1. H1: gedrag ............................................................................................................................ 6
1.1. Een bijzondere paradox ....................................................................................................... 7
1.2. Het ontstaan v wetenschappelijke psychologie ..................................................................... 8
1.3. Hedendaagse benaderingen v psychologie, opkomst v neurowetenschap .............................. 9
1.4. Waarom gedragswetenschappen voor economen? 3 redenen ............................................... 9
2. H2: Evolutie en gedrag ......................................................................................................... 11
2.1. Evolutie door middel van natuurlijke selectie .......................................................................11
2.2. Kernideeën in de evolutieleer ..............................................................................................11
2.2.1. Evolutie via natuurlijke selectie .................................................................................. 11
2.2.2. Evolutie via verwantschapsselectie ............................................................................ 12
2.2.3. Evolutie via seksuele selectie (meer v toepassing bij mensen) ..................................... 12
2.2.4. Evolutie viacCulturele groepselectie en gen-cumtuur co-evolutie ................................ 13
2.3. Genetische en epigenetische overerving .............................................................................13
3. H3: De hersenen sturen het gedrag ....................................................................................... 16
3.1. Werking van het zenuwstelsel .............................................................................................17
3.1.1. Het neuron ................................................................................................................ 17
3.1.2. Actiepotentiaal ......................................................................................................... 18
3.1.3. De synapse ............................................................................................................... 19
3.2. Neurotransmitters..............................................................................................................20
3.2.1. Neurotransmitteractiviteit en verslaving ..................................................................... 21
3.3. Organisatie v zenuwstelsel .................................................................................................21
3.4. anatomie v hersnene en relatie tot gedrag ...........................................................................22
3.4.1. De drie-delige hersenen (Paul McClean) ..................................................................... 22
3.4.2. Organisatie van de cortex........................................................................................... 22
3.5. neuro-economie: nieuwe visie op studie v besluitvorming ....................................................23
3.5.1. Hersenonderzoek ...................................................................................................... 23
3.5.2. Agendapunten v/d neuroeconomie............................................................................. 24
3.6. Het soicale brein: emathie voor onze naasten ......................................................................26
3.7. De sociale hersenen hypothese: samenwerken in grote groepen ..........................................27
3.7.1. Hersenletsels (ongeval van Phineas Gage) .................................................................. 27
3.7.2. Functionele beeldstudies .......................................................................................... 27
3.7.3. Evolutionaire geschiedenis ........................................................................................ 27
3.7.4. Sociale- uitwisselingsheuristieken ............................................................................. 28
4. H4: Bewustzijn .................................................................................................................... 29
4.1. Biologische gedefinieerde bewustzijnstoestanden ...............................................................29
4.1. Psychologische eigenschappen gekoppeld aan het bewustzijn ...................................................30
4.2. Bewustzijn in chimpansees ......................................................................................................31
4.3. De subjectieve ervaring v de wereld en onszelf ...........................................................................32
1
, 4.3.1. Sensatie en perceptie zijn losgekoppelde processen ................................................... 32
4.3.2. De perceptuele betekenisvolle wereld ........................................................................ 33
4.4. Aanwijzigingen voor een illusionair bewustzijn .....................................................................34
4.4.1. Veranderingsblindheid ................................................................................................... 34
4.4.2. Illustionaire sensaties................................................................................................ 34
4.4.3. Automatismen .......................................................................................................... 35
4.4.4. Bewustzijn vraagt tijd ................................................................................................. 35
4.4.5. Onverwacht gedrag van split-brein patiënten .............................................................. 36
4.5. als het bewustzijn niet sturend is, wat doet het dan wel? ......................................................38
5. H5: Emoties......................................................................................................................... 39
5.1. Totstandkoming v emotietheorieën, korte geschiedenis........................................................39
5.1.1. Charles Darwin ......................................................................................................... 39
5.1.2. William James ........................................................................................................... 39
5.1.3. Cannon-Bard Theorie ................................................................................................ 40
5.1.4. Magda Arnold’s Waarderingstheorie ........................................................................... 40
5.1.5. Schachter’s 2-factoren theorie ................................................................................... 40
5.1.6. Transfer van excitatie (“misattribution of arousal”) .......................................................... 41
5.2. Eigenschappen van emoties ...............................................................................................41
5.2.1. Reactie op iets uitzonderlijks ..................................................................................... 42
5.2.2. Emoties zijn expressief .............................................................................................. 43
5.2.3. Emoties veroorzaken opwinding ................................................................................. 44
