FORENSISCH
WELZIJNSWERK
SAMENVATTING 2025/2026
,Inhoudsopgave
Kader en historiek .............................................................................................................................................................................................. 5
Inleiding ......................................................................................................................................................................................................... 5
1. Het concept ............................................................................................................................................................................................ 5
2. verhouding welzijn – Forensisch ............................................................................................................................................................ 7
3. Oorzaak complexiteit ............................................................................................................................................................................. 7
Historiek ........................................................................................................................................................................................................ 7
1. Geen FWZW .......................................................................................................................................................................................... 7
2. kiemen FWZW: reclassering via patronage............................................................................................................................................ 8
3. FWZW wordt autonoom ........................................................................................................................................................................ 9
4. FWZW meer autonoom (?) .................................................................................................................................................................. 12
Besluit .......................................................................................................................................................................................................... 14
Reader .......................................................................................................................................................................................................... 14
Vander Laenen, F., Vander Beken, T. & Bouverne-De Bie, M. (2012). Strafrecht en welzijnswerk........................................................ 14
Meyvis, W., Roose, R. & Vander Laenen, F. (2012). Van private reclassering naar maatschappelijke dienstverlening aan
justitiecliënteel. ........................................................................................................................................................................................ 15
Demir, Z. (2024). Beleidsnota 2024–2029 ............................................................................................................................................... 16
Hulp- en dienstverlening voor daders .............................................................................................................................................................. 17
Context ........................................................................................................................................................................................................ 17
achtergrond .............................................................................................................................................................................................. 17
FWZW voor gedetineerden ...................................................................................................................................................................... 17
Niet-gedetineerde justitiabelen ................................................................................................................................................................. 17
FWZW voor gedetineerden .......................................................................................................................................................................... 18
1. Noden en profiel gedetineerden............................................................................................................................................................ 18
2. Vanuit autonoom FWZW ..................................................................................................................................................................... 21
3. Vanuit jusitie verbonden FWZW ......................................................................................................................................................... 33
FWZW onder justitiële druk voor niet-gedetineerde justitiabelen ................................................................................................................ 36
1. Profiel en noden ................................................................................................................................................................................... 36
2. Vanuit autonoom FWZW ..................................................................................................................................................................... 37
3. Vanuit aan justitie gebonden FWZW ................................................................................................................................................... 39
Reader .......................................................................................................................................................................................................... 40
Polfliet, K., Vander Laenen, F. & Roose, R. (2012). Het beleid van de Vlaamse Gemeenschap inzake forensisch welzijnswerk ........... 40
Paterson, N., & Favril, L. (2024). Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden: het samenwerkingsakkoord van 2024. .......................... 41
Gastcollege: Beleidscoördinator hulp- en dienstverlening aan gedetineerden .................................................................................................. 42
Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden ................................................................................................................................................ 42
Coördinatie beleid .................................................................................................................................................................................... 42
Situering van de functie ............................................................................................................................................................................... 43
1
, mijn werkplaats ........................................................................................................................................................................................ 44
Opdracht ...................................................................................................................................................................................................... 45
Coördinatie hulp- en dienstverlening ....................................................................................................................................................... 45
Beleidsvoorbereiding- en ontwikkeling.................................................................................................................................................... 46
Samenwerking met justitie ....................................................................................................................................................................... 48
Uitdagingen ................................................................................................................................................................................................. 49
Conclusie ..................................................................................................................................................................................................... 49
Forensische geestelijke gezondheidszorg ......................................................................................................................................................... 49
Inleiding ....................................................................................................................................................................................................... 49
Internering ................................................................................................................................................................................................... 51
1. KAder .................................................................................................................................................................................................. 51
2. POpulatie ............................................................................................................................................................................................. 52
3. Zorgaanbod .......................................................................................................................................................................................... 54
Gedetineerden .............................................................................................................................................................................................. 56
1. Profiel .................................................................................................................................................................................................. 56
2. Beleid ................................................................................................................................................................................................... 57
3. Aanbod................................................................................................................................................................................................. 59
4. uitdagingen........................................................................................................................................................................................... 60
Reader .......................................................................................................................................................................................................... 60
Favril, L., & Dirkzwager, A. (2019). De psychische gezondheid van gedetineerden in België en Nederland: een systematisch overzicht.
