Inhoudsopgave
,Inleiding...............................................................................................................................................................3
Vormen van preventie......................................................................................................................................3
(Preventief) gezondheidsbeleid: richten naar verschillende niveaus..............................................................4
Preventie voor kinderen en jongeren....................................................................................................................5
Belang van preventie in kindertijd/adolescentie.............................................................................................5
Verklaring voor stijging van mentale gezondheidsproblemen....................................................................5
Theoretische kaders.........................................................................................................................................7
(Bio)- ecologisch paradigma (Durlak)..........................................................................................................7
Risico- en protectieve factoren paradigma (Durlak)....................................................................................7
Competentiebevordering (Durlak)...............................................................................................................8
Nurturing environments (Biglan, Flay, Embry & Sandler)............................................................................9
School als context voor preventie: mogelijkheden en grenzen.....................................................................10
Mogelijkheden van preventie op school....................................................................................................10
Effectief en kosteneffectief van preventie op school................................................................................10
Grenzen van preventie op school..............................................................................................................10
Richtlijnen voor preventie door psychologen (APA)...........................................................................................11
Deel 2: Effectieve preventie voor kinderen en jongeren................................................................................12
Effectieve preventieve interventie......................................................................................................................12
NCCIH Framework for Clinical Research.........................................................................................................13
Effectieve/evidence-based preventieve interventie......................................................................................13
Effectladder (Veerman & Van Yperen)...........................................................................................................13
Effectiviteitsonderzoek: belang van effecten.................................................................................................20
Bijkomende (aandachts)punten.....................................................................................................................21
Beoordeling effectiviteit door NJI...................................................................................................................21
Intervention mapping (gastcollege)...................................................................................................................23
Werking CLB....................................................................................................................................................23
Van kwetsbaar naar weerbaar.......................................................................................................................24
Kwaliteitsdenken............................................................................................................................................25
Intervention mapping.....................................................................................................................................25
Implementatie van effectieve preventie interventies.........................................................................................27
Theorieën over verandering en adoptie van innovaties................................................................................27
Introductie..................................................................................................................................................27
Social influence theory...............................................................................................................................28
Theory of Reasoned Action........................................................................................................................29
Rogers' Innovation-Diffusion Theory.........................................................................................................29
Implementatie preventieve interventies – Durlak & DuPre...........................................................................30
Inleiding......................................................................................................................................................30
Kernconcepten...........................................................................................................................................31
Methode.....................................................................................................................................................31
Resultaten..................................................................................................................................................31
Discussie.....................................................................................................................................................33
Deel 3: Specifieke toepassingen van preventie voor kinderen en jongeren....................................................33
TOPspel (gastcollege).........................................................................................................................................33
