk korter
 Voorbeeld:
 17e-eeuws Genève:
o Elite: ±36 jaar
o Geschoolde arbeiders: ±18 jaar

- Kindersterfte
 20–25% stierf vóór 1 jaar
 Slechts ±50% bereikte volwassenheid
 Voor reproductie van 2 ouders → ±5 geboorten nodig
 Gevolgen:
o Hoge nataliteit noodzakelijk
o Constante druk op gezinnen
o Structurele fragiliteit van familiale relaties

- Biologische lichaamsgestalte
 Indicaties van ondervoeding:
 Gemiddelde man (18e eeuw):
o 165–170 cm
o 10 cm kleiner dan vandaag
 Veel:
o Misvormingen
o Zwak beendergestel
o Oogletsels
o Chronische ondervoeding
 → Lage calorie-inname en slechte voedingstoestand

- Periodieke mortaliteitcrises
 Bovenop hoge basissterfte kwamen periodieke crisissen:
 1. Epidemieën
o Pest (laatste grote uitbraak: Marseille 1720)
o Tyfus
o Dysenterie
o Pokken (10–15% van alle sterfte)
o Vanaf eind 17e eeuw:
o Pest verdwijnt grotendeels uit Europa
 2. Hongersnood
o Oorzaken:
o Lage landbouwproductiviteit
o Slechte transportmogelijkheden
o Weersafhankelijkheid
o Voorbeeld:
o 1692–1694: graanprijzen x3
o Mechanisme: trading down
o Armen schakelen over naar goedkopere granen
o Die stijgen dan nóg sterker in prijs
o Armen hebben geen alternatief
 3. Oorlog
o Direct:
o Slachtpartijen

4