Samenvatting religie en zingeving

Religie en zingeving
Inhoud
Les 1: Wetenschap, technologie en de “zingevende interesse”.........................................................1
1. Wetenschap, betekenis, leefwereld.............................................................................................1
2. De ‘zingevende’, ‘cognitieve’ en ‘manipulatieve’ interesses van de mens.................................2
2.1. Zingevend en cognitief..........................................................................................................2
2.2. Zingevend en manipulatief....................................................................................................3
3. Conclusie......................................................................................................................................4
Les 2: Religie, zingeving en wetenschap............................................................................................5
1. Religie en wetenschap: historisch................................................................................................5
2. Peter Harrison..............................................................................................................................5
3. Oudheid en middeleeuwen..........................................................................................................5
4. Vroegmoderne periode ca. 1500-1800........................................................................................6
5. Negentiende eeuw.......................................................................................................................7
6. De (on)mogelijkheid van conflict.................................................................................................7
7. Wat is religie?..............................................................................................................................7
8. Religie en zingeving.....................................................................................................................8
9. Bedenkingen................................................................................................................................8
9.1. Religie en de cognitieve interesse.........................................................................................8
9.2. Religie en manipulatieve interesse........................................................................................9
9.3. Wetenschap en zingevende interesse.................................................................................10
Les 3: Religie, secularisatie en redelijkheid......................................................................................11
De toekomst van religie wereldwijd...............................................................................................12
De toekomst van religie wereldwijd: UPDATE................................................................................13
Religie en secularisatie..................................................................................................................14
Voorbeeld: kerkelijkheid in Vlaanderen.........................................................................................15
Secularisatiethese..........................................................................................................................15
De ‘terugkeer’ van religie..............................................................................................................15
Complicaties in het Westen...........................................................................................................16
Institutionele en diffuse religie......................................................................................................16
De secularisatiethese revisited......................................................................................................16
Religie en redelijkheid....................................................................................................................16
James’ argument............................................................................................................................17
Stap 1..........................................................................................................................................18
Stap 2..........................................................................................................................................18
Wetenschap en genuine options....................................................................................................18
Genuine options in de leefwereld..................................................................................................19
Religie als genuine option..............................................................................................................19



1

,Les 4: Woede en straf.......................................................................................................................20
Inleiding.........................................................................................................................................20
Definities van woede......................................................................................................................20
Woede en straf in antiek Athene...................................................................................................20
Aristoteles’ definitie van woede.....................................................................................................21
Elementen van Aristoteles’ definitie...........................................................................................21
Rede en emotie in de woede.........................................................................................................22
De dynamiek van de woede...........................................................................................................22
Woede en haat...............................................................................................................................23
Emotie en misdaad........................................................................................................................24
De waarde van woede in de filosofie.............................................................................................25
Martha Nussbaum..........................................................................................................................25
Kritiek op Nussbaum......................................................................................................................25
Tot slot...........................................................................................................................................26
Les 5: De betekenis van de gevangenis...........................................................................................27
De gevangenis als bekeringsmachine...........................................................................................28
Historiografie van de gevangenis..................................................................................................28
Twee bedenkingen bij Foucault..................................................................................................29
De gevangenis vóór de 19e eeuw..................................................................................................29
Gevangenis en religie....................................................................................................................29
Kloosters en kluizenaars................................................................................................................30
Kloostergevangenissen..................................................................................................................30
De 19e eeuw: gevangenis 2.0........................................................................................................31
Gevangenis 2.0: penitentiaire infrastructuur..............................................................................31
Gevangenis 2.0: penitentiaire techniek......................................................................................31
Gevangenis 2.0: penitentiaire religie..........................................................................................31
Gevangenis 2.0: penitentiair zelfverstaan..................................................................................32
Bedenkingen..................................................................................................................................32
Les 6: euthanasie, zingeving, levensbeschouwing, recht en politiek...............................................34
Inleiding.........................................................................................................................................34
Een probleem in de democratie: ‘zingevende interesse’............................................................34
Een probleem in de democratie: hoe ermee omgaan?...............................................................34
De oplossing van het politiek liberalisme......................................................................................35
Het etentje van Armin Meiwes....................................................................................................35
Het homohuwelijk.......................................................................................................................36
Abortus........................................................................................................................................36
Communitarisme en politiek liberalisme (Michael Sandel)............................................................36
What the hell is ‘liberalism’?..........................................................................................................36
Politiek liberalisme en communitarisme........................................................................................37
Het traject van de euthanasiewetgeving.......................................................................................37
‘Politiek liberalisme’ over euthanasie............................................................................................38


