Inhoudsopgave
Inleiding Politieke Participatie – Les 1................................................................................................. 2
Loting en burgerpanels – Les 2 .......................................................................................................... 6
Le triopmhe de l’élection – Les 3...................................................................................................... 13
Gevolgen van verkiezingen – Les 4 ................................................................................................... 17
Le principe de distinction – Les 5 ..................................................................................................... 23
Wat bepaalt het kiesgedrag van burgers? (gastcollege) – Les 6 .......................................................... 25
Leiden verkiezingen tot elitevorming – Les 7 ..................................................................................... 32
Deliberatieve democratie – Les 8 ..................................................................................................... 36
Opleiding als nieuwe scheidslijn (gastcollege) – Les 9....................................................................... 41
Opleiding als nieuwe scheidslijn (gastcollege) – Les 10 ..................................................................... 50
Cleavage politics and democratic resilience – Les 11 ....................................................................... 58
Métamorphoses du gouvernement représentatif– Les 12 .................................................................. 67
1
, Politieke participatie
Marc Hooghe – Master Politieke Wetenschappen
Inleiding Politieke Participatie – Les 1
10/02/2026
In democratie staat participatie centraal. Ook in dictaturen is participatie mogelijk, maar meer risicovol.
Vb: Protesten in Iran met 10.000 doden
Als we kijken naar al de betogingen over De Lijn etc. stellen we vast dat er iets niet strookt met onze
democratische theorie.
Denk maar aan de recente btw-wetgeving à juristen springen erop, Raad van State… Maar wat is de
democratische legitimiteit van de bv de Raad van state
Meerderheid van burgers heeft nu voor Trump gekozen, zijn de beslissingen van Trump dan democratisch
legitiem? à het is een vorm van democratie die werkt
Basis-assumpties van representatieve democratie
1) Via representatie maken burgers hun preferenties kenbaar
(Mogelijke problemen: ongelijkheid, representativiteit, manipulatie preferenties, oneerlijke
intenties van politici, …)
2) Burgers maken niet zelf het beleid, maar kiezen vertegenwoordigers om dat te doen (enkel
schaalvoordeel en eUiciëntie?, principal-agent probleem, grenzen van het mandaat,
descriptieve representatie…)
3) Burgers evalueren het gevoerde beleid (kennis?, geheugen?, risico manipulatie, anti-elite
sentiments, …)
De representatieve democratie gaat uit van een aantal voorwaarden.
• Ten eerste moeten de burgers voorkeuren hebben vb: het is belangrijk dat minimumlonen
verhoogd worden, het is belangrijk dat studenten die te lang studeren hun studietoelage
terugbetalen … à burgers moeten deze voorkeuren kenbaar maken
Er zijn een aantal problemen. Denk maar aan ongelijkheid, de afschaUing van de opkomstplicht in
Vlaanderen bij de vorige verkiezingen …
In de praktijk gaat niet iedereen evenveel participeren bij bv de verkiezingen
We denken ook dat we steeds de juiste preferenties hebben, maar is dat altijd zo?
à De eerste, op het eerste gezicht eenvoudige assumptie, heeft dus aantal problemen (het kan
gemanipuleerd worden vb: niet iedereen die N-VA stemt wil het land uiteen zien vallen)
• Tweede assumptie is ook problematisch
Het kernkabinet bv bevat geen vrouwen, allemaal blanke mannen, rond de 50 jaar …
Als het dan bijvoorbeeld gaat over de pensioenhervormingen kan dat resulteren in gevoeligheden
vb: ze
houden minder rekening met vrouwen, die over het algemeen minder volledige loopbanen
hebben van 40 jaar.
Het kan zijn dat niet iedereen niet iedereen zich gerepresenteerd voelt.
Dus we geven onze macht af en professionele politici bepalen het beleid.
• 1 keer verkiezingen is niet voldoende, hoe ver kun je gaan? Vb: Zelensky zijn termijn is eigenlijk
ook al verlopen
En hoe kunnen verkiezingen gemanipuleerd worden.
Politici geven hun macht terug af bij de verkiezingen als volwaardig fundament van een
democratie.
Burgers evalueren het beleid door middel van verkiezingen, maar is dat echt altijd zo? à
Onderzoek ziet niet veel eUecten hiervan
à veel assumpties die bestudeerd dienen te worden aan de hand van empirisch onderzoek
2
,Bedreigingen voor liberale democratie
1) Authoritarisme (met steun van de bevolking?)
