Maatschappij en ruimte
Sociaal-economische geografie (SEG) – Thomas Vanoutrive
1 De open ruimte: geografische streken, natuur en landbouw
1.1 Inleiding: Geografische streken, natuur en landbouw
1.1.1 De Kempen als geografische streek
Kunstenaars die naar daar gaan voor het landelijke leven, ze zochten eerlijkheid, ‘de noeste hardwerkende
vlaming’ -> ze wouden het leven zoals het was, eerlijk, ernstig, primitief <-> groep kunstenaars die volledig
voor het stedelijke gingen
Zandgrond primeert
Heide moet onderhouden worden, er werd geplagd om de akkers rondom de heiden te bemesten
Achter het traditioneel landschap vd kempen zit een logica: hoeve, hooi als voeding voor vee, plaggen:
graszoden in stal leggen, mest voor akkers, vee kan grazen, strooisel uit bossen -> je gebruikt van voor
handen is in de omgeving
- Kempische hoeve: sobere bouwstijl, kenmerkend voor een al-bij-al armere streek
Een streek is niet alleen zandgrond, en bepaalde landbouwgebruiken maar ook de cultuur wordt ermee
geassocieerd eg arme grond, arme mensen & rijke grond, rijke mensen
1.1.2 De Ardennen
Hotton & het centrum van Durbuy liggen niet in de ardennen, grotten liggen ook niet in de ardennen maar in
de kalksteenstrook (Famenne)
Typisch beeld van de ardennen:
- Riviervallei (Ourthe) met graslanden, weides (blauw)
- Bossen op de hellingen (groen)
- Op het plateau: akkerbouw, vaak een open gebied (geel)
- Ardennen = plateau, vrij vlak vanboven
- -> die logica ve landschap zie je veel terug in de ardennen
- Veel bosaanplant in de ardennen
Dorpen lijken uitgesneden uit bossen, er zit een logica in het landschap, eigenheid die te maken heeft met
landbouw, hoe ze wonen etc
- Eind 18de eeuw was de ardennen vrij open
- Landschap in versch periodes is veranderd:
- 4: geïndustrialiseerde landbouw, dorpen met verkavelingen etc -> ervoor tragere en minder radicale
wijzigingen maar evolutie vh landschap is niet iets van enkel na de industrialisering
1.1.3 Geografische streken
, Je kan een gebied indelen in streken die zekere homogeniteit hebben en de verschillende streken ernaast
zodat je de streken kan onderscheiden van elkaar // jurastreek heeft een heel andere bodem
aanduiden op een blinde kaart!!!
Verschillende streken kunnen
Basisindeling:
1. Industriële assen
- Kanaalzone Gent-Zelzate en Gentse agglomeratie
- Industriële as Antwerpen-Brussel-Clabecq (evt Charleroi)
- Industriële as Hene-Samber-Maas-Vesder
2. Kuststreek (Duinen)
- Vlak achter de duinen liggen de polders, mensen daar zijn vrij breedgeschouderd, laag gelegen
kleigrond die zwaar is om te verwerken// grote geïsoleerde boerderijen, poldergrond is heel
vruchtbaar dus mensen waren heel rijk
3. Polders
4. Binnen-Vlaanderen (zandstreek)
5. Kempen
6. Overgangsstreek (zandleemstreek)
7. Leemstreken
- Heel open landschap, grote akkers // heel vruchtbaar, meest typische akkerbouwstreek, weinig
veeteelt omdat de grond er heel goed is
- Vierkantshoeves: grote hoeves, rijke landbouwstreek, grote percelen
- Eg Waterloo
8. Condroz
- Afwisselend landschap met ribbels, dorpjes die beschut liggen
9. Fagne en Famenne (incl Calestienne (kalksteenstrook))
10. Land van Herve (weidestreek Luik)
11. Ardennen
- Rood-bruine stenen etc omdat die voor handen waren
- Hotton: stenen van oudere huizen zijn van kalk dus daar kan je aan zien dat je niet in de ardennen
bent
o Type, maar ook vorm v boerderijen verschilt van streek tot streek
, o Mozaïek: allemaal geografische streken met een unieke eigenheid, die typisch zijn //
accenten zijn ook anders
12. Belgisch Lotharingen (jurastreek)
Samenhang tussen bodem, klimaat, landbouw, bebouwing, dialect, volkaard,.. -> cultuur
1.2 Theorieën en concepten
1.2.1 Fysisch determinisme
Bevolkingsdruk verklaart hogere graad van ontwikkeling: grotere bevolking -> intensiever gebruik van fysisch
milieu & meer complexe organisatie → kenmerken van het fysisch milieu zijn belangrijk
Logica: de ondergrond ve streek bepaalt de cultuur ; cultuur komt voor uit de ondergrond (eg ‘het is hier