2

,Kritiek..........................................................................................................................................38
Conclusie.....................................................................................................................................39
Politiek, tragiek en incommensurabele waarden........................................................................40




3

,Les 1: Wetenschap, technologie en de “zingevende
interesse”
1. Wetenschap, betekenis, leefwereld
Edmund Husserl (1859-1938)
- Wat is wetenschap en wat doet het?
Leefwereld = intersubjectief, persoonlijk, betekenisvol,…
- Verschillende mensen in de wereld, gedeelde ervaringen,…
- Dingen zijn persoonlijk en betekenisvol
o Vb. laptop heeft betekenis voor mij, ik kan er les mee kijken, shoppen,…
o Vb. zon die opkomt heeft betekenis, als de zon 3 weken niet schijnt vinden we dat
erg
Wetenschap:
- Vertrekt van de leefwereld
o Vb. criminologie vertrekt van het feit dat er mensen zijn die criminaliteit plegen, dat
fascineert en choqueert ons, wetenschap gaat dit observeren
- Maakt abstractie van de leefwereld
o Object vanop een afstand bekijken (afstandelijkheid), op een nuchtere manier kijken
 ! niet ongevoelig
o Creëert subject – object relatie
o Grootsheid wetenschap: wereld reduceren tot iets onpersoonlijk
- Is een ‘tijdelijke opschorting’ van de normale omgang met de leefwereld
- Keert terug naar de leefwereld, terug betekenisvol
- Vb. anatomie: dood lichaam is iets betekenisvol, maar op het moment dat je aan studenten
iets wilt aanleren, nemen ze afstand van deze betekenis en benaderen het als een geheel
van organen om te kunnen ontleden (in de wetenschap mag dat); als je later naar huis gaat
en een dood lichaam tegenkomt, behandel je dat wel met respect
Filmpje (Cosmic Eye) als voorbeeld van vertrekt uit en terugkeer naar de leefwereld
- Louise als een onpersoonlijke samenhang, het universum dat zich niets van ons aantrekt;
als je terug inzoomt zie je Louise en niet een klomp moleculen
Belangrijke vraag: de relatie van de wetenschap tot de leefwereld?
- Een meer ‘wetenschappelijke’ leefwereld?
o Evidence based met elkaar omgaan
o Wetenschappelijke leefwereld
 Vb. datingsites: menselijke interactie, nl. het zoeken van een partner, wordt
uitbesteedt aan de wetenschap, want je wordt niet persoonlijk bekeken, je
bent een set van eigenschappen die via een algoritme gematcht worden met
iemand anders
o Hoe ver kan je daar in gaan?
- Een autonome leefwereld?
o Autonome leefwereld: enkele dynamieken die de wetenschap niet kan raken
 Vb. datingsite -> afspreken: de doorslag om elkaar te ontmoeten of niet is je
intuïtie en het gevoel of er een klik is, dat is onwetenschappelijk, dus als
puntje bij paaltje komt kiezen we voor de onwetenschappelijke beslissingen
Redelijkheid en rationaliteit
- Sommige beslissingen obv wetenschap vinden we onredelijk
o Vb. vrienden zoeken obv een Excel sheet




1

,2. De ‘zingevende’, ‘cognitieve’ en ‘manipulatieve’ interesses van de
mens
3 ‘interesses’ van de mens
(‘verlangens’, ‘manieren van betrokken zijn’)
Cognitief
- Interesse in kennis, dingen willen weten
- Bevrediging van dat verlangen? -> wetenschap maar ook roddelbladen over liefdesleven
bv’s
Manipulatief
- Controle krijgen
- Vb. landbouwer kweekt producten, zodat we krijgen wat we willen
- Vb. als ik honger heb ga ik naar de winkel
Zingevend
- Verlangen naar betekenisvol leven, goed leven leiden
- Vb. vriendschappen, we voelen ons belangrijk
- Vaak groter dan we denken, maar ook soms in spanning met de andere 2
- Vb. als prof zegt dat het pauze is beginnen we direct te praten
o We wensen info (cognitief): ‘gaat de les volgende week door’
o We willen iemand controleren (manipulatief): ‘mag ik jouw notities van vorige les’
o We willen erkenning geven aan persoon naast ons (zingevend)