................................................................................................................................................................................................................. 60
Gastcollege: Tandem ....................................................................................................................................................................................... 61
Tandem ........................................................................................................................................................................................................ 61
Indicatiestelling op basis van… ............................................................................................................................................................... 62
Modellen voor rehabilitatie van daders ............................................................................................................................................................ 64
doel .......................................................................................................................................................................................................... 64
RNR ............................................................................................................................................................................................................. 65
Risk (Who)............................................................................................................................................................................................... 66
Need (What)............................................................................................................................................................................................. 66
Responsivity (How) ................................................................................................................................................................................. 67
Overige principes ..................................................................................................................................................................................... 67
evaluatie ................................................................................................................................................................................................... 68
GLM ............................................................................................................................................................................................................ 69
Primary goods .......................................................................................................................................................................................... 69
Secondary goods ...................................................................................................................................................................................... 69
Obstakels.................................................................................................................................................................................................. 70
Criminaliteit ............................................................................................................................................................................................. 70
Behandeling ............................................................................................................................................................................................. 71
2
, Evaluatie .................................................................................................................................................................................................. 71
Reflectie ....................................................................................................................................................................................................... 72
differentiatie ............................................................................................................................................................................................. 72
integratie .................................................................................................................................................................................................. 72
beleid en praktijk...................................................................................................................................................................................... 72
Reader .......................................................................................................................................................................................................... 73
Bauwens, A. & Snaecken, S. (2010). Modellen van daderbegeleiding: op weg naar een geïntegreerd model? Panopticon, 31 (2), 42 – 57
................................................................................................................................................................................................................. 73
Risicotaxatie .................................................................................................................................................................................................... 74
Inleiding ....................................................................................................................................................................................................... 74
Methoden ..................................................................................................................................................................................................... 75
Ongestructureerd klinisch oordeel ............................................................................................................................................................ 75
Actuarieel oordeel .................................................................................................................................................................................... 75
Gestructureerd professioneel oordeel ....................................................................................................................................................... 75
Instrumenten ................................................................................................................................................................................................ 77
Static-99R ................................................................................................................................................................................................ 77
OxRec ...................................................................................................................................................................................................... 78
HCR-20 V3 .............................................................................................................................................................................................. 78
FAM ........................................................................................................................................................................................................ 78
Specifieke delicten ................................................................................................................................................................................... 78
Beschermde factoren ................................................................................................................................................................................ 79
SAPROF .................................................................................................................................................................................................. 79
Selectie van instrumenten ............................................................................................................................................................................ 79
doelstelling ............................................................................................................................................................................................... 79
Psychometrische kwaliteit ........................................................................................................................................................................ 79
Praktische overwegingen ......................................................................................................................................................................... 82
Risicocommunicatie..................................................................................................................................................................................... 82
Richtlijnen................................................................................................................................................................................................ 83
Risicomanagement ....................................................................................................................................................................................... 83
Reflecties ..................................................................................................................................................................................................... 85
Herstel en slachtofferbemiddeling ................................................................................................................................................................... 85
Inleiding ....................................................................................................................................................................................................... 85
maatschappelijke en juridische context .................................................................................................................................................... 85
Het concept ‘herstel’ ................................................................................................................................................................................ 86
Methodieken bij herstel, de rol van de bemiddelaar & ervaringen van daders ............................................................................................. 87
Moderator ................................................................................................................................................................................................ 87
Ervaringen dader ...................................................................................................................................................................................... 88
