HF 3: fundamentele beginselen van de EU-
rechtsorde
1. DE EU IS EEN AUTONOME, CONSTITUTIONELE
RECHTSGEMEENSCHAP
De EU is een rechtsgemeenschap
Art. 1, 2, 19 en 49 VEU en art. 47 Handvest: “unie beheerst door het recht”
(arrest 227, Inuit)
- Art 1: gegrond op twee Verdragen met dezelfde juridische waarde: VEU en
VWEU
- Art 2: berustend op o.m. de waarde van de rechtsstaat = rule of law
o Bij de toepassing van de verdragen wordt de eerbiediging van het recht
verzekerd (elke lidstaat is aan dezelfde regels gebonden, ongeacht
aantal inwoners)
o elke Europese staat, die voldoet aan de voorwaarden in art 2 VEU, kan
verzoeken lid te worden van de EU
- Art 344 VWEU: wanneer er een geschil is tussen de lidstaten moeten ze dit
oplossen aan de hand van de instellingen binnen de EU
dit wordt vertaald in de rechtspraak als: ‘Europese unie is een unie die
beheerst wordt door het recht’
Arrest 227, Inuit
Alinea 91: een unie beheerst door het recht, ook de instellingen ontkomen er niet
aan
Rechtstaat zoals in art 2 heeft vandaag grote juridische betekenis
rule of law-rechtspraak’ (arresten 281, ASJP; 329, C/Polen)
Arrest 281, ASJP
Heel belangrijk arrest!!!! -> redenering van HvJ is belangrijk
Portugal neemt heel aantal besparingsmaatregelen (loonsvermindering voor
ambtenaren)
ASJP = de vakbond van de Portugese rechters aanvaard loonsvermindering niet,
want daardoor doet de overheid afbreuk aan het belang van het recht
Vakbond gaat naar de rechtbank, rechtbank verwijst zaak naar Hvj, vraagt of
salarisverlaging van rechters verboden wordt door Europees recht
- Alinea 29: Hof zegt dat je moet kijken naar tekst van art. 19: het
toepassingsgebied voor alle domeinen vallen onder het unierecht
- Alinea 31: unie wordt beheerst door het recht
- Alinea 33: nationale rechters moeten ook zorgen voor eerbiediging van
internationaal recht
- Alinea 34: lidstaten moeten voorzien in procedures die fundamentele recht op
daadwerkelijke bescherming eerbiedigen (lidstaten organiseren zelf hun
rechtelijk systeem)
- Alinea 41: afhankelijkheid van de rechters is essentieel voor de goede werking
- Alinea 50: salarisverlaging was tijdelijk van aard
- Alinea 51: salarisverlaging doet geen afbreuk aan onafhankelijkheid van de
rechtelijke macht
Op eerste zicht heeft de EU daar weinig mee te maken
HvJ bevestigd wel dat het Europees recht iets te zeggen over hoe de lidstaten
hun rechtelijk systeem organiseren
1
, HvJ oordeelt dat dit gewoon een besparingsmaatregel is en niet in strijd met
Portugees recht
Arrest 329, C/polen
Commissie verzocht vast te stellen dat Polen Art 19, lid 1, tweede alinea VEU
schond
- Alinea 50: unie berust op waarden Art 2 VEU
- Alinea 51: lidstaat mag zich niet zo organiseren dat er afbreuk wordt gedaan
aan die waarden
- Alinea 56: rechtelijke organisatie valt binnen bevoegdheid van lidstaten, maar
moeten bij uitoefening hiervan wel rekening houden met Unierecht
- Alinea 57: onafhankelijk
Beginsel van daadwerkelijke bescherming van de rechter die uitspraak doet in
het unierecht
De EU is een constitutionele rechtsgemeenschap
Unie is gebaseerd op een fundamenteel, constitutioneelrechtelijk kader van
waarden, beginselen en doelstellingen
- Constitutioneel = grondwettelijk
Arrest 53, Les Verts
VZW les verts vragen nietigverklaring van besluit van Europees Parlement over
financiering van campagnes omdat ze dit besluit heeft genomen in strijd met
Artikel 173 EEG verdrag (enkel Raad en commissie mochten deze handeling
stellen)
Europees parlement: verdrag vermeldt nergens dat besluit van EP kon worden
aangevochten voor HvJ -> verzoek is onontvankelijk