2.1. Zingevend en cognitief
Stelling 1: Er zijn activiteiten in ons leven die lijken te gaan over een ‘cognitieve interesse’, maar
die eigenlijk fundamenteel over zingeving gaan.
- Vb. gesprek met mijn buurman over het weer: cognitieve waarde van dat gesprek is 0, als
ik wil weten hoe het weer is kan ik op mijn gsm kijken; maar ik babbel met hem, want als ik
hem negeer zou hij verontwaardigd zijn; door te praten geven we elkaar erkenning,
betekenis aan het feit dat we buren zijn (zingevend)
Stelling 2: Op het domein van de zingeving bestaat er redelijkheid en onredelijkheid. Wat ‘redelijk’
en ‘onredelijk’ is, is echter niet hetzelfde als wat vanuit cognitief oogpunt ‘rationeel’ en
‘irrationeel’ is
- Zoals het voorbeeld van vrienden zoeken via excel sheet kan raar zijn
- Vb. relatie: kennis nodig over vreemdgaan van vriendje, meest efficiënte manier om tot
kennis te komen is in de gsm kijken -> vertrouwensbreuk; iets kan perfect rationeel zijn,
cognitieve interesse op efficiënte manier ingevuld, maar vanuit de leefwereld en de
zingevende interesse is het onredelijk -> ! zingevende interesse heeft i.t.t. cognitieve
interesse altijd te maken met een vorm van vertrouwen in relaties


2

,Stelling 3: Wetenschappelijke (cognititeve) bevindingen, zijn vaak slechts van relatief belang voor
de zingevende relaties in de leefwereld.
- Vb. Louise bestaat uit moleculen: doet weinig met ons qua de manier waarop we met haar
omgaan
- Voorbeeld 1: liefde en chemie
o Wetenschap zegt dat je geliefde beter ruikt door feromonen; welk belang heeft dat
inzicht in onze relatie? Niets
- Voorbeeld 2: straf
o Filmpje Fawlty Towers hoteleigenaar waar alles misgaat
o Richard Dawkins: ‘wij mensen zijn machines, gedetermineerd in onze handelingen’
 Bijgevolg: ‘het is idioot om misdadigers te straffen, ze hebben zelf niet
gekozen voor hun daden, ze zijn gedetermineerd door hun biologie’
 Even dom om misdadigers te straffen als op kapotte auto te slaan ->
misdadigers als een soort auto die gerepareerd moet worden
 Neurowetenschap: misdadigers hebben hersenprocessen die ze niet onder
controle hebben, dus niet straffen maar repareren
o Prof: hier wordt een denkfout gemaakt
 Cognitief inzicht, vanuit neurowetenschap: hersenprocessen die gedrag
bepalen, dat inzicht moet toegepast worden op iets betekenisvol in de
leefwereld, namelijk dat wij kwaad zijn op elkaar en elkaar willen straffen
 Ziet niet in waarom sprong van cognitief -> zingevend: want op andere
gebieden doen we dat niet (vb. als we horen dat liefde georganiseerd is door
chemische reacties, gaan we niet anders liefhebben), dus waarom hier dan
wel
- Schilderij
o Sommige intellectuelen hebben de neiging om te zeggen dat wij ons leven radicaal
moeten veranderen in hoe wij omgaan met mensen die misdrijven plegen en dat het
naast de kwestie is, we baseren ons leven niet op cognitieve inzichten
o Stel je kijkt naar een schilderij en ziet windmolen en zeilboten, en eigenlijk is een
wetenschapper iemand die in je oor komt luisteren dat het gewoon strepen verf, en
die heeft gelijk maar dat doet er niet toe, je zien een windmolen, de logica van de
leefwereld is sterker dan de cognitieve interesse