herstelgerichte detentie............................................................................................................................................................................. 89
3
, Dialooggroepen ........................................................................................................................................................................................ 90
andere detentievormen en herstel ............................................................................................................................................................. 90
HCA – Dienst voor herstelgerichte en constructieve afhandeling ............................................................................................................ 90
Effectiviteit .................................................................................................................................................................................................. 91
Reflecties bij de herstelgerichte benadering ................................................................................................................................................. 91
Justitiehuis ....................................................................................................................................................................................................... 93
Historiek justitiehuizen ................................................................................................................................................................................ 93
Ons Kompas................................................................................................................................................................................................. 94
Hervormingen binnen het Agentschap Justitie en Handhaving .................................................................................................................... 94
Organisatiestructuur ..................................................................................................................................................................................... 95
Justitiehuis Gent........................................................................................................................................................................................... 96
Strafuitvoeringsbeleid .................................................................................................................................................................................. 98
Methodologie: Risk Need Responsivity (Andrews & Bonta) ..................................................................................................................... 100
Toepassing RNR door psychologen ....................................................................................................................................................... 101
Risicomanagement ................................................................................................................................................................................. 102
Mandaten justitiehuis ................................................................................................................................................................................. 102
Toeleidingen naar de hulpverlening ....................................................................................................................................................... 106
Taken buiten mandaat ............................................................................................................................................................................ 108
Begeleiding en behandeling van mensen die SGG plegen ............................................................................................................................. 108
Seksueel grensoverschrijdend gedrag......................................................................................................................................................... 108
juridisch perspectief ............................................................................................................................................................................... 108
gezondheidsperspectief .......................................................................................................................................................................... 109
Mensen die SGG plegen......................................................................................................................................................................... 109
Specifieke groepen ................................................................................................................................................................................. 110
Risicofactoren ........................................................................................................................................................................................ 111
Ontstaansfactoren ................................................................................................................................................................................... 111
Begeleiding & therapie .............................................................................................................................................................................. 112
Hulp & recht .............................................................................................................................................................................................. 113
Hervalpreventie.......................................................................................................................................................................................... 113
Theoretisch kader ................................................................................................................................................................................... 113
Praktijkkader .......................................................................................................................................................................................... 115
Implementatie ........................................................................................................................................................................................ 116
Wees creatief.......................................................................................................................................................................................... 117
Feniks ............................................................................................................................................................................................................ 118
Voorstelling GGC Adentro ........................................................................................................................................................................ 118
Situering................................................................................................................................................................................................. 118
Project Feniks ............................................................................................................................................................................................ 120
4
, Onderzoeksrapport ‘‘Begeleiding en behandeling in de gevangenissen van Vlaanderen en Brussel van personen die zedenfeiten hebben
gepleegd’................................................................................................................................................................................................ 120
Oprichting van unit ............................................................................................................................................................................... 122
Instroom van gedetineerden op Feniks .................................................................................................................................................. 122
Dag-/weekstructuur voor gedetineerde op Feniks .................................................................................................................................. 123
Behandelaanbod volgens offerte ............................................................................................................................................................ 123
Behandelcontract.................................................................................................................................................................................... 124
Behandelaanbod in de praktijk ............................................................................................................................................................... 124
sociale vaardigheden .............................................................................................................................................................................. 125
Vlaggensysteem ..................................................................................................................................................................................... 125
Casuïstiek............................................................................................................................................................................................... 126
Andere activiteiten i.f.v. het project ....................................................................................................................................................... 128
Sterktes, moeilijkheden en uitdagingen voor Feniks .............................................................................................................................. 129
Kader en historiek
Centrale vragen
- Wat is forensisch welzijnswerk?
- Wat is het verschil tussen ‘autonoom’ en ‘aan justitie verbonden’ FWZW?
- Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
- Wat is de plaats van welzijnswerk in een justitiële context doorheen de tijd?
- Wat is de betekenis van de staatshervormingen voor FWZW?
- Wat is het verband tussen de historische evolutie en de complexiteit van FWZW?
Inleiding
Wat is forensisch welzijnswerk?
= welzijnswerk (welzijn nastreven van een individu, het collectief) binnen de forensische context
- Verhouding tussen justitie en welzijn
1. HET CONCEPT
Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon (1980)
- Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing, vervolging, straftoemeting en
strafuitvoering) = recht
- Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel of collectief) welzijn = hulp- en dienstverlening (hierna: HDV)
→ DUS: welzijnswerk binnen forensische context
- Moeilijkheid: welzijnswerk streeft per definitie welzijn na, maar in uw forensische context zitten we vaak met controle → dat
welzijn en die controle gaan botsen
Eenvoudig
Wat?