Beschrijving van de interventie......................................................................................................................33
Uitvoering.......................................................................................................................................................35
Onderbouwing................................................................................................................................................35
Onderzoek......................................................................................................................................................36
Samenvatting werkzame elementen..............................................................................................................38
1
, Preventie van pesten op school..........................................................................................................................38
Pesten.............................................................................................................................................................38
Definities....................................................................................................................................................38
Vormen van pesten....................................................................................................................................39
Groepsproces: rollen van participanten....................................................................................................39
Gevolgen....................................................................................................................................................39
Oorzaken van pesten......................................................................................................................................41
Effectieve preventie van pesten.....................................................................................................................41
Huidige uitdagingen bij anti-pestinterventies................................................................................................43
Beperkte gemiddelde effecten van anti-pestprogramma's en grote variatie...........................................43
(Iatrogene) effecten van verdedigend gedrag op slachtoffers en verdedigers.........................................43
Paradox van een gezonde context.............................................................................................................44
Preventie eet -en gewichtsproblemen (gastcollege)..........................................................................................44
Hoe kunnen we helpen?.................................................................................................................................45
WHO: Van ziektebestrijding naar gezondheidsversterking.......................................................................45
Leefstijl in Vlaanderen....................................................................................................................................45
Preventie van eet- en gewichtsproblemen....................................................................................................46
Primaire preventie van eet -en gewichtsproblemen.....................................................................................46
Universele preventie..................................................................................................................................46
Selectieve preventie...................................................................................................................................48
Secundaire preventie......................................................................................................................................51
Ondersteuning voor psychologen..................................................................................................................51
Deel 1: Inleiding over preventie
Kern van preventie: voorkómen is beter dan genezen
2
, Voorkomen voor ze geremedieerd moeten worden
Preventieve maatregelen nemen (vb. tandenpoetsen voor gaatjes, vaccin voor covid)
Preventie is kerntaak voor klinisch psychologen
o KB 26.04.2019: criteria tot erkenning als klinisch psycholoog
o De onderscheidende kennisdomeinen zijn domeinen specifiek voor klinisch psychologen:
Klinische psychologie met focus op verschillende doelgroepen, benaderingen en
referentiekaders;
Gezondheidspsychologie en psychosomatiek
Psychopathologie en psychiatrie
Psychologisch assessment, psychodiagnostiek en psychometrie
Klinisch psychologische interventie en preventie en het klinisch onderhoud
Stages en andere vormen van werkveldintegratie
,Inleiding
Preventieve interventies zijn gedragsmatige, biologische of sociale interventies die bedoeld zijn om het risico
op stoornissen, ziekten of sociale problemen voor zowel individuen als hele bevolkingsgroepen te verminderen
Lichamelijke ziekten
o Later: psychische stoornissen (Caplan) en sociale problemen
o Centrale rol voor epidemiologie: studie frequentie van voorkomen en verspreiding van
ziekten en stoornissen in populatie maatregelen nemen
Nadien uitgebreid naar andere wetenschappelijke disciplines/domeinen, incl. psychologie
Conclusie: preventie capteert het voorkomen van problemen of verergering van problemen
Vormen van preventie
1. Indeling Caplan
2. Indeling US Institute of Medicine
Indeling Caplan (Doll & Yoon (2010))
Op basis van ernst van probleem/stoornis
Primair
o Voorkomen van stoornis vooraleer symptomen optreden (geen probleem aanwezig)
o Voor totale populatie
o Vb. Kind&Gezin, automobilisten campagnes
Secundair
o Voorkomen van verdere ontwikkeling van een stoornis waarvan eerste symptomen vertoond
worden
o Voor groep die deze symptomen vertoont
Tertiair
o Voorkomen van negatieve gevolgen van stoornis (vb. suïcidaal)
o Voor groep die deze stoornis vertoont
Kritiek op indeling Caplan (Doll & Yoon (2010))
Tertiaire preventie = preventie?: ‘niet erger worden’ preventie noemen betekent dat alle
psychologische hulp preventie noemen
‘Dekt’ niet volledige domein van preventie: initiatieven voor risicogroepen die nog geen symptomen
vertonen? (at-risk-group)
Sterke nadruk op stoornis/ziekte/problemen
o Gezondheid meer dan afwezigheid ziekte
o Doel = ‘ziektevrij’ leven?