2.2. Zingevend en manipulatief
Stelling 1: Er zijn zaken in ons leven die lijken te gaan over onze ‘manipulatieve interesse’, maar
die eigenlijk fundamenteel over zingeving gaan (en die niet kunnen bereikt worden door
manipulatief handelen).
- Dingen zijn zinvol omdat we er geen controle over hebben vb. geluk en erkenning
- Voorbeeld 1: zoeken naar geluk
o Geluksmachine die je alle mogelijke ervaringen kan geven: je kan de machine
programmeren en bepalen hoe de rest van je leven er zal uitzien -> wil je dat?
o Nozik: wat die machine geeft, is niet wat wij verstaan onder geluk, biedt geen echt
geluk; omdat geluk ALTIJD te maken heeft met een relatie tot iets of iemand die je
niet onder controle hebt vb. winnen van gouden medaille kunstschaatsen of vb.
baby krijgen
o Wat is de waarde van geluk als het geprogrammeerd en niet echt is
- Voorbeeld 2: zoeken naar erkenning en waardering




3

, o Pil in iemands drankje doen, dan vindt die jou geweldig vb. je bent zanger, iemand
bekent komt naar je luisteren, je geeft die pil, en hij vindt je fantastisch, wat is de
waarde daarvan?
o Waarde van erkenning is er maar als die persoon de erkenning ook niet kan geven
o Mooiste vorm v erkenning is net iemand die heel kritisch is vb. kritische jury kraakt
iedereen af maar vindt jouw liedje wel mooi
- Zingevende interesse vloekt met manipulatieve interesse
Stelling 2: De focus op de manipulatieve interesse kan uiteindelijk de zingevende dimensie
aantasten.
- Cognitieve interesse niet relevant voor dagelijks leven; manipulatieve interesse wel (zelfs
zingevende relaties kunnen helemaal uitgehold worden indien ze in de ban komen van
manipulatieve interesse) vb. vriendin waarvan je te horen krijgt dat ze enkel met je
bevriend is voor je lesnotities, je voelt je gebruikt, maar in vriendschap gebruiken we elkaar
vaak voor bepaalde doelstellingen, maar als het enkel daar over gaat zal de vriendschap
niet stand houden
- Voorbeeld burgerschap:
o Zingeving heeft ook te maken met onze relatie tot de politieke gemeenschappen
(dat we Belg zijn of tot een bepaalde stad horen
o Mensen die bereid zijn voor hun land te sterven: behoren tot hun land vinden ze
belangrijker dan hun eigen verlangens; dus behoren tot een gemeenschap is van de
orde zingeving
o Michael Sandel: in Zwitserland vroeg men burgers of kernafval in hun gemeente
mocht worden opgeslagen. Ongeveer 60% ging akkoord uit burgerzin en
verantwoordelijkheid voor het land (zingevend). Toen men geld als compensatie
voorstelde, daalde de bereidheid. De motivatie verschoof van zingevende interesse
naar persoonlijk berekenen wat men eraan verdient (manipulatief), waardoor de
burgerzin afnam.

3. Conclusie
‘Mysterie’ (vs. ‘probleem’)
- Probleem: iets om op te lossen
- Mysterie: doet je verwonderen, nooit op te lossen
- Zingeving heeft te maken met perplexiteit (verwondering, verbijstering, verontwaardiging,
…)
- Vb. vriendschap is een probleem want wij willen vrienden, maar ook een mysterie van ik
heb iemand leren kennen en die is belangrijk voor mij geworden
Betrokkenheid (vs. afstandelijkheid)
- Het heeft te maken met geraakt worden door de dingen, gevoelig zijn voor bepaalde
waardevolle zaken, eerder dan met nuchtere kennis.
- Afstandelijke houding past niet bij vriendschap
- Vb. als het met onze vrienden slecht gaat, trekken we ons dat aan
Afhankelijkheid (vs. controle)
- Het heeft te maken met zaken die noodzakelijkerwijs buiten onze controle vallen.
Traditie (vs. innovatie)
- In onze omgang met deze ‘issues’ maken we gebruik van culturele en traditionele
elementen (omgangsvormen, rituelen, gebruiken, kunstwerken,…). Het gebruik daarvan
kan men op geen enkele manier rationeel verantwoorden.
- Vb. vrienden: koffietjes gaan drinken = tradities die je gebruikt, wat vrienden nu eenmaal
doen