Les verst zegt wij worden wel getroffen door deze bepaling dus wij willen dat dan
aanvechten
- Alinea 23: HvJ zegt dat EEG een rechtsgemeenschap, lidstaten nog
instellingen ontkomen, aan toezicht met betrekking tot verenigbaarheid van
de EU -> personen kunnen rechtstreeks beroep aantekenen bij Hof wanneer
ze door een uitvoeringsbesluit rechtstreeks worden geraakt
- Alinea 24: beroep tegen besluit van EP is niet expliciet opgenomen omdat
vroeger het Europees parlement louter adviserend was (betekend niet dat
deze handelingen aan beroep tot nietigverklaring zijn onttrokken
- Alinea 25: beroep tot nietigverklaring kan worden ingesteld tegen handelingen
van het EP die rechtsgevolgen teweeg brengen voor derden
Grondwet moet bescherming bieden, dus Europees parlement mag niet
ontsnappen aan rechtelijk toezicht
Gaat dus verder dan wat de tekst van de verdragen bepaald
Vandaag is tekst van verdrag gewijzigd en staat het wel uitdrukkelijk in een
artikel dat de beslissing van het Europees parlement kunnen worden
aangevochten door het HVJ
Arrest 303, Wightman
Kan voornemen om zich terug te trekken uit de EU eenzijdig worden herroepen?
- Alinea 44: unie is nieuwe rechtsorde met eigen instellingen
- Alinea 45: Unierecht vindt oorsprong in autonome verdragen die voorrang
hebben op recht van de lidstaten en die rechtstreekse werking hebben
- Alinea 48: intrekken is niet uitdrukkelijk toegestaan, maat ook niet
uitdrukkelijk verboden
- Alinea 49: lidstaat moet kennisgeven van zijn voornemen om zich terug te
trekken uit de EU, dit voornemen is noch definitief noch onherroepelijk
2
,- Alinea 50: lidstaat kan zich terugtrekken uit de EU
- Alinea 51: procedure doe moet worden gevolgd bij terugtrekking
- Alinea 57: kennisgeving kan worden ingetrokken zolang het
terugtrekkingsakkoord nog niet in werking is getreden of er geen akkoord is
bereikt zolang de termijn van 2j nog niet is verstreken
De EU is een autonome rechtsgemeenschap
Een “nieuwe rechtsorde”, gekenmerkt door voorrang en rechtstreekse
werking -> een “autonoom karakter” (arrest 303, Wightman)
Teleologische (= doelgerichte interpretatie) ipv letterlijke interpretatie
Unie vormt eigen rechtsorde = autonoom karakter
Autonoom karakter staat niet uitdrukkelijk in de tekst, maar wordt hier wel uit
afgeleid
o De staten begrenzen hun soevereine rechten op een steeds breder
terrein, hiervan zijn niet enkel de lidstaten zelf subject, maar ook hun
onderdanen
wat is er merkwaardig in de verdragen?
- Weinig indicaties/overtuigende indicaties in de verdragen zelf over het
autonome karakter
- Weinig informatie over 2 van de belangrijkste eigenschappen van de
autonomie:
1) Rechtstreekse werking van het unierecht
2) Voorrang van het unierecht
Beide eigenschappen werden door het HvJ ontwikkelt in de arresten Van Gend
en Loos + Costa/ENEL
a) Rechtstreekse werking
Arrest 3, Van Gend & Loos (-> voorwaarden van duidelijkheid –
onvoorwaardelijkheid –
onafhankelijkheid van discretionaire uitvoeringsmaatregelen/geen
beleidsvrijheid)
Nederlandse transportfirma exporteert chemische substantie van Duitsland naar
Nederland
In de Europese Unie zijn tarieven verboden (= extra belastingen om bepaalde
product over de grens te krijgen) -> Vrij verkeer van goederen: geen
douanerechten tussen de lidstaten
Gend en Loos komt met de vrachtwagen aan de grens en moet invoerrechten
betalen (na inwerkingtreding van EEG verdrag zijn de invoerrechten door
Nederland verhoogd en dat mocht niet
Stappen naar rechter en vragen terugbetaling van bedrag dat ze teveel hebben
betaald
Privébedrijf gaat naar Nederlandse rechter voor een verdragsbepaling, kan dat
wel?