- Hulp- en dienstverlening
- … aan mensen die als dader, slachtoffer of naastbestaande (“justitiabelen”)
- … (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
Focus van dit opleidingsonderdeel = volwassen daders/verdachten
- Slachtoffers → Victimologie
- Minderjarigen → Jeugdcriminologie en Jeugdrecht
Voor wie? (doelgroep)
5
, - Mensen in contact met justitie
- Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
Door wie? (aanbod)
- Algemene (= wij gaan ervanuit dat er momenteel niemand een dader of slachtoffer is, de algemene populatie kan hier ook gebruik
van maken) maatschappelijke hulp- en dienstverlening → parapluterm die zeer veel zaken omvat
o Hulpverlening: verslavingszorg, geestelijke gezondheidszorg, VAPH, … = alles wat zich richt op een bepaalde
problematiek vb. GGZ
o Dienstverlening: VDAB, OCMW, onderwijs, sport, bibliotheken, … = veel breder, gaat over sport, cultuur, etc.
- Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of slachtoffers
o Justitieel Welzijnswerk (JWW), Slachtofferonthaal, Slachtofferhulp, Psychosociale Dienst (PSD), Justitiehuizen,
Moderator, …
→ Algemene HDV ook aan justitiabelen, categoriaal enkel aan justitiabelen
Complex
Complexiteit → door verschillen qua bevoegdheden, doelstellingen en opdrachtgevers
- Wat is finaliteit – wie is opdrachtgever?
- Organisatie en bevoegdheidsniveaus (Vlaams/federaal)
→ Onderscheid tussen autonoom en aan justitie verbonden (a.j.v.) FWZW
- Autonoom FWZW
o HDV dat autonoom van justitie werkt
o Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
- Aan justitie verbonden FWZW
o HDV in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
o Ook wel: Welzijnswerk ‘onder mandaat’ (van justitie) → je zit hier met een opdrachtgever
- Beide: HDV aan daders in justitiële context
Autonoom FWZW
= alles wat sociaal werk is (kort door den bocht)
→ Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
- Waarom? Iedereen recht op menswaardig leven (OCMW-wet 1976), óók daders (= recht op maatschappelijke hulp- en
dienstverlening)
- Opdrachtgever = de cliënt (vrijwilligheid – HDV op vraag van de cliënt) → de persoon zelf/de dader zelf klopt aan bij de hulp
(vb. jij gaat hulp vragen bij een psycholoog, of een drugverslaafde gaat zich inbrengen bij een verslavingsinstelling)
- Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
- Beroepsgeheim als hulpverlener
- Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW) (onderdeel) van Centrum Algemeen Welzijnswerk (CAW) → missie vertrekt van het
principe dat iedereen in de samenleving beschikt over gelijke basisrechten, en dat we deze ook moeten waarmaken
Rol van professional in welzijns- en gezondheidszorg
- Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
- Ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan samenleving
o Vanuit perspectief van individu (≠ vanuit justitie)
o Vraag- & behoeftegericht werken (noden)
- Combinatie van individueel (HDV) én structureel-maatschappelijk perspectief
o Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
o Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale ongelijkheid)
Aan justitie verbonden FWZW
- Welzijnswerk onder mandaat → aan een dienst om die hulp- en dienstverlening toe te voegen
o Van een opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons SRB)
o Vb: parket, (onderzoeks)rechter, gevangenisdirecteur, SURB, …
- Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding, …
- Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~ vb. advies)
- Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD) binnen DG EPI
6
, o Werk PSD = opvolging en begeleiding (binnen uw brede noemer van HDV) in functie van advies en re-integratie →
opdracht verschilt van ons JWW
2. VERHOUDING WELZIJN – FORENSISCH
Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
→ Spanningsveld welzijn – justitie (wat moet er primeren? Wat is onze finaliteit?)
- Fundamenteel: finaliteit
o Wat zijn de doelstellingen? Wat wil men bereiken?