o Aanname dat betrouwbare diagnoses van stoornissen mogelijk zijn: minder ‘objectief’ voor
psychische stoornissen (tov bvb. objectief waarneembare tumoren)
o Ook kennis nodig over oorzaken/antecedenten
Indeling US Institute of Medicine (Doll & Yoon, 2010; Durlak, 2009)
Committee on the Prevention of Mental Disorders
Stand van zaken preventieonderzoek geestelijke gezondheid (Mrazek & Haggerty, 1994)
Preventie beperkt tot dienstverlening vóór psychische stoornis (bij stoornis remediëring/behandeling)
3
, Op basis van doelgroep
o Universele preventie: hele populatie, geen onderscheid volgens individueel risico
o Selectieve preventie: groep met verhoogd risico
o Geïndiceerde preventie: personen die symptomen vertonen, maar nog niet (volledig)
beantwoorden aan de diagnostische criteria van de stoornis ( secundaire preventie)
Kritiek op indeling US Institute of Medicine (Doll & Yoon, 2010)
Blijft uitgaan van ‘deficit’ model: gericht op voorkomen van problemen/stoornissen
o Alternatief: mental health intervention framework (Weisz et al. (2005))
Wellness promotion
Universal prevention
Selective prevention
Indicated prevention
Therapeutic intervention
2009: Toevoeging van ‘promotion of mental health’
Gezondheidspromotie
= het proces waardoor mensen of groepen van mensen in staat gesteld worden om meer controle te
verwerven over de determinanten van hun gezondheid, en zo hun gezondheid te verbeteren (WHO)
Geïntroduceerd door WHO in 1986 (Ottawa charter)
Doel: tools in handen geven om eigen gezondheid te verbeteren en nieuwe problemen te voorkomen
Actieterreinen:
1. Healthy public policy
2. Supportive environments
3. Community involvement ( gemeentes: lokale gemeenschappen en beleidsniveau)
4. Individual (vb. mindfulness)
5. Reorient Health Services (vb. eerstelijn: op laagdrempelige manier psychologische
hulpverlening, groepsgerichte aanpak, psychologie dicht bij de mensen brengen)
Conclusie
Begrippenkader nog volop ‘in ontwikkeling’
Sterke invloed medisch model
o Begrijpelijk, omdat preventie vaak vanuit dat beleidsdomein gefinancierd is (ook in VL)
o Dit vak o.m. geïnspireerd op (Youth) Prevention Science, ontwikkelingspsycho(patho)logie,
gezondheidspsychologie
(Preventief) gezondheidsbeleid: richten naar verschillende niveaus
‘Stepped care’ benadering: stapsgewijs de intensiteit van hulp verhogen, beginnend met de minst
ingrijpende interventie, om zo efficiënte en passende zorg te bieden
Voorbeelden:
o Interventiespectrum Mrazek & Haggerty (1994)
o Preventiepiramide Deklerck (2011)
o ‘Three tier model’ in US onderwijs
o Zorgcontinuüm in Vlaams onderwijs (M-decreet) (preventie: fase 0-1)
4
,Inleiding...............................................................................................................................................................3
Vormen van preventie......................................................................................................................................3
(Preventief) gezondheidsbeleid: richten naar verschillende niveaus..............................................................4
Preventie voor kinderen en jongeren....................................................................................................................5
Belang van preventie in kindertijd/adolescentie.............................................................................................5
Verklaring voor stijging van mentale gezondheidsproblemen....................................................................5
Theoretische kaders.........................................................................................................................................7
(Bio)- ecologisch paradigma (Durlak)..........................................................................................................7
Risico- en protectieve factoren paradigma (Durlak)....................................................................................7
Competentiebevordering (Durlak)...............................................................................................................8
Nurturing environments (Biglan, Flay, Embry & Sandler)............................................................................9
School als context voor preventie: mogelijkheden en grenzen.....................................................................10
Mogelijkheden van preventie op school....................................................................................................10
Effectief en kosteneffectief van preventie op school................................................................................10
Grenzen van preventie op school..............................................................................................................10
Richtlijnen voor preventie door psychologen (APA)...........................................................................................11
Deel 2: Effectieve preventie voor kinderen en jongeren................................................................................12
Effectieve preventieve interventie......................................................................................................................12
NCCIH Framework for Clinical Research.........................................................................................................13
Effectieve/evidence-based preventieve interventie......................................................................................13
Effectladder (Veerman & Van Yperen)...........................................................................................................13
Effectiviteitsonderzoek: belang van effecten.................................................................................................20
Bijkomende (aandachts)punten.....................................................................................................................21
Beoordeling effectiviteit door NJI...................................................................................................................21
Intervention mapping (gastcollege)...................................................................................................................23
Werking CLB....................................................................................................................................................23
Van kwetsbaar naar weerbaar.......................................................................................................................24
Kwaliteitsdenken............................................................................................................................................25
Intervention mapping.....................................................................................................................................25
Implementatie van effectieve preventie interventies.........................................................................................27
Theorieën over verandering en adoptie van innovaties................................................................................27
Introductie..................................................................................................................................................27
Social influence theory...............................................................................................................................28
Theory of Reasoned Action........................................................................................................................29
Rogers' Innovation-Diffusion Theory.........................................................................................................29