- Nederlandse en Belgische regering betwisten bevoegdheid van Hof ->
verwijzen naar monisme en dualisme
- Heeft Artikel 12 VEU onmiddellijke werking? JA
- Wanneer het verdrag een verplichting oplegt aan de lidstaat dan is dat tegelijk
een recht voor de particulieren dat lidstaat zich daaraan moet houden
- Particulieren mogen in dit geval ook schending van internationaal recht voor
de nationale rechter aanbrengen
3
, - Van Gend en loos moet niet wachten tot Nederland zijn wetgeving heeft
aangepast om minder invoerrechten te betalen maar kan zich rechtstreeks
beroepen op art 12 VEU
Heel belangrijk arrest van Hof van Justitie
Voor klassiek internationaal recht konden particulieren daar niet in optreden
(geen rechtstreekse werking)
HvJ heeft dus wel kritiek gekregen want nergens staat principe van rechtstreekse
werking letterlijk vermeld -> Hof zegt wij leiden dat af uit de doelstellingen van
de bepalingen (theologische interpretatie)
Gevolgen:
Europees recht is inroepbaar voor de nationale rechtbanken en strijdige nationale
wetgeving wordt aan de kant geschoven
Niet Alle normen van de Europees recht hebben rechtstreekse werking
Rechtstreekse werking is enkel mogelijk voor die Europese bepalingen die
voldoen aan bepaalde voorwaarden:
- Norm moet duidelijk zijn
- Norm moet onvoorwaardelijk zijn
- Geen discretionaire uitvoeringsmaatregelen vergen -> de norm mag in haar
toepassingsgebied geen beleidsvrijheid laten
Europees recht beslist zelf over zijn rechtstreekse werking, lidstaat kan daar niet
zomaar van afwijken (<-> traditioneel internationale verdragen)
Arrest 18, Van Duyn
Mevrouw Duyn wordt geweerd van het grondgebied VK -> zegt dat ze de vrij
verkeer van werknemers worden geschonden, zij moet als Nederlandse vrouw in
VK kunnen werken
Gaat naar de rechtbank van de VK en die stelden vraag aan HvJ
Is er sprake van rechtstreekse werking? Mag mevrouw Verduyn voor de nationale
rechtbank de schending van Europese regels aanhalen
- Alinea 11: Hof zegt dat er wel een begrenzing is van openbare orde, maar de
toepassing daarvan is vatbaar voor rechtelijke toetsing
- Alinea 15: rechtstreekse werking en mevrouw van Duyn mag zich beroepen op
art. 48 voor de nationale (Briste) rechter
Arrest 21, Defrenne (verticale en horizontale rechtstreekse werking)
Mevrouw Defrenne was stewardess, ontdekt dat haar mannelijke collega’s voor
hetzelfde werk meer verdiende, stapt naar rechter en daagt werkgever voor de
rechter om hetzelfde loon te krijgen
Probleem: is Belgische wetgeving was dat niet geregeld, maar wel in Europees
recht
Misschien kan rechtstreekse werking ook toekomen aan art. 157
Ze riep Europese recht in maar niet tegen de Belgische overheid (verticale
rechtstreekse werking) en wel tegen haar werkgever (horizontale rechtstreekse
werking)
we weten al dat er verticale rechtstreekse werking is
werkgever is bedrijf, heeft zich in Europees recht niet verbonden om iets te
doen, komen aan internationale regels ook horizontale werking toe?