5.2.4. Emoties gekoppeld aan cognitieve waardering ............................................................ 45
5.2.5. Emoties zijn actiegericht ............................................................................................ 46
5.3. Functionele benadering v emoties ......................................................................................48
5.3.1. Emoties zijn stimulansen en angstsignalen ................................................................. 48
5.3.2. Emoties zijn informatief ............................................................................................. 48
5.3.3. Emoties en sociale relaties ........................................................................................ 50
6. H6: leerprocessen ............................................................................................................... 51
6.1. Veelzijdigheid v leerprocessen ............................................................................................51
6.1.1. Reflexen.................................................................................................................... 51
6.1.2. Klassieke conditionering – Ivan Pavlov ........................................................................ 52
6.1.3. Operante conditionering ............................................................................................ 54
6.1.4. De rol van cognitie – doelgericht leren ........................................................................ 57
6.1.5. Nieuwe kijk op leerprocessen: predictive coding ......................................................... 59
7. H7 cognitie .......................................................................................................................... 60
7.1. Verklaringsmodellen voor het geheugen ..............................................................................60
7.1.1. Traditioneel model van het geheugen (volgens Atkinson & Shifrin) ................................... 60
7.1.2. Werkgeheugen model ................................................................................................ 61
7.1.3. Meerdere geheugensystemen in LT ............................................................................. 62
7.2. Informatie opslaan, coderen en organiseren ........................................................................63
7.2.1. Informatie opslaan (overgedragen van KT naar LT) ....................................................... 63
7.3. Informatie vergeten ............................................................................................................65
7.3.1. Vergeetcurve van Ebbnghaus ......................................................................................... 65
2
, 7.3.2. Schachters 7 zonden van het geheugen ...................................................................... 66
7.4. Informatie verwerken .........................................................................................................66
7.4.1. Dubbele informatieverwerking ................................................................................... 67
7.4.2. De impact van systeem 1 en 2 op keuzegedrag ............................................................ 67
7.4.3. “Cognitive reflection test” .............................................................................................. 68
7.4.4. (ir)Rationalliteit en keuzegedrag v mensen .................................................................. 68
7.5. Beperkte rationaliteit ..........................................................................................................70
7.5.1. “Fast and frugal heuristics” ecologische rationaliteit ....................................................... 70
8. H8: Sociale beïnvloeding ..................................................................................................... 72
8.1. Persoon-situatie debat .......................................................................................................72
8.1.1. persoonlijkheidstrekken ............................................................................................ 73
8.1.2. Persoonlijkheid ontwikkeling ...................................................................................... 73
8.1.3. Persoon-Omgeving interacties ................................................................................... 73
8.2. Sociale omgeving ...............................................................................................................74
8.3. Sociale perceptie ...............................................................................................................74
8.4. Sociale normen bestendingen de ingroep ............................................................................75
8.5. Normen, waarden, attitudes ...............................................................................................75
9. H9 Attitudes ........................................................................................................................ 76
9.1. Cognitieve dissonantie .......................................................................................................76
9.2. Overtuigen .........................................................................................................................76
9.3. Elaboration likelihood model ..............................................................................................77
9.4. Conformisme ....................................................................................................................79
9.4.1. Het experiment van Ash ............................................................................................. 79
9.4.2. Het experiment van Milgram ...................................................................................... 80
9.5. Groepsbeslissingen ...........................................................................................................82
10. H10 Conflict en coöperatie .............................................................................................. 83
10.1. Hoe ontstaat een conflict ...................................................................................................83
10.2. “Superordinate” goals ........................................................................................................83
10.3. Sociale dilemma’s en het vrijbuitersprobleem .....................................................................84
10.4. Wat maakt dat mensen samenwerken.................................................................................85
10.5. Hoe samenwerking in sociale dilemma’s bevorderen ...........................................................86
10.6. Homo sapiens en samenwerking ........................................................................................87
3
, Inleiding
Algemene doelstellingen
Een studie die enkel het individueel gedrag of de maatschappij beoogt kan enkel een onvolledige
beeld van onze soort schetsen; Homo sapiens is zowel individualis0sch – op zichzelf gericht, als
sociaal – gericht op het samenleven met anderen. We kunnen het individu en de sociale groepen
waarin zij leven niet onaCankelijk beschouwen.