Implementatie preventieve interventies – Durlak & DuPre...........................................................................30
Inleiding......................................................................................................................................................30
Kernconcepten...........................................................................................................................................31
Methode.....................................................................................................................................................31
Resultaten..................................................................................................................................................31
Discussie.....................................................................................................................................................33
Deel 3: Specifieke toepassingen van preventie voor kinderen en jongeren....................................................33
TOPspel (gastcollege).........................................................................................................................................33
Beschrijving van de interventie......................................................................................................................33
Uitvoering.......................................................................................................................................................35
Onderbouwing................................................................................................................................................35
Onderzoek......................................................................................................................................................36
Samenvatting werkzame elementen..............................................................................................................38
1
, Preventie van pesten op school..........................................................................................................................38
Pesten.............................................................................................................................................................38
Definities....................................................................................................................................................38
Vormen van pesten....................................................................................................................................39
Groepsproces: rollen van participanten....................................................................................................39
Gevolgen....................................................................................................................................................39
Oorzaken van pesten......................................................................................................................................41
Effectieve preventie van pesten.....................................................................................................................41
Huidige uitdagingen bij anti-pestinterventies................................................................................................43
Beperkte gemiddelde effecten van anti-pestprogramma's en grote variatie...........................................43
(Iatrogene) effecten van verdedigend gedrag op slachtoffers en verdedigers.........................................43
Paradox van een gezonde context.............................................................................................................44
Preventie eet -en gewichtsproblemen (gastcollege)..........................................................................................44
Hoe kunnen we helpen?.................................................................................................................................45
WHO: Van ziektebestrijding naar gezondheidsversterking.......................................................................45
Leefstijl in Vlaanderen....................................................................................................................................45
Preventie van eet- en gewichtsproblemen....................................................................................................46
Primaire preventie van eet -en gewichtsproblemen.....................................................................................46
Universele preventie..................................................................................................................................46
Selectieve preventie...................................................................................................................................48
Secundaire preventie......................................................................................................................................51
Ondersteuning voor psychologen..................................................................................................................51
Deel 1: Inleiding over preventie
Kern van preventie: voorkómen is beter dan genezen
2
, Voorkomen voor ze geremedieerd moeten worden
Preventieve maatregelen nemen (vb. tandenpoetsen voor gaatjes, vaccin voor covid)
Preventie is kerntaak voor klinisch psychologen
o KB 26.04.2019: criteria tot erkenning als klinisch psycholoog
o De onderscheidende kennisdomeinen zijn domeinen specifiek voor klinisch psychologen:
Klinische psychologie met focus op verschillende doelgroepen, benaderingen en
referentiekaders;
Gezondheidspsychologie en psychosomatiek
Psychopathologie en psychiatrie
Psychologisch assessment, psychodiagnostiek en psychometrie
Klinisch psychologische interventie en preventie en het klinisch onderhoud
Stages en andere vormen van werkveldintegratie
,Inleiding
Preventieve interventies zijn gedragsmatige, biologische of sociale interventies die bedoeld zijn om het risico
op stoornissen, ziekten of sociale problemen voor zowel individuen als hele bevolkingsgroepen te verminderen
Lichamelijke ziekten
o Later: psychische stoornissen (Caplan) en sociale problemen
o Centrale rol voor epidemiologie: studie frequentie van voorkomen en verspreiding van
ziekten en stoornissen in populatie maatregelen nemen
Nadien uitgebreid naar andere wetenschappelijke disciplines/domeinen, incl. psychologie
Conclusie: preventie capteert het voorkomen van problemen of verergering van problemen
Vormen van preventie
1. Indeling Caplan
2. Indeling US Institute of Medicine
Indeling Caplan (Doll & Yoon (2010))
Op basis van ernst van probleem/stoornis
Primair
o Voorkomen van stoornis vooraleer symptomen optreden (geen probleem aanwezig)
o Voor totale populatie
o Vb. Kind&Gezin, automobilisten campagnes
Secundair
o Voorkomen van verdere ontwikkeling van een stoornis waarvan eerste symptomen vertoond
worden
o Voor groep die deze symptomen vertoont
Tertiair
o Voorkomen van negatieve gevolgen van stoornis (vb. suïcidaal)
o Voor groep die deze stoornis vertoont
Kritiek op indeling Caplan (Doll & Yoon (2010))
Tertiaire preventie = preventie?: ‘niet erger worden’ preventie noemen betekent dat alle
psychologische hulp preventie noemen
‘Dekt’ niet volledige domein van preventie: initiatieven voor risicogroepen die nog geen symptomen
vertonen? (at-risk-group)
Sterke nadruk op stoornis/ziekte/problemen
o Gezondheid meer dan afwezigheid ziekte
o Doel = ‘ziektevrij’ leven?