zandgrond dus de mensen zijn wat stiller)
- Risico: stereotyperende omschrijvingen
- Atlas der geheele aarde: “de wereld kunnen we indelen in hokjes” “types mensen wonen allemaal in
hun eigen streek, hebben hun eigenheid, maar het belangrijkste is dat wij de besten zijn”
- Geografie: “we ontdekken de wereld en we leggen uit waarom wij de besten zijn”
De wraak van de geografie
- Ontwikkeling meten volgens de maatstaven stoomboot etc -> egyptenaren, chinezen etc ook heel
veel mooie voorbeelden
- Het landschap is niet het determinerende voor de cultuur; geschiedenis v kolonialisme geeft ook
verklaring
Franse possibilisme: het natuurlijk milieu biedt mogelijkheden zonder cultuur te determineren
Environmental determinism: het idee dat de bebouwd ruimte menselijk gedrag bepaalt
1.2.2 Relatie samenleving – fysisch milieu in de landschapskunde en planning
1.2.2.1 Horizontaal vs verticaal denken
Verticale relaties: wereld wordt opgevat als mozaïek van regio’s met elk een verschillende interne structuur ;
ruimtelijke patronen bepaald door kenmerken van de regio’s zelf: bodem, klimaat, fauna en flora bepalen
sociaaleconomische structuur
- Mozaïek: streken met eigenheid mogelijk gemaakt door ondergrond
- Bv: kempen, zandgrond, plaggenstelstel => nederzettingsstructuur, volksaard,…
Horizontale relaties: handel, oorlog, kolonisering, migratie,… bepalen ook allemaal landschappen
- -> ontwikkelingsgraad en cultuur ve regio hangen ook af van relaties met andere gebieden
- Bv: doordat iemand ergens zegt dat die van koffie houdt, ontstaan er elders koffieplantages
- Heel veel horizontale relaties in de wereld dus je moet niet alleen plaats A kennen maar ook B en C
1.2.2.2 Natuurlijk, cultuurlijk en maatschappelijk milieu
Sociale dimensie: cultuur, maatschappelijke verhoudingen, economische factoren
Ideële dimensie: ideologie, vertogen (discours) in planning/ontwerp
, Fysische dimensie: sociale morfologie (demografie, ruimtelijke neerslag van activiteiten, geografische
factoren), densiteit (demografisch, fysisch morfologisch)
1.2.2.3 Landschapskunde
Holistische kijk op streek of landschap behouden
1.2.3 Klimaatverandering
Uitstoot broeikasgassen ↑ -> impact op temperatuur en neerslagpatronen -> impact op ecosystemen -> ook
gevolgen voor de mens
1.2.4 Modelmatige kijk op het ruimtelijk patroon van landbouwproductie: von Thünen
Foto: graanveld in NY, Manhattan is raar want grond is er zo duur dat er daar geen graan wordt gezaaid ->
kunstwerk/statement dat mensen doet nadenken
- Battery urban farm: minder raar → reflexie over ‘wat kweken we waar’
Ruimtelijk patroon v landbouwteelten: verklaard op basis van locatie
- Oppervlakte is belangrijk want opbrengst per eenheid grond (m²)
Location rent/land rent/economic rent: de extra opbrengst die een stuk grond kan genereren in vergelijking
met een ander stuk land → marginal land
- Verklaart landgebruik
- Assumptie: actoren kiezen voor elk stuk land het landgebruik dat de hoogste opbrengst
per opp-eenheid (m², hectare) genereert
- Opbrengst hangt samen met betalingsbereidheid -> bodemvruchtbaarheid
Basismodel von Thünen:
- Abstractie van bodem- en andere fysische karakteristieken
- Verklaring voor verschillen in landgebruik als een functie van de afstand tot de markt
Bid rent curve:
- Hoeveel landbouwers bereid zijn te betalen voor een stuk grond in functie vd afstand tot de
markt
- Anders voor elke teelt
o Marktprijs: hangt af van vraag en aanbod
o Transportkost voor het product (eg melk > bieten)
o Productiekost (overal gelijk ; eg witlof > hooi)
o Opbrengst per m²
o Zwart: graan ; Rood: tomaat ; Groen: witloof
▪ Als je op 5km vd markt bent, kweek je witloof want hoogste
betalingsbereidheid
▪ Vanaf 35km of meer, graan
- Landgebruik economisch bekijken; referentie = meest marginale stuk grond (ver weg etc) ->
nadenken hoeveel je WTP is als landbouwer voor een stuk grond dat een beetje beter is →
locatierente wordt beïnvloedt door versch variables