2) Media-concentratie en –manipulatie
3) Politieke passiviteit van de bevolking
4) Extreem kiesgedrag
5) Legitimiteit van het mensenrechtenkader?
6) Verschuiving normen en waarden?
7) Militaire agressie
à Maar toch blijft representatieve democratie relatief constant, ondanks trend naar autoritair kiesgedrag
1) Autoritarisme dat vaak gesteund wordt door het volk vb: Orban in Hongarije, het verzet zich tegen
democratische principes. Media spelen een belangrijke rol, alles wat we weten komt grotendeels
door de media. De media zijn gecommercialiseerd. Dus een beperkt aantal mensen onder
commerciële druk bepalen wat we zien en weten. Vb: Jef Bezos als baas van Amazon gebruikt zijn
geld voor invloed te kopen via de media (New York Times?)
2) Media concentratie en -manipulatie
3) Politieke passiviteit is ook een probleem. Mensen die hun werkloosheidsuitkering gaan verliezen
door hervormingen worden direct getroUen maar daar zien we geen protest van.
4) Extreem kiesgedrag
5) Legitimiteit van het mensenrechtenkader?
6) Verschuiving normen en waarden?
7) Militaire agressie
à Al die bedreigingen zijn er wel degelijk. Westerse liberale democratieën functioneren echter nog steeds
normaal. Wanneer het gaat over ‘democratic backsliding’ is dat dus nog steeds een uitzondering. Er is
democratische stabiliteit in westerse liberale democratieën.
Doel van deze cursus
Hedendaags debat over stabiliteit en toekomst van representatieve
democratie
a) Theoretisch: hoe stabiel en levensvatbaar is deze democratie-vorm?
b) Empirisch: functioneert deze democratie-vorm nog wel? (met recent onderzoek Centrum voor
Politicologie)
Bernard Manin
• Bernard Manin en quelques dates
• 19 avril 1951 Naissance à Marseille
• 1979 « La Social-Démocratie ou le compromis » (Presses universitaires de France)
• 1995 « Principes du gouvernement représentatif » (Calmann-Lévy)
• 1er novembre 2024 Mort à Marseille
Bernard Manin was professor politieke wetenschappers en is één van de belangrijkste auteurs omtrent de
politieke theorie.
La théorie politique vient de perdre l’une de ses plus grandes figures : Bernard Manin s’est éteint le
vendredi 1er novembre, à Marseille. Directeur d’études à l’École des hautes études en sciences sociales
(EHESS) et professeur à l’université de New York, il était mondialement reconnu pour ses travaux sur la
démocratie, la représentation et le libéralisme. Ses enseignements et ses écrits, mêlant de manière
unique clarification conceptuelle, explication historique, relecture des classiques et analyse des
institutions politiques, ont profondément marqué plusieurs générations d’étudiants et de chercheurs des
deux côtés de l’Atlantique.
Il acquiert une renommée internationale avec la parution de son ouvrage Principes du gouvernement
représentatif (Calmann-Lévy, 1995), traduit dans de nombreuses langues et devenu un classique de la
théorie politique. Par une étude minutieuse des inventions institutionnelles expérimentées lors des trois
révolutions modernes, en Grande-Bretagne, aux Etats-Unis, en France, ce livre a largement renouvelé la
compréhension de la démocratie représentative. Il rend compte du triomphe de l’élection comme mode
de désignation des gouvernants à la fin du XVIIIe siècle, en comparant les gouvernements issus de ces
3
, révolutions avec les régimes, qui, de la démocratie athénienne jusqu’aux républiques italiennes de la
Renaissance, voyaient plutôt dans le tirage au sort la procédure égalitaire par excellence.
Son œuvre, exceptionnelle par sa profondeur et son influence, n’est pas encore entièrement publiée :
outre deux recueils rassemblant ses articles sur la délibération et sur le libéralisme, un ouvrage inédit sur
la Révolution française et les sources de la Terreur, intitulé Un voile sur la liberté, paraîtra bientôt. Les
étudiants et les collègues qui ont eu la chance de rencontrer Bernard Manin se souviendront aussi et
surtout d’une personnalité hors du commun. Sa bienveillance et sa modestie constantes, malgré une
renommée qu’il observait avec distance, sa passion de la connaissance et ses manières égalitaires, son
humour tout à la fois respectueux et malicieux, son goût irrépressible pour la conversation intellectuelle
en faisaient un interlocuteur incomparable.
