Sociale grondrechten
H1: inleiding sociale
grondrechten
Sociale grondrechten in Belgische wet
Sociale grondrechten (economisch, sociale, culturele rechten): rechten die
zorgen dat personen op een menswaardige manier kunnen leven
Sinds 1994 verankerd in Belgische grondwet
~ art 23. “Ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden. Daartoe
waarborgen de wet, het decreet of de artikel 134 (ordonnantie) bedoelde regel,
rekening houdend met de overeenkomstige plichten, de economische, sociale
en culturele rechten, waarvan ze de voorwaarden voor de uitoefening bepalen”
De overheid (Vlaams / federaal) hebben een actieve handelingsplicht als het gaat
over het realiseren van de sociale grondrechten.
- Arbeid
- Huisvesting ,wonen (sociale woningen)
- Sociale bijstand (leefloon)
- Geneeskundige bijstand, gezondheid
- Sociale zekerheid
- Onderwijs (studiebeurs)
- Juridische bijstand (in beroep gaan)
- Gezond leefmilieu
- Culturele & maatschappelijke ontplooiing (volwassenonderwijs, uitpas)
- gezinsbijslagen
Zijn sociale grondrechten afdwingbaar?
= sociale grondrechten zijn NIET rechtstreeks afdwingbaar (tenzij
geconcretiseerd)
Voor sociale grondrechten geldt standstillverplichting: geen nieuwe
regelgeving die bestaand beschermingsniveau aanzienlijk vermindert zonder
reden v algemeen belang
Aftoetsen door:
- vooraf Raad Van State
- achteraf: Raad Van State / grondwettelijk hof
Grondwettelijk hof & Raad Van State waken over de grondrechten
Raad Van State Grondwettelijk hof
Adviserende functie: brengt advies uit Eens de wetten gestemd zijn kan GH
(obv standstillprincipe) bij de die vernietigen als ze het
voorbereiding van wet- en regelgeving standstillprincipe niet respecteren.
(RVS kan dit enkel bij bestuurlijke
1
, handelingen)
Sociale grondrechten = 2e generatie
mensenrechten
De rode draad ih werk v/d sociaal werker is het infomeren van burgers over hun
(grond)rechten & het ondersteunen van hun pogingen om toegang te krijgen tot
deze rechten
Grondrechten: een geheel van universele rechten, doel: de voorwaarden
scheppen & waarborgen waarbinnen personen op een vrije & menswaardige
manier kunnen functioneren (=fundamentele rechten & vrijheden /
mensenrechten)
Burgerlijke & politieke rechten (vrijheidsrechten): rechten die personen in
staat stellen om op een vrije manier te leven
- Burgerlijke rechten: beschermen de burger tegen onrechtmatig &
ongeoorloofd optreden v/d overheid (vb. verbod op discriminatie, recht op
leven,…)
- Politieke rechten: zorgen dat de burger kan deelnemen aan het
staatsgezag (vb. recht op vrije meningsuiting,…)
Deze rechten zijn onmiddellijk toepasbaar (= gelden zonder dat daarvoor
specifieke uitvoeringsmaatregelen nodig zijn)
Wanneer de uitoefening van het ene recht de uitoefening van het ander recht
belemmert of beperkt komen de mensenrechten met elkaar in conflict
1e generatie biedt bescherming tegen willekeurige overheidsinmenging of
machtsmisbruik door de overheid. 2e generatie is eerder een appel aan de
overheid om de rechten te voorzien die een menswaardig leven mogelijk maken.
(3e generatie is de collectieve / solidariteitsrechten)
Burgerlijke & politieke rechten: onthoudingsplicht vd overheid
Sociale grondrechten: positieve handelsplicht vd overheid
2
,Grondrecht wnr een mensenrecht in de grondrechten w opgenomen (uvrm)
UVRM niet bindend, een principe
Grondwet strikt, overschrijden -> sanctie
Grondwettelijk hof & raad van state waken over de grondrechten (zie vb p12):
Raad van state Grondwettelijk hof
Adviserende functie: brengt advies uit Eens de wetten gestemd zijn kan GH
(obv standstillprincipe) bij de die vernietigen als ze het
voorbereiding van wet- en regelgeving standstillprincipe niet respecteren.