4

,Les 2: Religie, zingeving en wetenschap
Mythes
1: Religie en wetenschap zijn al de hele geschiedenis met elkaar in conflict
2: Religie en wetenschap komen noodzakelijk met elkaar in conflict
3: Religie is ten dode op geschreven
4: Geloven is onredelijk
=> proberen ontkrachten

1. Religie en wetenschap: historisch
2. Peter Harrison
Peter Harrison (º1955)
- Historicus, gespecialiseerd in de relatie tussen geloof en wetenschap
- Centraal: het beeld van een eeuwenoud conflict tussen geloof en wetenschap is een mythe
o “we zijn gewend om vanuit categorieën van vandaag de dag te kijken naar het
verleden, die kloppen niet als we willen begrijpen wat religie en wetenschap
(categorieën) betekenen in het verleden”
- Geschreven boeken:
o The Territories of Science and Religion (2015)
o Some New World: Myths of Supernatural Belief in a Secular Age (2024)

Vergelijking maps and territories
- Stel: historicus zegt dat hij bewijs vindt dat Israël en Egypte in oorlog waren vroeger
- Peter: kan niet, die landen bestonden nog niet in 16de eeuw; grondgebied bestond, maar
onafhankelijke staten Israël en Egypte nog niet
- Dit is exact wat er gebeurd als we zeggen dat wetenschap en religie altijd al in conflict
waren
- ‘Much contemporary discussion about science and religion assumes that there are discrete human
activities [or realities], ‘science’ and ‘religion’, which have had some unitary and enduring essence that
persists over time. … [T]his is not the case’ Harrison 2015, p. 6

3. Oudheid en middeleeuwen
Religie en wetenschap als deugden
- Thomas van Aquino integreerde Aristoteles’ werk in zijn denken



5

, - Deugd: een eigenschap die je perfectioneert of traint vb. deugd van de moed -> hoe wordt
je moedig? Door moedige dingen te doen, jezelf hierop trainen
- Religio = morele deugd (onderdeel van rechtvaardigheid) van eerbetoon aan God.
o ≠ systeem van opvattingen
o ≠ verschillende religies
o Onderdeel van rechtvaardigheid: aan iedereen geven wat hem toekomt
o Het is een deugd die ook een niet-christen kan hebben want die kan ook eer betonen
aan God
- Scientia = intellectuele deugd (= gewoonte die ons kenvermogen perfectioneert)
o = allerlei kengebieden
o Heeft te maken met het kennen van de wereld
o Beter worden in redeneren, conclusies trekken,…
o Doel: zelf een geleerder mens worden
=> zowel religie als wetenschap zijn innerlijke houdingen (eerbetoon – nadenken)
- ‘To make progress in science, then, was not to add to a body of systematic knowledge about the world, but
was to become more adept at drawing ‘scientific’ conclusions from general premises’ (Harrison 2015, 12).
=> In deze opvatting kunnen religie en wetenschap niet in conflict zijn

4. Vroegmoderne periode ca. 1500-1800
Religie en wetenschap worden ‘binnenstebuiten gekeerd’ (betekenissen v/d begrippen
veranderen)
- Protestantse Reformatie
o 2 protestantse hervormers: Martin Luther en Johannes Calvijn (reformatoren)
o Religie wordt confessie (een geloofssysteem met groepen)
 Veel commentaar op de kerk: geloof wordt centraal ipv kerkelijke praktijken
o Christelijke confessies staan model voor ‘wereldreligies’
 Europa valt uiteen qua religie
 Effect: verschillende kerken verhouden zich t.o.v. elkaar en moeten uitleggen
waarom ze niet meer tot hetzelfde behoren (focussen op hun overtuigingen)
 Proces van confessionalisering: o.b.v. hun overtuigingen zich distantiëren van
elkaar
 Gevolg: religieus zijn = het hebben van een bepaalde overtuiging (behoren
tot een club)
 Ontstaan van wereldreligies
o Van deugd (een houding) naar kwestie van opvattingen (extern fenomeen)
- Wetenschappelijke revolutie
o Nadruk verschuift
o Kwaliteit van denken naar hebben van kennis over de werkelijkheid (extern)
=> worden allebei systemen van overtuigingen, kunnen dus mogelijks in conflict komen, maar
nog niet het geval
- ‘Overstating the matter somewhat, in the Middle Ages scientific knowledge was an instrument for the
inculcation of scientific habits of mind; now scientific habits of mind are cultivated primarily as an
instrument for the production of scientific knowledge’ (Harrison 2015, 15).