- Deel 1 – Gedragswetenschappen
= een studie v/d verschillende drijfveren (en hun oorsprong in het brein) die het gedrag
beïnvloeden, vaak sociaal geconstrueerd.
- Deel 2 – Maatschappijwetenschappen of ‘samenlevingskunde’
= bestuderen sociaal handelen v mensen binnen maatschappelijke patronen en structuren.
De toekomst is geen wit blad, maar is pad a<ankelijk
- We moeten voort met wat we vandaag hebben
- De mens heeN capaciteit samenwerking maar ook tot oorlog (bv. slecht gekozen leiders)
- Klimaat verandert: verlies biodiversiteit, invasieve soorten (bv. covid 19)
- Groeiende wereldbevolking: meer mensen, auto’s… => groeiende economie
Red queen strategy
The Red Queen Strategy = noodzaak om zicht voortdurend aan te passen, te evolueren om relevant te
blijven in steeds veranderende omgeving
ð Bedrijven moeten voortdurend innoveren, nieuwe manieren vinden om concurrenZe voor te
blijven om overleving, succes te garanderen
- Benaming a[omsZg v Alice in Wonderland
- Bv. soorten evolueren, prooien ontwikkelen steeds nieuwe strategieën om zich te
beschermen tegen roofdieren, waarop roofdieren weer nieuwe aanvalstechnieken
verzinnnen
Vooruitgang heeA een prijskaartje
- “Als kennis problemen kan veroorzaken,niet door ontwetendheid dat we ze oplossen”
- “Het meest trieste aspect v/h huidige leven is dat wetenschap sneller kennis opdoet dan
maatschappij wijsheid opdoet”
o Kennis, maatschappij worden op elkaar afgestemd
o Problemen worden niet door onwetenheid opgelost
o Kennis opbouwen
o Niet ergens ‘intrappen’
Maatschappelijke problemen veroorzaken sociale dilemma’s
Sociaal dilemma = conflict tussen persoonlijk voordeel en collecZef belang.
- Als te veel mensen uit eigenbelang handelen Þ verliest iedereen
- Eigen voordeel en gemeenschappelijke welvaart kunnen niet samen volledig gerealiseerd
worden
- Bv. klimaatopwarming, carpooling, recycling, huishoudelijke taken, groepswerken,…
ð FREERIDERSPROBLEEM
4
1.1. Een bijzondere paradox ....................................................................................................... 7
1.2. Het ontstaan v wetenschappelijke psychologie ..................................................................... 8
1.3. Hedendaagse benaderingen v psychologie, opkomst v neurowetenschap .............................. 9
1.4. Waarom gedragswetenschappen voor economen? 3 redenen ............................................... 9
2. H2: Evolutie en gedrag ......................................................................................................... 11
2.1. Evolutie door middel van natuurlijke selectie .......................................................................11
2.2. Kernideeën in de evolutieleer ..............................................................................................11
2.2.1. Evolutie via natuurlijke selectie .................................................................................. 11
2.2.2. Evolutie via verwantschapsselectie ............................................................................ 12
2.2.3. Evolutie via seksuele selectie (meer v toepassing bij mensen) ..................................... 12
2.2.4. Evolutie viacCulturele groepselectie en gen-cumtuur co-evolutie ................................ 13
2.3. Genetische en epigenetische overerving .............................................................................13
3. H3: De hersenen sturen het gedrag ....................................................................................... 16
3.1. Werking van het zenuwstelsel .............................................................................................17
3.1.1. Het neuron ................................................................................................................ 17
3.1.2. Actiepotentiaal ......................................................................................................... 18
3.1.3. De synapse ............................................................................................................... 19
3.2. Neurotransmitters..............................................................................................................20
3.2.1. Neurotransmitteractiviteit en verslaving ..................................................................... 21
3.3. Organisatie v zenuwstelsel .................................................................................................21
3.4. anatomie v hersnene en relatie tot gedrag ...........................................................................22
3.4.1. De drie-delige hersenen (Paul McClean) ..................................................................... 22
3.4.2. Organisatie van de cortex........................................................................................... 22
3.5. neuro-economie: nieuwe visie op studie v besluitvorming ....................................................23
3.5.1. Hersenonderzoek ...................................................................................................... 23
3.5.2. Agendapunten v/d neuroeconomie............................................................................. 24
3.6. Het soicale brein: emathie voor onze naasten ......................................................................26
3.7. De sociale hersenen hypothese: samenwerken in grote groepen ..........................................27
3.7.1. Hersenletsels (ongeval van Phineas Gage) .................................................................. 27
3.7.2. Functionele beeldstudies .......................................................................................... 27
3.7.3. Evolutionaire geschiedenis ........................................................................................ 27
3.7.4. Sociale- uitwisselingsheuristieken ............................................................................. 28
4. H4: Bewustzijn .................................................................................................................... 29
4.1. Biologische gedefinieerde bewustzijnstoestanden ...............................................................29