Theoretisch kader voor de cursus: Bernard Manin, Principes du gouvernement répresentatif (1995)
1) Directe democratie en vertegenwoordigende democratie
2) Lottrekking als volwaardige democratische én egalitaire procedure
3) De invoering van verkiezingen
4) Een politieke elite = diplomademocratie?
5) De macht van de publieke opinie?
6) Verandering en stabiliteit van de democratie
Empirisch onderzoek
Zes recente artikels (Toledo)
1) Lottrekking
2) Politiek personeel (diploma-democratie)
3) Motieven van kiezers
4) Evaluatie door kiezers
5) Ongelijkheid participatie
Examen
• Schriftelijk
• Open vragen
• Theorie en empirie
• Met focus op verbinding
Waren verkiezingen wel bedoeld als een versterking van de democratie?
Madison, Federalist Paper 10:
Representation =
« épurer et élargir l’esprit public en le faisant passer par l’intermédiaire d’un corps choisi de citoyens dont
la sagesse est le mieux à même de discerner le véritable intérêt du pays (…) la volonté publique formulée
par les représentants du peuple s’accorde mieux avec le bien public que si elle était formulée par le
peuple lui-même (…) »
• Wantrouwen in bevolking
• Geloof in standvastigheid elite
• We weten wat « le véritable intérêt » is
Voor ons is het vanzelfsprekend dat democratie gelijk is aan verkiezingen, maar is een vrij recente
gedachte.
Eerste verkiezingen, hadden geen voorbeeld aangezien ze de eerste waren.
Men wilde geen dictator en men wilde onafhankelijkheid, maar hoe? Wat wilde men in de plaats van de
koning?
Madison, één van de hoofdauteurs, pleitte voor verkiezingen wat zou leiden tot goed bestuur. Omdat de
mensen zichzelf niet kunnen besturen, ze kijken enkel naar hun eigenbelang en zijn kortzichtig.
Madison zegt we gaan verkiezingen organiseren omdat de mensen te dom zijn.
Ten eerste gaan de mensen dan nadenken over het algemeen belang. Wanneer mensen gevraagd worden
om deel te nemen aan de verkiezingen gaan ze eUectief meer na denken en gaan ze verstandige burgers
kiezen.
4
Inleiding Politieke Participatie – Les 1................................................................................................. 2
Loting en burgerpanels – Les 2 .......................................................................................................... 6
Le triopmhe de l’élection – Les 3...................................................................................................... 13
Gevolgen van verkiezingen – Les 4 ................................................................................................... 17
Le principe de distinction – Les 5 ..................................................................................................... 23
Wat bepaalt het kiesgedrag van burgers? (gastcollege) – Les 6 .......................................................... 25
Leiden verkiezingen tot elitevorming – Les 7 ..................................................................................... 32
Deliberatieve democratie – Les 8 ..................................................................................................... 36
Opleiding als nieuwe scheidslijn (gastcollege) – Les 9....................................................................... 41
Opleiding als nieuwe scheidslijn (gastcollege) – Les 10 ..................................................................... 50
Cleavage politics and democratic resilience – Les 11 ....................................................................... 58
Métamorphoses du gouvernement représentatif– Les 12 .................................................................. 67
1
, Politieke participatie
Marc Hooghe – Master Politieke Wetenschappen
Inleiding Politieke Participatie – Les 1
10/02/2026
In democratie staat participatie centraal. Ook in dictaturen is participatie mogelijk, maar meer risicovol.
Vb: Protesten in Iran met 10.000 doden
Als we kijken naar al de betogingen over De Lijn etc. stellen we vast dat er iets niet strookt met onze
democratische theorie.
Denk maar aan de recente btw-wetgeving à juristen springen erop, Raad van State… Maar wat is de
democratische legitimiteit van de bv de Raad van state
Meerderheid van burgers heeft nu voor Trump gekozen, zijn de beslissingen van Trump dan democratisch
legitiem? à het is een vorm van democratie die werkt
Basis-assumpties van representatieve democratie
1) Via representatie maken burgers hun preferenties kenbaar
(Mogelijke problemen: ongelijkheid, representativiteit, manipulatie preferenties, oneerlijke
intenties van politici, …)
2) Burgers maken niet zelf het beleid, maar kiezen vertegenwoordigers om dat te doen (enkel
schaalvoordeel en eUiciëntie?, principal-agent probleem, grenzen van het mandaat,
descriptieve representatie…)
3) Burgers evalueren het gevoerde beleid (kennis?, geheugen?, risico manipulatie, anti-elite
sentiments, …)
De representatieve democratie gaat uit van een aantal voorwaarden.