o Aanname dat betrouwbare diagnoses van stoornissen mogelijk zijn: minder ‘objectief’ voor
psychische stoornissen (tov bvb. objectief waarneembare tumoren)
o Ook kennis nodig over oorzaken/antecedenten
Indeling US Institute of Medicine (Doll & Yoon, 2010; Durlak, 2009)
Committee on the Prevention of Mental Disorders
Stand van zaken preventieonderzoek geestelijke gezondheid (Mrazek & Haggerty, 1994)
Preventie beperkt tot dienstverlening vóór psychische stoornis (bij stoornis remediëring/behandeling)
3
, Op basis van doelgroep
o Universele preventie: hele populatie, geen onderscheid volgens individueel risico
o Selectieve preventie: groep met verhoogd risico
o Geïndiceerde preventie: personen die symptomen vertonen, maar nog niet (volledig)
beantwoorden aan de diagnostische criteria van de stoornis ( secundaire preventie)
Kritiek op indeling US Institute of Medicine (Doll & Yoon, 2010)
Blijft uitgaan van ‘deficit’ model: gericht op voorkomen van problemen/stoornissen
o Alternatief: mental health intervention framework (Weisz et al. (2005))
Wellness promotion
Universal prevention
Selective prevention
Indicated prevention
Therapeutic intervention
2009: Toevoeging van ‘promotion of mental health’
Gezondheidspromotie
= het proces waardoor mensen of groepen van mensen in staat gesteld worden om meer controle te
verwerven over de determinanten van hun gezondheid, en zo hun gezondheid te verbeteren (WHO)
Geïntroduceerd door WHO in 1986 (Ottawa charter)
Doel: tools in handen geven om eigen gezondheid te verbeteren en nieuwe problemen te voorkomen
Actieterreinen:
1. Healthy public policy
2. Supportive environments
3. Community involvement ( gemeentes: lokale gemeenschappen en beleidsniveau)
4. Individual (vb. mindfulness)
5. Reorient Health Services (vb. eerstelijn: op laagdrempelige manier psychologische
hulpverlening, groepsgerichte aanpak, psychologie dicht bij de mensen brengen)
Conclusie
Begrippenkader nog volop ‘in ontwikkeling’
Sterke invloed medisch model
o Begrijpelijk, omdat preventie vaak vanuit dat beleidsdomein gefinancierd is (ook in VL)
o Dit vak o.m. geïnspireerd op (Youth) Prevention Science, ontwikkelingspsycho(patho)logie,
gezondheidspsychologie
(Preventief) gezondheidsbeleid: richten naar verschillende niveaus
‘Stepped care’ benadering: stapsgewijs de intensiteit van hulp verhogen, beginnend met de minst
ingrijpende interventie, om zo efficiënte en passende zorg te bieden
Voorbeelden:
o Interventiespectrum Mrazek & Haggerty (1994)
o Preventiepiramide Deklerck (2011)
o ‘Three tier model’ in US onderwijs
o Zorgcontinuüm in Vlaams onderwijs (M-decreet) (preventie: fase 0-1)
4