(RVS kan dit enkel bij bestuurlijke
handelingen)
Internationale mensenrechtenverdragen
Na WOII nationale grondwetten niet voldoende voor mensen vrij & menswaardig
leven
Verenigde naties VN (1945): belangrijkste taak: zorgen voor de eerbiediging v/d
mensenrechten, vrede, veiligheid, ontwikkeling. Omschrijft 30 fundamentele
rechten & vrijheden. Heeft geen directe werking.
Universele verklaring van de rechten van de mens UVRM (1948): werd
aangenomen door de algemene vergadering v/d VN (geen directe werking, wel
inspiratiebron voor ->(zie hieronder))
Later (ook door VN): internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke
rechten (1966), internationaal verdrag inzake economische, sociale & culturele
rechten (1966) en verdrag betreffende de status van vluchtelingen (1951)
Genève, vandaag nog zeer sterk van belang, biedt een oplossing voor de enorme
vluchtelingenstromen na WOII, geeft de opdracht aan staten om vluchtelingen na
erkenning ook enkele basisrechten te garanderen)
- Andere belangrijke verdragen met focus kwetsbare groepen:
antiracismeverdrag, vrouwenrechtenverdrag, kinderrechtenverdrag en
verdrag inzake rechten van personen met een handicap
Europees verdrag van de rechten van de mens (1950): beschermt voornamelijk
1ste generatie mensenrechten, heeft een directe werking
handvest van de grondrechten van de Europese Unie (bevat alle burgerlijke,
politieke, economische & sociale rechten van de Europese burger, is juridisch
bindend)
Betekenis voor het sociaal werk
Verklaring van ethische principes (9): oa mensenrechten bevorderen &
bevorderen van sociale rechtvaardigheid
3
, - Mensenrechten bevorderen: sociaal werkers moeten de mensenrechten
bevorderen & staan achter de fundamentele & onvervreemdbare
mensenrechten. Ze moeten mensen informeren over hun rechten & hun
ondersteunen in hun pogingen toegang te krijgen tot die rechten. Ze
erkennen de overheid als sleutelfiguur in de verdediging, bevordering en
vervulling van mensenrechten.
- Sociale rechtvaardigheid bevorderen: aanvechten van discriminatie &
institutionele onderdrukking, streven naar rechtvaardige toegang tot
voorzieningen & bronnen (sociale zekerheid) en bestrijden van
onrechtvaardige beleidsmaatregelen & praktijken
Situering binnen de welvaartstaat
De welvaartstaat is geen statisch gegeven: tijden veranderen, maatschappelijk
uitdagingen veranderen mee en dus moet de welvaartstaat het
aanpassingsvermogen hebben om zich aan te passen aan de veranderende
tijdsgeest.
Een welvaartstaat is onlosmakelijk verbonden met het rechtenverhaal.
Om over een welvaartstaat te kunnen spreken moet doe voldoen aan een aantal
kenmerken (als 1 ontbreekt is het geen welvaartstaat):
- De welvaartsstaat is de samenlevingsvorm van een aantal rijke,
geïndustrialiseerde landen (meestal met een sterk ontwikkelde tertiaire
economie)
- Het is de samenlevingsvorm waarin de (sociale)grondrechten v/d burger
binnen een wettelijk kader effectief worden gewaarborgd
- Het moet ervoor zorgen dat alle inwoners van het land aan een minimale
vorm van welvaart & welzijn kan genieten (menswaardig leven, zowel
materieel als immaterieel)
- De samenlevingsvorm zorgt voor zijn inwoners van geboorte tot dood (hier
is het samengaan van privé & publiek overheidsinitiatief noodzakelijk, het
gaat over een samenspel van de publieke sector, privé sector,
gesubsidieerde sector)
- 2 soorten taken moeten ingevuld worden: klassieke taken & sociale
bescherming
- Iedere burger moet zich geïntegreerd voelen i/d samenleving en een even
volwaardige rol erin kunnen spelen – we’re equal but not the same –
- Er moeten bijzondere inspanningen worden gedaan voor diegenen die het
moeilijker hebben om hun (sociale)grondrechten te benutten
- Er moet parlementaire democratie zijn (rechterlijke, wetgevende en
uitvoerende macht moet onafhankelijk van elkaar functioneren) -> een
goed functionerende rechtsstaat
- Er moeten directe en indirecte vormen van democratie zijn (inspraak en
participatie)
- Er moet een vrije markteconomie zijn en de noodzaak van een duurzame
economische groei (streven naar volledige werkgelegenheid, hoe groter de
4
H1: inleiding sociale
grondrechten
Sociale grondrechten in Belgische wet
Sociale grondrechten (economisch, sociale, culturele rechten): rechten die
zorgen dat personen op een menswaardige manier kunnen leven
Sinds 1994 verankerd in Belgische grondwet
~ art 23. “Ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden. Daartoe
waarborgen de wet, het decreet of de artikel 134 (ordonnantie) bedoelde regel,
rekening houdend met de overeenkomstige plichten, de economische, sociale
en culturele rechten, waarvan ze de voorwaarden voor de uitoefening bepalen”
De overheid (Vlaams / federaal) hebben een actieve handelingsplicht als het gaat
over het realiseren van de sociale grondrechten.