- Praktisch/organisatorisch
o Hoe samenwerken? (~ verschillende opdrachtgever)
o Hoe informatie uitwisselen? (vb. beroepsgeheim)
Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na, justitie is finaal gericht op de bescherming van de samenleving
Essentie spanningsveld: hoeveel welzijn/justitie prevaleert? → ‘hulp en recht’ debat
- Recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) = welzijn (recht op maatschappelijk dienstverlening)
- Instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren (objectieve norm) = ‘binnenhalen van
hulpverleningstechnieken’
o Aanbieden aan mensen niet om te zorgen dat die zich beter voelt, maar om te zorgen dat er geen nieuwe SO zullen
vallen of feiten veroorzaakt worden
Welzijn als doel op zich of instrumentele inzet hulpverlening (middel)? Recht op menswaardig leven of rechtsconforme burgers?
→ Niet zo zwart/wit, we moeten het eerder als een continuüm zien
3. OORZAAK COMPLEXITEIT
Complexiteit heeft met twee zaken te maken
1. Ontstaansgeschiedenis
o Welzijnswerk ontwikkeld vanuit zowel privé-initiatief als overheidsinitiatief
2. Bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen
o 1980: opsplitsing bevoegdheden
▪ Autonoom FWZW = gemeenschappen
▪ Aan justitie verbonden FWZW = federaal
o 2014: zesde staatshervorming (Vlinderakkoord 2011)
▪ Onderscheid 1980 verandert, want deel van aan justitie verbonden FWZW (JH en ET) wordt
overgeheveld naar gemeenschappen
Historiek
1. GEEN FWZW
Ancien regime
15–17e eeuw, de dader wordt gebruikt…
Als voorbeeld
- Functie straf = vergelding en afschrikking
- Publieke voorbeeldstraffen
- Tentoon spreiden van ‘almacht van de vorst’
o 15e eeuw: lijfstraf = dominante strafvorm (~ lijfeigenen)
o 16e eeuw: hoogtepunt doodstraffen
Als werkkracht
- Einde middeleeuwen: opkomst mercantilisme – economie centraal
o Doodstraf niet zinvol want verlies van werkkracht → Ingezet als economische werkkrachten
- Opsluiten en (dwang)arbeid
o Ontstaan correctiehuizen en werkhuizen
- Van ‘verbeteren’ via arbeid → winstfinaliteit (eind 17e eeuw)
7
WELZIJNSWERK
SAMENVATTING 2025/2026
,Inhoudsopgave
Kader en historiek .............................................................................................................................................................................................. 5
Inleiding ......................................................................................................................................................................................................... 5
1. Het concept ............................................................................................................................................................................................ 5
2. verhouding welzijn – Forensisch ............................................................................................................................................................ 7
3. Oorzaak complexiteit ............................................................................................................................................................................. 7
Historiek ........................................................................................................................................................................................................ 7
1. Geen FWZW .......................................................................................................................................................................................... 7
2. kiemen FWZW: reclassering via patronage............................................................................................................................................ 8
3. FWZW wordt autonoom ........................................................................................................................................................................ 9
4. FWZW meer autonoom (?) .................................................................................................................................................................. 12
Besluit .......................................................................................................................................................................................................... 14
Reader .......................................................................................................................................................................................................... 14
Vander Laenen, F., Vander Beken, T. & Bouverne-De Bie, M. (2012). Strafrecht en welzijnswerk........................................................ 14
Meyvis, W., Roose, R. & Vander Laenen, F. (2012). Van private reclassering naar maatschappelijke dienstverlening aan
justitiecliënteel. ........................................................................................................................................................................................ 15
Demir, Z. (2024). Beleidsnota 2024–2029 ............................................................................................................................................... 16
Hulp- en dienstverlening voor daders .............................................................................................................................................................. 17
Context ........................................................................................................................................................................................................ 17
achtergrond .............................................................................................................................................................................................. 17
FWZW voor gedetineerden ...................................................................................................................................................................... 17
Niet-gedetineerde justitiabelen ................................................................................................................................................................. 17
FWZW voor gedetineerden .......................................................................................................................................................................... 18
1. Noden en profiel gedetineerden............................................................................................................................................................ 18
2. Vanuit autonoom FWZW ..................................................................................................................................................................... 21
3. Vanuit jusitie verbonden FWZW ......................................................................................................................................................... 33
FWZW onder justitiële druk voor niet-gedetineerde justitiabelen ................................................................................................................ 36
1. Profiel en noden ................................................................................................................................................................................... 36
2. Vanuit autonoom FWZW ..................................................................................................................................................................... 37
3. Vanuit aan justitie gebonden FWZW ................................................................................................................................................... 39
Reader .......................................................................................................................................................................................................... 40
Polfliet, K., Vander Laenen, F. & Roose, R. (2012). Het beleid van de Vlaamse Gemeenschap inzake forensisch welzijnswerk ........... 40
Paterson, N., & Favril, L. (2024). Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden: het samenwerkingsakkoord van 2024. .......................... 41
Gastcollege: Beleidscoördinator hulp- en dienstverlening aan gedetineerden .................................................................................................. 42
Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden ................................................................................................................................................ 42
Coördinatie beleid .................................................................................................................................................................................... 42
Situering van de functie ............................................................................................................................................................................... 43
1
, mijn werkplaats ........................................................................................................................................................................................ 44
Opdracht ...................................................................................................................................................................................................... 45
Coördinatie hulp- en dienstverlening ....................................................................................................................................................... 45
Beleidsvoorbereiding- en ontwikkeling.................................................................................................................................................... 46
Samenwerking met justitie ....................................................................................................................................................................... 48
Uitdagingen ................................................................................................................................................................................................. 49
Conclusie ..................................................................................................................................................................................................... 49
Forensische geestelijke gezondheidszorg ......................................................................................................................................................... 49
Inleiding ....................................................................................................................................................................................................... 49
Internering ................................................................................................................................................................................................... 51
1. KAder .................................................................................................................................................................................................. 51
2. POpulatie ............................................................................................................................................................................................. 52