• Ten eerste moeten de burgers voorkeuren hebben vb: het is belangrijk dat minimumlonen
verhoogd worden, het is belangrijk dat studenten die te lang studeren hun studietoelage
terugbetalen … à burgers moeten deze voorkeuren kenbaar maken
Er zijn een aantal problemen. Denk maar aan ongelijkheid, de afschaUing van de opkomstplicht in
Vlaanderen bij de vorige verkiezingen …
In de praktijk gaat niet iedereen evenveel participeren bij bv de verkiezingen
We denken ook dat we steeds de juiste preferenties hebben, maar is dat altijd zo?
à De eerste, op het eerste gezicht eenvoudige assumptie, heeft dus aantal problemen (het kan
gemanipuleerd worden vb: niet iedereen die N-VA stemt wil het land uiteen zien vallen)
• Tweede assumptie is ook problematisch
Het kernkabinet bv bevat geen vrouwen, allemaal blanke mannen, rond de 50 jaar …
Als het dan bijvoorbeeld gaat over de pensioenhervormingen kan dat resulteren in gevoeligheden
vb: ze
houden minder rekening met vrouwen, die over het algemeen minder volledige loopbanen
hebben van 40 jaar.
Het kan zijn dat niet iedereen niet iedereen zich gerepresenteerd voelt.
Dus we geven onze macht af en professionele politici bepalen het beleid.
• 1 keer verkiezingen is niet voldoende, hoe ver kun je gaan? Vb: Zelensky zijn termijn is eigenlijk
ook al verlopen
En hoe kunnen verkiezingen gemanipuleerd worden.
Politici geven hun macht terug af bij de verkiezingen als volwaardig fundament van een
democratie.
Burgers evalueren het beleid door middel van verkiezingen, maar is dat echt altijd zo? à
Onderzoek ziet niet veel eUecten hiervan
à veel assumpties die bestudeerd dienen te worden aan de hand van empirisch onderzoek
2
,Bedreigingen voor liberale democratie
1) Authoritarisme (met steun van de bevolking?)
2) Media-concentratie en –manipulatie
3) Politieke passiviteit van de bevolking
4) Extreem kiesgedrag
5) Legitimiteit van het mensenrechtenkader?
6) Verschuiving normen en waarden?
7) Militaire agressie
à Maar toch blijft representatieve democratie relatief constant, ondanks trend naar autoritair kiesgedrag
1) Autoritarisme dat vaak gesteund wordt door het volk vb: Orban in Hongarije, het verzet zich tegen
democratische principes. Media spelen een belangrijke rol, alles wat we weten komt grotendeels
door de media. De media zijn gecommercialiseerd. Dus een beperkt aantal mensen onder
commerciële druk bepalen wat we zien en weten. Vb: Jef Bezos als baas van Amazon gebruikt zijn
geld voor invloed te kopen via de media (New York Times?)
2) Media concentratie en -manipulatie
3) Politieke passiviteit is ook een probleem. Mensen die hun werkloosheidsuitkering gaan verliezen
door hervormingen worden direct getroUen maar daar zien we geen protest van.
4) Extreem kiesgedrag
5) Legitimiteit van het mensenrechtenkader?
6) Verschuiving normen en waarden?
7) Militaire agressie
à Al die bedreigingen zijn er wel degelijk. Westerse liberale democratieën functioneren echter nog steeds
normaal. Wanneer het gaat over ‘democratic backsliding’ is dat dus nog steeds een uitzondering. Er is
democratische stabiliteit in westerse liberale democratieën.
Doel van deze cursus
Hedendaags debat over stabiliteit en toekomst van representatieve
democratie
a) Theoretisch: hoe stabiel en levensvatbaar is deze democratie-vorm?
b) Empirisch: functioneert deze democratie-vorm nog wel? (met recent onderzoek Centrum voor
Politicologie)
Bernard Manin
• Bernard Manin en quelques dates
• 19 avril 1951 Naissance à Marseille
• 1979 « La Social-Démocratie ou le compromis » (Presses universitaires de France)
• 1995 « Principes du gouvernement représentatif » (Calmann-Lévy)
• 1er novembre 2024 Mort à Marseille
Bernard Manin was professor politieke wetenschappers en is één van de belangrijkste auteurs omtrent de
politieke theorie.