- Arbeid
- Huisvesting ,wonen (sociale woningen)
- Sociale bijstand (leefloon)
- Geneeskundige bijstand, gezondheid
- Sociale zekerheid
- Onderwijs (studiebeurs)
- Juridische bijstand (in beroep gaan)
- Gezond leefmilieu
- Culturele & maatschappelijke ontplooiing (volwassenonderwijs, uitpas)
- gezinsbijslagen
Zijn sociale grondrechten afdwingbaar?
= sociale grondrechten zijn NIET rechtstreeks afdwingbaar (tenzij
geconcretiseerd)
Voor sociale grondrechten geldt standstillverplichting: geen nieuwe
regelgeving die bestaand beschermingsniveau aanzienlijk vermindert zonder
reden v algemeen belang
Aftoetsen door:
- vooraf Raad Van State
- achteraf: Raad Van State / grondwettelijk hof
Grondwettelijk hof & Raad Van State waken over de grondrechten
Raad Van State Grondwettelijk hof
Adviserende functie: brengt advies uit Eens de wetten gestemd zijn kan GH
(obv standstillprincipe) bij de die vernietigen als ze het
voorbereiding van wet- en regelgeving standstillprincipe niet respecteren.
(RVS kan dit enkel bij bestuurlijke
1
, handelingen)
Sociale grondrechten = 2e generatie
mensenrechten
De rode draad ih werk v/d sociaal werker is het infomeren van burgers over hun
(grond)rechten & het ondersteunen van hun pogingen om toegang te krijgen tot
deze rechten
Grondrechten: een geheel van universele rechten, doel: de voorwaarden
scheppen & waarborgen waarbinnen personen op een vrije & menswaardige
manier kunnen functioneren (=fundamentele rechten & vrijheden /
mensenrechten)
Burgerlijke & politieke rechten (vrijheidsrechten): rechten die personen in
staat stellen om op een vrije manier te leven
- Burgerlijke rechten: beschermen de burger tegen onrechtmatig &
ongeoorloofd optreden v/d overheid (vb. verbod op discriminatie, recht op
leven,…)
- Politieke rechten: zorgen dat de burger kan deelnemen aan het
staatsgezag (vb. recht op vrije meningsuiting,…)
Deze rechten zijn onmiddellijk toepasbaar (= gelden zonder dat daarvoor
specifieke uitvoeringsmaatregelen nodig zijn)
Wanneer de uitoefening van het ene recht de uitoefening van het ander recht
belemmert of beperkt komen de mensenrechten met elkaar in conflict
1e generatie biedt bescherming tegen willekeurige overheidsinmenging of
machtsmisbruik door de overheid. 2e generatie is eerder een appel aan de
overheid om de rechten te voorzien die een menswaardig leven mogelijk maken.
(3e generatie is de collectieve / solidariteitsrechten)
Burgerlijke & politieke rechten: onthoudingsplicht vd overheid
Sociale grondrechten: positieve handelsplicht vd overheid
2
,Grondrecht wnr een mensenrecht in de grondrechten w opgenomen (uvrm)
UVRM niet bindend, een principe
Grondwet strikt, overschrijden -> sanctie
Grondwettelijk hof & raad van state waken over de grondrechten (zie vb p12):
Raad van state Grondwettelijk hof
Adviserende functie: brengt advies uit Eens de wetten gestemd zijn kan GH
(obv standstillprincipe) bij de die vernietigen als ze het
voorbereiding van wet- en regelgeving standstillprincipe niet respecteren.