3. Zorgaanbod .......................................................................................................................................................................................... 54
Gedetineerden .............................................................................................................................................................................................. 56
1. Profiel .................................................................................................................................................................................................. 56
2. Beleid ................................................................................................................................................................................................... 57
3. Aanbod................................................................................................................................................................................................. 59
4. uitdagingen........................................................................................................................................................................................... 60
Reader .......................................................................................................................................................................................................... 60
Favril, L., & Dirkzwager, A. (2019). De psychische gezondheid van gedetineerden in België en Nederland: een systematisch overzicht.
................................................................................................................................................................................................................. 60
Gastcollege: Tandem ....................................................................................................................................................................................... 61
Tandem ........................................................................................................................................................................................................ 61
Indicatiestelling op basis van… ............................................................................................................................................................... 62
Modellen voor rehabilitatie van daders ............................................................................................................................................................ 64
doel .......................................................................................................................................................................................................... 64
RNR ............................................................................................................................................................................................................. 65
Risk (Who)............................................................................................................................................................................................... 66
Need (What)............................................................................................................................................................................................. 66
Responsivity (How) ................................................................................................................................................................................. 67
Overige principes ..................................................................................................................................................................................... 67
evaluatie ................................................................................................................................................................................................... 68
GLM ............................................................................................................................................................................................................ 69
Primary goods .......................................................................................................................................................................................... 69
Secondary goods ...................................................................................................................................................................................... 69
Obstakels.................................................................................................................................................................................................. 70
Criminaliteit ............................................................................................................................................................................................. 70
Behandeling ............................................................................................................................................................................................. 71
2
, Evaluatie .................................................................................................................................................................................................. 71
Reflectie ....................................................................................................................................................................................................... 72
differentiatie ............................................................................................................................................................................................. 72
integratie .................................................................................................................................................................................................. 72
beleid en praktijk...................................................................................................................................................................................... 72
Reader .......................................................................................................................................................................................................... 73
Bauwens, A. & Snaecken, S. (2010). Modellen van daderbegeleiding: op weg naar een geïntegreerd model? Panopticon, 31 (2), 42 – 57
................................................................................................................................................................................................................. 73
Risicotaxatie .................................................................................................................................................................................................... 74
Inleiding ....................................................................................................................................................................................................... 74
Methoden ..................................................................................................................................................................................................... 75
Ongestructureerd klinisch oordeel ............................................................................................................................................................ 75
Actuarieel oordeel .................................................................................................................................................................................... 75
Gestructureerd professioneel oordeel ....................................................................................................................................................... 75
Instrumenten ................................................................................................................................................................................................ 77
Static-99R ................................................................................................................................................................................................ 77
OxRec ...................................................................................................................................................................................................... 78
HCR-20 V3 .............................................................................................................................................................................................. 78
FAM ........................................................................................................................................................................................................ 78
Specifieke delicten ................................................................................................................................................................................... 78
Beschermde factoren ................................................................................................................................................................................ 79
SAPROF .................................................................................................................................................................................................. 79
Selectie van instrumenten ............................................................................................................................................................................ 79
doelstelling ............................................................................................................................................................................................... 79
Psychometrische kwaliteit ........................................................................................................................................................................ 79
Praktische overwegingen ......................................................................................................................................................................... 82
Risicocommunicatie..................................................................................................................................................................................... 82
Richtlijnen................................................................................................................................................................................................ 83
Risicomanagement ....................................................................................................................................................................................... 83
Reflecties ..................................................................................................................................................................................................... 85