- Alinea 3: feiten worden niet betwist
- Alinea 4: Unierecht bepaald dat mannen en vrouwen gelijk moeten worden
beloond
- Alinea 7: moeten kijken naar de aard van beginsel van gelijke lonen
4
rechtsorde
1. DE EU IS EEN AUTONOME, CONSTITUTIONELE
RECHTSGEMEENSCHAP
De EU is een rechtsgemeenschap
Art. 1, 2, 19 en 49 VEU en art. 47 Handvest: “unie beheerst door het recht”
(arrest 227, Inuit)
- Art 1: gegrond op twee Verdragen met dezelfde juridische waarde: VEU en
VWEU
- Art 2: berustend op o.m. de waarde van de rechtsstaat = rule of law
o Bij de toepassing van de verdragen wordt de eerbiediging van het recht
verzekerd (elke lidstaat is aan dezelfde regels gebonden, ongeacht
aantal inwoners)
o elke Europese staat, die voldoet aan de voorwaarden in art 2 VEU, kan
verzoeken lid te worden van de EU
- Art 344 VWEU: wanneer er een geschil is tussen de lidstaten moeten ze dit
oplossen aan de hand van de instellingen binnen de EU
dit wordt vertaald in de rechtspraak als: ‘Europese unie is een unie die
beheerst wordt door het recht’
Arrest 227, Inuit
Alinea 91: een unie beheerst door het recht, ook de instellingen ontkomen er niet
aan
Rechtstaat zoals in art 2 heeft vandaag grote juridische betekenis
rule of law-rechtspraak’ (arresten 281, ASJP; 329, C/Polen)
Arrest 281, ASJP
Heel belangrijk arrest!!!! -> redenering van HvJ is belangrijk
Portugal neemt heel aantal besparingsmaatregelen (loonsvermindering voor
ambtenaren)
ASJP = de vakbond van de Portugese rechters aanvaard loonsvermindering niet,
want daardoor doet de overheid afbreuk aan het belang van het recht
Vakbond gaat naar de rechtbank, rechtbank verwijst zaak naar Hvj, vraagt of
salarisverlaging van rechters verboden wordt door Europees recht
- Alinea 29: Hof zegt dat je moet kijken naar tekst van art. 19: het
toepassingsgebied voor alle domeinen vallen onder het unierecht
- Alinea 31: unie wordt beheerst door het recht
- Alinea 33: nationale rechters moeten ook zorgen voor eerbiediging van
internationaal recht
- Alinea 34: lidstaten moeten voorzien in procedures die fundamentele recht op
daadwerkelijke bescherming eerbiedigen (lidstaten organiseren zelf hun
rechtelijk systeem)
- Alinea 41: afhankelijkheid van de rechters is essentieel voor de goede werking
- Alinea 50: salarisverlaging was tijdelijk van aard
- Alinea 51: salarisverlaging doet geen afbreuk aan onafhankelijkheid van de
rechtelijke macht
Op eerste zicht heeft de EU daar weinig mee te maken
HvJ bevestigd wel dat het Europees recht iets te zeggen over hoe de lidstaten
hun rechtelijk systeem organiseren
1
, HvJ oordeelt dat dit gewoon een besparingsmaatregel is en niet in strijd met
Portugees recht
Arrest 329, C/polen
Commissie verzocht vast te stellen dat Polen Art 19, lid 1, tweede alinea VEU
schond
- Alinea 50: unie berust op waarden Art 2 VEU
- Alinea 51: lidstaat mag zich niet zo organiseren dat er afbreuk wordt gedaan
aan die waarden
- Alinea 56: rechtelijke organisatie valt binnen bevoegdheid van lidstaten, maar
moeten bij uitoefening hiervan wel rekening houden met Unierecht
- Alinea 57: onafhankelijk
Beginsel van daadwerkelijke bescherming van de rechter die uitspraak doet in
het unierecht
De EU is een constitutionele rechtsgemeenschap
Unie is gebaseerd op een fundamenteel, constitutioneelrechtelijk kader van
waarden, beginselen en doelstellingen
- Constitutioneel = grondwettelijk
Arrest 53, Les Verts
VZW les verts vragen nietigverklaring van besluit van Europees Parlement over
financiering van campagnes omdat ze dit besluit heeft genomen in strijd met
Artikel 173 EEG verdrag (enkel Raad en commissie mochten deze handeling
stellen)
Europees parlement: verdrag vermeldt nergens dat besluit van EP kon worden