4.1. Psychologische eigenschappen gekoppeld aan het bewustzijn ...................................................30
4.2. Bewustzijn in chimpansees ......................................................................................................31
4.3. De subjectieve ervaring v de wereld en onszelf ...........................................................................32
1
, 4.3.1. Sensatie en perceptie zijn losgekoppelde processen ................................................... 32
4.3.2. De perceptuele betekenisvolle wereld ........................................................................ 33
4.4. Aanwijzigingen voor een illusionair bewustzijn .....................................................................34
4.4.1. Veranderingsblindheid ................................................................................................... 34
4.4.2. Illustionaire sensaties................................................................................................ 34
4.4.3. Automatismen .......................................................................................................... 35
4.4.4. Bewustzijn vraagt tijd ................................................................................................. 35
4.4.5. Onverwacht gedrag van split-brein patiënten .............................................................. 36
4.5. als het bewustzijn niet sturend is, wat doet het dan wel? ......................................................38
5. H5: Emoties......................................................................................................................... 39
5.1. Totstandkoming v emotietheorieën, korte geschiedenis........................................................39
5.1.1. Charles Darwin ......................................................................................................... 39
5.1.2. William James ........................................................................................................... 39
5.1.3. Cannon-Bard Theorie ................................................................................................ 40
5.1.4. Magda Arnold’s Waarderingstheorie ........................................................................... 40
5.1.5. Schachter’s 2-factoren theorie ................................................................................... 40
5.1.6. Transfer van excitatie (“misattribution of arousal”) .......................................................... 41
5.2. Eigenschappen van emoties ...............................................................................................41
5.2.1. Reactie op iets uitzonderlijks ..................................................................................... 42
5.2.2. Emoties zijn expressief .............................................................................................. 43
5.2.3. Emoties veroorzaken opwinding ................................................................................. 44
5.2.4. Emoties gekoppeld aan cognitieve waardering ............................................................ 45
5.2.5. Emoties zijn actiegericht ............................................................................................ 46
5.3. Functionele benadering v emoties ......................................................................................48
5.3.1. Emoties zijn stimulansen en angstsignalen ................................................................. 48
5.3.2. Emoties zijn informatief ............................................................................................. 48
5.3.3. Emoties en sociale relaties ........................................................................................ 50
6. H6: leerprocessen ............................................................................................................... 51
6.1. Veelzijdigheid v leerprocessen ............................................................................................51
6.1.1. Reflexen.................................................................................................................... 51
6.1.2. Klassieke conditionering – Ivan Pavlov ........................................................................ 52
6.1.3. Operante conditionering ............................................................................................ 54
6.1.4. De rol van cognitie – doelgericht leren ........................................................................ 57
6.1.5. Nieuwe kijk op leerprocessen: predictive coding ......................................................... 59
7. H7 cognitie .......................................................................................................................... 60
7.1. Verklaringsmodellen voor het geheugen ..............................................................................60
7.1.1. Traditioneel model van het geheugen (volgens Atkinson & Shifrin) ................................... 60
7.1.2. Werkgeheugen model ................................................................................................ 61
7.1.3. Meerdere geheugensystemen in LT ............................................................................. 62
7.2. Informatie opslaan, coderen en organiseren ........................................................................63
7.2.1. Informatie opslaan (overgedragen van KT naar LT) ....................................................... 63
7.3. Informatie vergeten ............................................................................................................65
7.3.1. Vergeetcurve van Ebbnghaus ......................................................................................... 65
2
, 7.3.2. Schachters 7 zonden van het geheugen ...................................................................... 66
7.4. Informatie verwerken .........................................................................................................66