La théorie politique vient de perdre l’une de ses plus grandes figures : Bernard Manin s’est éteint le
vendredi 1er novembre, à Marseille. Directeur d’études à l’École des hautes études en sciences sociales
(EHESS) et professeur à l’université de New York, il était mondialement reconnu pour ses travaux sur la
démocratie, la représentation et le libéralisme. Ses enseignements et ses écrits, mêlant de manière
unique clarification conceptuelle, explication historique, relecture des classiques et analyse des
institutions politiques, ont profondément marqué plusieurs générations d’étudiants et de chercheurs des
deux côtés de l’Atlantique.
Il acquiert une renommée internationale avec la parution de son ouvrage Principes du gouvernement
représentatif (Calmann-Lévy, 1995), traduit dans de nombreuses langues et devenu un classique de la
théorie politique. Par une étude minutieuse des inventions institutionnelles expérimentées lors des trois
révolutions modernes, en Grande-Bretagne, aux Etats-Unis, en France, ce livre a largement renouvelé la
compréhension de la démocratie représentative. Il rend compte du triomphe de l’élection comme mode
de désignation des gouvernants à la fin du XVIIIe siècle, en comparant les gouvernements issus de ces
3
, révolutions avec les régimes, qui, de la démocratie athénienne jusqu’aux républiques italiennes de la
Renaissance, voyaient plutôt dans le tirage au sort la procédure égalitaire par excellence.
Son œuvre, exceptionnelle par sa profondeur et son influence, n’est pas encore entièrement publiée :
outre deux recueils rassemblant ses articles sur la délibération et sur le libéralisme, un ouvrage inédit sur
la Révolution française et les sources de la Terreur, intitulé Un voile sur la liberté, paraîtra bientôt. Les
étudiants et les collègues qui ont eu la chance de rencontrer Bernard Manin se souviendront aussi et
surtout d’une personnalité hors du commun. Sa bienveillance et sa modestie constantes, malgré une
renommée qu’il observait avec distance, sa passion de la connaissance et ses manières égalitaires, son
humour tout à la fois respectueux et malicieux, son goût irrépressible pour la conversation intellectuelle
en faisaient un interlocuteur incomparable.
Theoretisch kader voor de cursus: Bernard Manin, Principes du gouvernement répresentatif (1995)
1) Directe democratie en vertegenwoordigende democratie
2) Lottrekking als volwaardige democratische én egalitaire procedure
3) De invoering van verkiezingen
4) Een politieke elite = diplomademocratie?
5) De macht van de publieke opinie?
6) Verandering en stabiliteit van de democratie
Empirisch onderzoek
Zes recente artikels (Toledo)
1) Lottrekking
2) Politiek personeel (diploma-democratie)
3) Motieven van kiezers
4) Evaluatie door kiezers
5) Ongelijkheid participatie
Examen
• Schriftelijk
• Open vragen
• Theorie en empirie
• Met focus op verbinding
Waren verkiezingen wel bedoeld als een versterking van de democratie?
Madison, Federalist Paper 10:
Representation =
« épurer et élargir l’esprit public en le faisant passer par l’intermédiaire d’un corps choisi de citoyens dont
la sagesse est le mieux à même de discerner le véritable intérêt du pays (…) la volonté publique formulée
par les représentants du peuple s’accorde mieux avec le bien public que si elle était formulée par le
peuple lui-même (…) »
• Wantrouwen in bevolking
• Geloof in standvastigheid elite
• We weten wat « le véritable intérêt » is
Voor ons is het vanzelfsprekend dat democratie gelijk is aan verkiezingen, maar is een vrij recente
gedachte.
Eerste verkiezingen, hadden geen voorbeeld aangezien ze de eerste waren.
Men wilde geen dictator en men wilde onafhankelijkheid, maar hoe? Wat wilde men in de plaats van de
koning?
Madison, één van de hoofdauteurs, pleitte voor verkiezingen wat zou leiden tot goed bestuur. Omdat de
mensen zichzelf niet kunnen besturen, ze kijken enkel naar hun eigenbelang en zijn kortzichtig.
Madison zegt we gaan verkiezingen organiseren omdat de mensen te dom zijn.
Ten eerste gaan de mensen dan nadenken over het algemeen belang. Wanneer mensen gevraagd worden
om deel te nemen aan de verkiezingen gaan ze eUectief meer na denken en gaan ze verstandige burgers
kiezen.
4