aangevochten voor HvJ -> verzoek is onontvankelijk
Les verst zegt wij worden wel getroffen door deze bepaling dus wij willen dat dan
aanvechten
- Alinea 23: HvJ zegt dat EEG een rechtsgemeenschap, lidstaten nog
instellingen ontkomen, aan toezicht met betrekking tot verenigbaarheid van
de EU -> personen kunnen rechtstreeks beroep aantekenen bij Hof wanneer
ze door een uitvoeringsbesluit rechtstreeks worden geraakt
- Alinea 24: beroep tegen besluit van EP is niet expliciet opgenomen omdat
vroeger het Europees parlement louter adviserend was (betekend niet dat
deze handelingen aan beroep tot nietigverklaring zijn onttrokken
- Alinea 25: beroep tot nietigverklaring kan worden ingesteld tegen handelingen
van het EP die rechtsgevolgen teweeg brengen voor derden
Grondwet moet bescherming bieden, dus Europees parlement mag niet
ontsnappen aan rechtelijk toezicht
Gaat dus verder dan wat de tekst van de verdragen bepaald
Vandaag is tekst van verdrag gewijzigd en staat het wel uitdrukkelijk in een
artikel dat de beslissing van het Europees parlement kunnen worden
aangevochten door het HVJ
Arrest 303, Wightman
Kan voornemen om zich terug te trekken uit de EU eenzijdig worden herroepen?
- Alinea 44: unie is nieuwe rechtsorde met eigen instellingen
- Alinea 45: Unierecht vindt oorsprong in autonome verdragen die voorrang
hebben op recht van de lidstaten en die rechtstreekse werking hebben
- Alinea 48: intrekken is niet uitdrukkelijk toegestaan, maat ook niet
uitdrukkelijk verboden
- Alinea 49: lidstaat moet kennisgeven van zijn voornemen om zich terug te
trekken uit de EU, dit voornemen is noch definitief noch onherroepelijk
2
,- Alinea 50: lidstaat kan zich terugtrekken uit de EU
- Alinea 51: procedure doe moet worden gevolgd bij terugtrekking
- Alinea 57: kennisgeving kan worden ingetrokken zolang het
terugtrekkingsakkoord nog niet in werking is getreden of er geen akkoord is
bereikt zolang de termijn van 2j nog niet is verstreken
De EU is een autonome rechtsgemeenschap
Een “nieuwe rechtsorde”, gekenmerkt door voorrang en rechtstreekse
werking -> een “autonoom karakter” (arrest 303, Wightman)
Teleologische (= doelgerichte interpretatie) ipv letterlijke interpretatie
Unie vormt eigen rechtsorde = autonoom karakter
Autonoom karakter staat niet uitdrukkelijk in de tekst, maar wordt hier wel uit
afgeleid
o De staten begrenzen hun soevereine rechten op een steeds breder
terrein, hiervan zijn niet enkel de lidstaten zelf subject, maar ook hun
onderdanen
wat is er merkwaardig in de verdragen?
- Weinig indicaties/overtuigende indicaties in de verdragen zelf over het
autonome karakter
- Weinig informatie over 2 van de belangrijkste eigenschappen van de
autonomie:
1) Rechtstreekse werking van het unierecht
2) Voorrang van het unierecht
Beide eigenschappen werden door het HvJ ontwikkelt in de arresten Van Gend
en Loos + Costa/ENEL
a) Rechtstreekse werking
Arrest 3, Van Gend & Loos (-> voorwaarden van duidelijkheid –
onvoorwaardelijkheid –
onafhankelijkheid van discretionaire uitvoeringsmaatregelen/geen
beleidsvrijheid)
Nederlandse transportfirma exporteert chemische substantie van Duitsland naar
Nederland
In de Europese Unie zijn tarieven verboden (= extra belastingen om bepaalde
product over de grens te krijgen) -> Vrij verkeer van goederen: geen
douanerechten tussen de lidstaten
Gend en Loos komt met de vrachtwagen aan de grens en moet invoerrechten
betalen (na inwerkingtreding van EEG verdrag zijn de invoerrechten door
Nederland verhoogd en dat mocht niet
Stappen naar rechter en vragen terugbetaling van bedrag dat ze teveel hebben
betaald
Privébedrijf gaat naar Nederlandse rechter voor een verdragsbepaling, kan dat
wel?