7.4.1. Dubbele informatieverwerking ................................................................................... 67
7.4.2. De impact van systeem 1 en 2 op keuzegedrag ............................................................ 67
7.4.3. “Cognitive reflection test” .............................................................................................. 68
7.4.4. (ir)Rationalliteit en keuzegedrag v mensen .................................................................. 68
7.5. Beperkte rationaliteit ..........................................................................................................70
7.5.1. “Fast and frugal heuristics” ecologische rationaliteit ....................................................... 70
8. H8: Sociale beïnvloeding ..................................................................................................... 72
8.1. Persoon-situatie debat .......................................................................................................72
8.1.1. persoonlijkheidstrekken ............................................................................................ 73
8.1.2. Persoonlijkheid ontwikkeling ...................................................................................... 73
8.1.3. Persoon-Omgeving interacties ................................................................................... 73
8.2. Sociale omgeving ...............................................................................................................74
8.3. Sociale perceptie ...............................................................................................................74
8.4. Sociale normen bestendingen de ingroep ............................................................................75
8.5. Normen, waarden, attitudes ...............................................................................................75
9. H9 Attitudes ........................................................................................................................ 76
9.1. Cognitieve dissonantie .......................................................................................................76
9.2. Overtuigen .........................................................................................................................76
9.3. Elaboration likelihood model ..............................................................................................77
9.4. Conformisme ....................................................................................................................79
9.4.1. Het experiment van Ash ............................................................................................. 79
9.4.2. Het experiment van Milgram ...................................................................................... 80
9.5. Groepsbeslissingen ...........................................................................................................82
10. H10 Conflict en coöperatie .............................................................................................. 83
10.1. Hoe ontstaat een conflict ...................................................................................................83
10.2. “Superordinate” goals ........................................................................................................83
10.3. Sociale dilemma’s en het vrijbuitersprobleem .....................................................................84
10.4. Wat maakt dat mensen samenwerken.................................................................................85
10.5. Hoe samenwerking in sociale dilemma’s bevorderen ...........................................................86
10.6. Homo sapiens en samenwerking ........................................................................................87
3
, Inleiding
Algemene doelstellingen
Een studie die enkel het individueel gedrag of de maatschappij beoogt kan enkel een onvolledige
beeld van onze soort schetsen; Homo sapiens is zowel individualis0sch – op zichzelf gericht, als
sociaal – gericht op het samenleven met anderen. We kunnen het individu en de sociale groepen
waarin zij leven niet onaCankelijk beschouwen.
- Deel 1 – Gedragswetenschappen
= een studie v/d verschillende drijfveren (en hun oorsprong in het brein) die het gedrag
beïnvloeden, vaak sociaal geconstrueerd.
- Deel 2 – Maatschappijwetenschappen of ‘samenlevingskunde’
= bestuderen sociaal handelen v mensen binnen maatschappelijke patronen en structuren.
De toekomst is geen wit blad, maar is pad a<ankelijk
- We moeten voort met wat we vandaag hebben
- De mens heeN capaciteit samenwerking maar ook tot oorlog (bv. slecht gekozen leiders)
- Klimaat verandert: verlies biodiversiteit, invasieve soorten (bv. covid 19)
- Groeiende wereldbevolking: meer mensen, auto’s… => groeiende economie
Red queen strategy
The Red Queen Strategy = noodzaak om zicht voortdurend aan te passen, te evolueren om relevant te
blijven in steeds veranderende omgeving
ð Bedrijven moeten voortdurend innoveren, nieuwe manieren vinden om concurrenZe voor te
blijven om overleving, succes te garanderen
- Benaming a[omsZg v Alice in Wonderland
- Bv. soorten evolueren, prooien ontwikkelen steeds nieuwe strategieën om zich te
beschermen tegen roofdieren, waarop roofdieren weer nieuwe aanvalstechnieken
verzinnnen
Vooruitgang heeA een prijskaartje
- “Als kennis problemen kan veroorzaken,niet door ontwetendheid dat we ze oplossen”
- “Het meest trieste aspect v/h huidige leven is dat wetenschap sneller kennis opdoet dan
maatschappij wijsheid opdoet”
o Kennis, maatschappij worden op elkaar afgestemd
o Problemen worden niet door onwetenheid opgelost
o Kennis opbouwen
o Niet ergens ‘intrappen’
Maatschappelijke problemen veroorzaken sociale dilemma’s
Sociaal dilemma = conflict tussen persoonlijk voordeel en collecZef belang.
- Als te veel mensen uit eigenbelang handelen Þ verliest iedereen
- Eigen voordeel en gemeenschappelijke welvaart kunnen niet samen volledig gerealiseerd
worden
- Bv. klimaatopwarming, carpooling, recycling, huishoudelijke taken, groepswerken,…
ð FREERIDERSPROBLEEM
4