Sociaal-economische geografie (SEG) – Thomas Vanoutrive
1 De open ruimte: geografische streken, natuur en landbouw
1.1 Inleiding: Geografische streken, natuur en landbouw
1.1.1 De Kempen als geografische streek
Kunstenaars die naar daar gaan voor het landelijke leven, ze zochten eerlijkheid, ‘de noeste hardwerkende
vlaming’ -> ze wouden het leven zoals het was, eerlijk, ernstig, primitief <-> groep kunstenaars die volledig
voor het stedelijke gingen
Zandgrond primeert
Heide moet onderhouden worden, er werd geplagd om de akkers rondom de heiden te bemesten
Achter het traditioneel landschap vd kempen zit een logica: hoeve, hooi als voeding voor vee, plaggen:
graszoden in stal leggen, mest voor akkers, vee kan grazen, strooisel uit bossen -> je gebruikt van voor
handen is in de omgeving
- Kempische hoeve: sobere bouwstijl, kenmerkend voor een al-bij-al armere streek
Een streek is niet alleen zandgrond, en bepaalde landbouwgebruiken maar ook de cultuur wordt ermee
geassocieerd eg arme grond, arme mensen & rijke grond, rijke mensen
1.1.2 De Ardennen
Hotton & het centrum van Durbuy liggen niet in de ardennen, grotten liggen ook niet in de ardennen maar in
de kalksteenstrook (Famenne)
Typisch beeld van de ardennen:
- Riviervallei (Ourthe) met graslanden, weides (blauw)
- Bossen op de hellingen (groen)
- Op het plateau: akkerbouw, vaak een open gebied (geel)
- Ardennen = plateau, vrij vlak vanboven
- -> die logica ve landschap zie je veel terug in de ardennen
- Veel bosaanplant in de ardennen
Dorpen lijken uitgesneden uit bossen, er zit een logica in het landschap, eigenheid die te maken heeft met
landbouw, hoe ze wonen etc
- Eind 18de eeuw was de ardennen vrij open
- Landschap in versch periodes is veranderd:
- 4: geïndustrialiseerde landbouw, dorpen met verkavelingen etc -> ervoor tragere en minder radicale
wijzigingen maar evolutie vh landschap is niet iets van enkel na de industrialisering
1.1.3 Geografische streken
, Je kan een gebied indelen in streken die zekere homogeniteit hebben en de verschillende streken ernaast
zodat je de streken kan onderscheiden van elkaar // jurastreek heeft een heel andere bodem
aanduiden op een blinde kaart!!!
Verschillende streken kunnen
Basisindeling:
1. Industriële assen
- Kanaalzone Gent-Zelzate en Gentse agglomeratie
- Industriële as Antwerpen-Brussel-Clabecq (evt Charleroi)
- Industriële as Hene-Samber-Maas-Vesder
2. Kuststreek (Duinen)
- Vlak achter de duinen liggen de polders, mensen daar zijn vrij breedgeschouderd, laag gelegen
kleigrond die zwaar is om te verwerken// grote geïsoleerde boerderijen, poldergrond is heel
vruchtbaar dus mensen waren heel rijk
3. Polders
4. Binnen-Vlaanderen (zandstreek)
5. Kempen
6. Overgangsstreek (zandleemstreek)
7. Leemstreken
- Heel open landschap, grote akkers // heel vruchtbaar, meest typische akkerbouwstreek, weinig
veeteelt omdat de grond er heel goed is
- Vierkantshoeves: grote hoeves, rijke landbouwstreek, grote percelen
- Eg Waterloo
8. Condroz
- Afwisselend landschap met ribbels, dorpjes die beschut liggen
9. Fagne en Famenne (incl Calestienne (kalksteenstrook))
10. Land van Herve (weidestreek Luik)
11. Ardennen
- Rood-bruine stenen etc omdat die voor handen waren
- Hotton: stenen van oudere huizen zijn van kalk dus daar kan je aan zien dat je niet in de ardennen
bent
o Type, maar ook vorm v boerderijen verschilt van streek tot streek
, o Mozaïek: allemaal geografische streken met een unieke eigenheid, die typisch zijn //
accenten zijn ook anders
12. Belgisch Lotharingen (jurastreek)
Samenhang tussen bodem, klimaat, landbouw, bebouwing, dialect, volkaard,.. -> cultuur
1.2 Theorieën en concepten
1.2.1 Fysisch determinisme
Bevolkingsdruk verklaart hogere graad van ontwikkeling: grotere bevolking -> intensiever gebruik van fysisch
milieu & meer complexe organisatie → kenmerken van het fysisch milieu zijn belangrijk
Logica: de ondergrond ve streek bepaalt de cultuur ; cultuur komt voor uit de ondergrond (eg ‘het is hier