- Nederlandse en Belgische regering betwisten bevoegdheid van Hof ->
verwijzen naar monisme en dualisme
- Heeft Artikel 12 VEU onmiddellijke werking? JA
- Wanneer het verdrag een verplichting oplegt aan de lidstaat dan is dat tegelijk
een recht voor de particulieren dat lidstaat zich daaraan moet houden
- Particulieren mogen in dit geval ook schending van internationaal recht voor
de nationale rechter aanbrengen
3
, - Van Gend en loos moet niet wachten tot Nederland zijn wetgeving heeft
aangepast om minder invoerrechten te betalen maar kan zich rechtstreeks
beroepen op art 12 VEU
Heel belangrijk arrest van Hof van Justitie
Voor klassiek internationaal recht konden particulieren daar niet in optreden
(geen rechtstreekse werking)
HvJ heeft dus wel kritiek gekregen want nergens staat principe van rechtstreekse
werking letterlijk vermeld -> Hof zegt wij leiden dat af uit de doelstellingen van
de bepalingen (theologische interpretatie)
Gevolgen:
Europees recht is inroepbaar voor de nationale rechtbanken en strijdige nationale
wetgeving wordt aan de kant geschoven
Niet Alle normen van de Europees recht hebben rechtstreekse werking
Rechtstreekse werking is enkel mogelijk voor die Europese bepalingen die
voldoen aan bepaalde voorwaarden:
- Norm moet duidelijk zijn
- Norm moet onvoorwaardelijk zijn
- Geen discretionaire uitvoeringsmaatregelen vergen -> de norm mag in haar
toepassingsgebied geen beleidsvrijheid laten
Europees recht beslist zelf over zijn rechtstreekse werking, lidstaat kan daar niet
zomaar van afwijken (<-> traditioneel internationale verdragen)
Arrest 18, Van Duyn
Mevrouw Duyn wordt geweerd van het grondgebied VK -> zegt dat ze de vrij
verkeer van werknemers worden geschonden, zij moet als Nederlandse vrouw in
VK kunnen werken
Gaat naar de rechtbank van de VK en die stelden vraag aan HvJ
Is er sprake van rechtstreekse werking? Mag mevrouw Verduyn voor de nationale
rechtbank de schending van Europese regels aanhalen
- Alinea 11: Hof zegt dat er wel een begrenzing is van openbare orde, maar de
toepassing daarvan is vatbaar voor rechtelijke toetsing
- Alinea 15: rechtstreekse werking en mevrouw van Duyn mag zich beroepen op
art. 48 voor de nationale (Briste) rechter
Arrest 21, Defrenne (verticale en horizontale rechtstreekse werking)
Mevrouw Defrenne was stewardess, ontdekt dat haar mannelijke collega’s voor
hetzelfde werk meer verdiende, stapt naar rechter en daagt werkgever voor de
rechter om hetzelfde loon te krijgen
Probleem: is Belgische wetgeving was dat niet geregeld, maar wel in Europees
recht
Misschien kan rechtstreekse werking ook toekomen aan art. 157
Ze riep Europese recht in maar niet tegen de Belgische overheid (verticale
rechtstreekse werking) en wel tegen haar werkgever (horizontale rechtstreekse
werking)
we weten al dat er verticale rechtstreekse werking is
werkgever is bedrijf, heeft zich in Europees recht niet verbonden om iets te
doen, komen aan internationale regels ook horizontale werking toe?
- Alinea 3: feiten worden niet betwist
- Alinea 4: Unierecht bepaald dat mannen en vrouwen gelijk moeten worden
beloond
- Alinea 7: moeten kijken naar de aard van beginsel van gelijke lonen
4