Natural theology als synthese van religie en wetenschap
- Wetenschap als onderdeel van de theologie
o Francis Bacon (1561-1626): de filosofie van de natuur moet “uiterst nauwgezet
worden opgesteld, alsof er een eed gezworen is over de waarheid van elk
afzonderlijk feit ervan, aangezien ze het boek is van de werken Gods en als het ware
een tweede Schrift” (Novum Organon, 298).
 Tweede schrift = tweede bijbel
o Door het bestuderen van de wereld kunnen we ook iets leren over God, want Hij
heeft de wereld gecreëerd
o Impuls achter die natuurwetenschappelijke beweging is een religieuze beweging:
men wilt de natuur bestuderen omdat het voortkomt uit iets religieus
- Wetenschap bewijst religieuze claims



6

, o Wetenschappelijke ontdekkingen worden gebruikt om het bestaan v God te
onderbouwen
o Vb. onderzoek naar de bouw van het menselijk lichaam (= aanwijzing scheppende
kracht)
o Vb. design-argumenten voor het bestaan van God
- Veel wetenschappers zijn ook theologisch actief
o Opnieuw een aanwijzing dat religie en wetenschap systemen van opvattingen zijn
geworden (ze overlappen ipv in conflict te zijn)
o Vb. Isaac Newton (1643-1727)

5. Negentiende eeuw
Het einde van de synthese
- Religieuze kritiek
o Vb. Samuel Taylor Coleridge (1772-1834)
- Wetenschappelijke kritiek
o Nieuwe en ontwikkelende wetenschappen worden zelfstandige en raken los v/d
invloed v theologie
o Vb. Darwin en de evolutietheorie
Nieuwe verhouding: wetenschap kan/moet religie vervangen
- Vb. August Comte (1798-1857): 3 stadia waardoor samenleving beweegt
o Theologisch: door geesten en goden bewogen
o Metafysisch: alles door principes geregeld
o Positief-wetenschappelijk stadium: dan weten we dat de wereld is zoals de
wetenschap ons laat zien
 Die set moet zelf een soort religie worden, het positivisme; een religie vd
wetenschap
=> hier pas een clash tussen religie en wetenschap

6. De (on)mogelijkheid van conflict
De mogelijkheidsvoorwaarde voor conflict:
1: Religie en wetenschap gaan over hetzelfde op dezelfde manier
2: Religie en wetenschap komen tot verschillende conclusies
Die mogelijkheidsvoorwaarde ontstaat pas in de 19e eeuw, maar het conflict wordt van dan af op
het verleden geprojecteerd
- De Draper-White these
o John Draper, The History of the Conflict between Religion and Science (1874)
o Andrew White, History of the Warfare of Science with Theology in Christendom
(1896)
=> in die boeken werd beweerd dat religie en wetenschap al eeuwen met elkaar in
conflict lagen; projecteerden hun eigen categorieën op het verleden -> eeuwig idee v
conflict



7. Wat is religie?
2 definities, zijn het er niet over eens hoe het gedefinieerd moet worden:
- Substantiële definities (waar gaat het over)
o vb. ‘Religion is belief in spiritual beings’ (E. Tylor)-> religie is geloof in spirituele
wezens
o Probleem: includeert dingen die we geen religie zouden willen noemen vb. tante
gelooft in klopgeesten, zijn spirituele wezens, is die tante dan gelovig?
- Functionele definities (wat doet het)
o vb. ‘Religion is the state of being grasped by an ultimate concern’ (P. Tillich)
o Durkheim: religie gaat over gemeenschap, religie creëert gemeenschapszin en
solidariteit, groepsgevoel



7