zandgrond dus de mensen zijn wat stiller)
- Risico: stereotyperende omschrijvingen
- Atlas der geheele aarde: “de wereld kunnen we indelen in hokjes” “types mensen wonen allemaal in
hun eigen streek, hebben hun eigenheid, maar het belangrijkste is dat wij de besten zijn”
- Geografie: “we ontdekken de wereld en we leggen uit waarom wij de besten zijn”
De wraak van de geografie
- Ontwikkeling meten volgens de maatstaven stoomboot etc -> egyptenaren, chinezen etc ook heel
veel mooie voorbeelden
- Het landschap is niet het determinerende voor de cultuur; geschiedenis v kolonialisme geeft ook
verklaring
Franse possibilisme: het natuurlijk milieu biedt mogelijkheden zonder cultuur te determineren
Environmental determinism: het idee dat de bebouwd ruimte menselijk gedrag bepaalt
1.2.2 Relatie samenleving – fysisch milieu in de landschapskunde en planning
1.2.2.1 Horizontaal vs verticaal denken
Verticale relaties: wereld wordt opgevat als mozaïek van regio’s met elk een verschillende interne structuur ;
ruimtelijke patronen bepaald door kenmerken van de regio’s zelf: bodem, klimaat, fauna en flora bepalen
sociaaleconomische structuur
- Mozaïek: streken met eigenheid mogelijk gemaakt door ondergrond
- Bv: kempen, zandgrond, plaggenstelstel => nederzettingsstructuur, volksaard,…
Horizontale relaties: handel, oorlog, kolonisering, migratie,… bepalen ook allemaal landschappen
- -> ontwikkelingsgraad en cultuur ve regio hangen ook af van relaties met andere gebieden
- Bv: doordat iemand ergens zegt dat die van koffie houdt, ontstaan er elders koffieplantages
- Heel veel horizontale relaties in de wereld dus je moet niet alleen plaats A kennen maar ook B en C
1.2.2.2 Natuurlijk, cultuurlijk en maatschappelijk milieu
Sociale dimensie: cultuur, maatschappelijke verhoudingen, economische factoren
Ideële dimensie: ideologie, vertogen (discours) in planning/ontwerp
, Fysische dimensie: sociale morfologie (demografie, ruimtelijke neerslag van activiteiten, geografische
factoren), densiteit (demografisch, fysisch morfologisch)
1.2.2.3 Landschapskunde
Holistische kijk op streek of landschap behouden
1.2.3 Klimaatverandering
Uitstoot broeikasgassen ↑ -> impact op temperatuur en neerslagpatronen -> impact op ecosystemen -> ook
gevolgen voor de mens
1.2.4 Modelmatige kijk op het ruimtelijk patroon van landbouwproductie: von Thünen
Foto: graanveld in NY, Manhattan is raar want grond is er zo duur dat er daar geen graan wordt gezaaid ->
kunstwerk/statement dat mensen doet nadenken
- Battery urban farm: minder raar → reflexie over ‘wat kweken we waar’
Ruimtelijk patroon v landbouwteelten: verklaard op basis van locatie
- Oppervlakte is belangrijk want opbrengst per eenheid grond (m²)
Location rent/land rent/economic rent: de extra opbrengst die een stuk grond kan genereren in vergelijking
met een ander stuk land → marginal land
- Verklaart landgebruik
- Assumptie: actoren kiezen voor elk stuk land het landgebruik dat de hoogste opbrengst
per opp-eenheid (m², hectare) genereert
- Opbrengst hangt samen met betalingsbereidheid -> bodemvruchtbaarheid
Basismodel von Thünen:
- Abstractie van bodem- en andere fysische karakteristieken
- Verklaring voor verschillen in landgebruik als een functie van de afstand tot de markt
Bid rent curve:
- Hoeveel landbouwers bereid zijn te betalen voor een stuk grond in functie vd afstand tot de
markt
- Anders voor elke teelt
o Marktprijs: hangt af van vraag en aanbod
o Transportkost voor het product (eg melk > bieten)
o Productiekost (overal gelijk ; eg witlof > hooi)
o Opbrengst per m²
o Zwart: graan ; Rood: tomaat ; Groen: witloof
▪ Als je op 5km vd markt bent, kweek je witloof want hoogste
betalingsbereidheid
▪ Vanaf 35km of meer, graan
- Landgebruik economisch bekijken; referentie = meest marginale stuk grond (ver weg etc) ->
nadenken hoeveel je WTP is als landbouwer voor een stuk grond dat een beetje beter is →
locatierente wordt beïnvloedt door versch variables