(RVS kan dit enkel bij bestuurlijke
handelingen)
Internationale mensenrechtenverdragen
Na WOII nationale grondwetten niet voldoende voor mensen vrij & menswaardig
leven
Verenigde naties VN (1945): belangrijkste taak: zorgen voor de eerbiediging v/d
mensenrechten, vrede, veiligheid, ontwikkeling. Omschrijft 30 fundamentele
rechten & vrijheden. Heeft geen directe werking.
Universele verklaring van de rechten van de mens UVRM (1948): werd
aangenomen door de algemene vergadering v/d VN (geen directe werking, wel
inspiratiebron voor ->(zie hieronder))
Later (ook door VN): internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke
rechten (1966), internationaal verdrag inzake economische, sociale & culturele
rechten (1966) en verdrag betreffende de status van vluchtelingen (1951)
Genève, vandaag nog zeer sterk van belang, biedt een oplossing voor de enorme
vluchtelingenstromen na WOII, geeft de opdracht aan staten om vluchtelingen na
erkenning ook enkele basisrechten te garanderen)
- Andere belangrijke verdragen met focus kwetsbare groepen:
antiracismeverdrag, vrouwenrechtenverdrag, kinderrechtenverdrag en
verdrag inzake rechten van personen met een handicap
Europees verdrag van de rechten van de mens (1950): beschermt voornamelijk
1ste generatie mensenrechten, heeft een directe werking
handvest van de grondrechten van de Europese Unie (bevat alle burgerlijke,
politieke, economische & sociale rechten van de Europese burger, is juridisch
bindend)
Betekenis voor het sociaal werk
Verklaring van ethische principes (9): oa mensenrechten bevorderen &
bevorderen van sociale rechtvaardigheid
3
, - Mensenrechten bevorderen: sociaal werkers moeten de mensenrechten
bevorderen & staan achter de fundamentele & onvervreemdbare
mensenrechten. Ze moeten mensen informeren over hun rechten & hun
ondersteunen in hun pogingen toegang te krijgen tot die rechten. Ze
erkennen de overheid als sleutelfiguur in de verdediging, bevordering en
vervulling van mensenrechten.
- Sociale rechtvaardigheid bevorderen: aanvechten van discriminatie &
institutionele onderdrukking, streven naar rechtvaardige toegang tot
voorzieningen & bronnen (sociale zekerheid) en bestrijden van
onrechtvaardige beleidsmaatregelen & praktijken
Situering binnen de welvaartstaat
De welvaartstaat is geen statisch gegeven: tijden veranderen, maatschappelijk
uitdagingen veranderen mee en dus moet de welvaartstaat het
aanpassingsvermogen hebben om zich aan te passen aan de veranderende
tijdsgeest.
Een welvaartstaat is onlosmakelijk verbonden met het rechtenverhaal.
Om over een welvaartstaat te kunnen spreken moet doe voldoen aan een aantal
kenmerken (als 1 ontbreekt is het geen welvaartstaat):
- De welvaartsstaat is de samenlevingsvorm van een aantal rijke,
geïndustrialiseerde landen (meestal met een sterk ontwikkelde tertiaire
economie)
- Het is de samenlevingsvorm waarin de (sociale)grondrechten v/d burger
binnen een wettelijk kader effectief worden gewaarborgd
- Het moet ervoor zorgen dat alle inwoners van het land aan een minimale
vorm van welvaart & welzijn kan genieten (menswaardig leven, zowel
materieel als immaterieel)
- De samenlevingsvorm zorgt voor zijn inwoners van geboorte tot dood (hier
is het samengaan van privé & publiek overheidsinitiatief noodzakelijk, het
gaat over een samenspel van de publieke sector, privé sector,
gesubsidieerde sector)
- 2 soorten taken moeten ingevuld worden: klassieke taken & sociale
bescherming
- Iedere burger moet zich geïntegreerd voelen i/d samenleving en een even
volwaardige rol erin kunnen spelen – we’re equal but not the same –
- Er moeten bijzondere inspanningen worden gedaan voor diegenen die het
moeilijker hebben om hun (sociale)grondrechten te benutten
- Er moet parlementaire democratie zijn (rechterlijke, wetgevende en
uitvoerende macht moet onafhankelijk van elkaar functioneren) -> een
goed functionerende rechtsstaat
- Er moeten directe en indirecte vormen van democratie zijn (inspraak en
participatie)
- Er moet een vrije markteconomie zijn en de noodzaak van een duurzame
economische groei (streven naar volledige werkgelegenheid, hoe groter de
4