Herstel en slachtofferbemiddeling ................................................................................................................................................................... 85
Inleiding ....................................................................................................................................................................................................... 85
maatschappelijke en juridische context .................................................................................................................................................... 85
Het concept ‘herstel’ ................................................................................................................................................................................ 86
Methodieken bij herstel, de rol van de bemiddelaar & ervaringen van daders ............................................................................................. 87
Moderator ................................................................................................................................................................................................ 87
Ervaringen dader ...................................................................................................................................................................................... 88
herstelgerichte detentie............................................................................................................................................................................. 89
3
, Dialooggroepen ........................................................................................................................................................................................ 90
andere detentievormen en herstel ............................................................................................................................................................. 90
HCA – Dienst voor herstelgerichte en constructieve afhandeling ............................................................................................................ 90
Effectiviteit .................................................................................................................................................................................................. 91
Reflecties bij de herstelgerichte benadering ................................................................................................................................................. 91
Justitiehuis ....................................................................................................................................................................................................... 93
Historiek justitiehuizen ................................................................................................................................................................................ 93
Ons Kompas................................................................................................................................................................................................. 94
Hervormingen binnen het Agentschap Justitie en Handhaving .................................................................................................................... 94
Organisatiestructuur ..................................................................................................................................................................................... 95
Justitiehuis Gent........................................................................................................................................................................................... 96
Strafuitvoeringsbeleid .................................................................................................................................................................................. 98
Methodologie: Risk Need Responsivity (Andrews & Bonta) ..................................................................................................................... 100
Toepassing RNR door psychologen ....................................................................................................................................................... 101
Risicomanagement ................................................................................................................................................................................. 102
Mandaten justitiehuis ................................................................................................................................................................................. 102
Toeleidingen naar de hulpverlening ....................................................................................................................................................... 106
Taken buiten mandaat ............................................................................................................................................................................ 108
Begeleiding en behandeling van mensen die SGG plegen ............................................................................................................................. 108
Seksueel grensoverschrijdend gedrag......................................................................................................................................................... 108
juridisch perspectief ............................................................................................................................................................................... 108
gezondheidsperspectief .......................................................................................................................................................................... 109
Mensen die SGG plegen......................................................................................................................................................................... 109
Specifieke groepen ................................................................................................................................................................................. 110
Risicofactoren ........................................................................................................................................................................................ 111
Ontstaansfactoren ................................................................................................................................................................................... 111
Begeleiding & therapie .............................................................................................................................................................................. 112
Hulp & recht .............................................................................................................................................................................................. 113
Hervalpreventie.......................................................................................................................................................................................... 113
Theoretisch kader ................................................................................................................................................................................... 113
Praktijkkader .......................................................................................................................................................................................... 115
Implementatie ........................................................................................................................................................................................ 116
Wees creatief.......................................................................................................................................................................................... 117
Feniks ............................................................................................................................................................................................................ 118
Voorstelling GGC Adentro ........................................................................................................................................................................ 118
Situering................................................................................................................................................................................................. 118
Project Feniks ............................................................................................................................................................................................ 120
4
, Onderzoeksrapport ‘‘Begeleiding en behandeling in de gevangenissen van Vlaanderen en Brussel van personen die zedenfeiten hebben
gepleegd’................................................................................................................................................................................................ 120
Oprichting van unit ............................................................................................................................................................................... 122
Instroom van gedetineerden op Feniks .................................................................................................................................................. 122
Dag-/weekstructuur voor gedetineerde op Feniks .................................................................................................................................. 123
Behandelaanbod volgens offerte ............................................................................................................................................................ 123
Behandelcontract.................................................................................................................................................................................... 124
Behandelaanbod in de praktijk ............................................................................................................................................................... 124
sociale vaardigheden .............................................................................................................................................................................. 125
Vlaggensysteem ..................................................................................................................................................................................... 125
Casuïstiek............................................................................................................................................................................................... 126
Andere activiteiten i.f.v. het project ....................................................................................................................................................... 128
Sterktes, moeilijkheden en uitdagingen voor Feniks .............................................................................................................................. 129
Kader en historiek
Centrale vragen
- Wat is forensisch welzijnswerk?
- Wat is het verschil tussen ‘autonoom’ en ‘aan justitie verbonden’ FWZW?
- Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
- Wat is de plaats van welzijnswerk in een justitiële context doorheen de tijd?
- Wat is de betekenis van de staatshervormingen voor FWZW?
- Wat is het verband tussen de historische evolutie en de complexiteit van FWZW?
Inleiding
Wat is forensisch welzijnswerk?
= welzijnswerk (welzijn nastreven van een individu, het collectief) binnen de forensische context
- Verhouding tussen justitie en welzijn
1. HET CONCEPT
Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon (1980)
- Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing, vervolging, straftoemeting en
strafuitvoering) = recht
- Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel of collectief) welzijn = hulp- en dienstverlening (hierna: HDV)
→ DUS: welzijnswerk binnen forensische context
- Moeilijkheid: welzijnswerk streeft per definitie welzijn na, maar in uw forensische context zitten we vaak met controle → dat
welzijn en die controle gaan botsen
Eenvoudig
Wat?
- Hulp- en dienstverlening
- … aan mensen die als dader, slachtoffer of naastbestaande (“justitiabelen”)
- … (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
Focus van dit opleidingsonderdeel = volwassen daders/verdachten
- Slachtoffers → Victimologie
- Minderjarigen → Jeugdcriminologie en Jeugdrecht
Voor wie? (doelgroep)
5
, - Mensen in contact met justitie
- Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
Door wie? (aanbod)
- Algemene (= wij gaan ervanuit dat er momenteel niemand een dader of slachtoffer is, de algemene populatie kan hier ook gebruik
van maken) maatschappelijke hulp- en dienstverlening → parapluterm die zeer veel zaken omvat
o Hulpverlening: verslavingszorg, geestelijke gezondheidszorg, VAPH, … = alles wat zich richt op een bepaalde
problematiek vb. GGZ
o Dienstverlening: VDAB, OCMW, onderwijs, sport, bibliotheken, … = veel breder, gaat over sport, cultuur, etc.
- Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of slachtoffers
o Justitieel Welzijnswerk (JWW), Slachtofferonthaal, Slachtofferhulp, Psychosociale Dienst (PSD), Justitiehuizen,
Moderator, …
→ Algemene HDV ook aan justitiabelen, categoriaal enkel aan justitiabelen
Complex
Complexiteit → door verschillen qua bevoegdheden, doelstellingen en opdrachtgevers
- Wat is finaliteit – wie is opdrachtgever?
- Organisatie en bevoegdheidsniveaus (Vlaams/federaal)
→ Onderscheid tussen autonoom en aan justitie verbonden (a.j.v.) FWZW
- Autonoom FWZW
o HDV dat autonoom van justitie werkt
o Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
- Aan justitie verbonden FWZW
o HDV in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
o Ook wel: Welzijnswerk ‘onder mandaat’ (van justitie) → je zit hier met een opdrachtgever
- Beide: HDV aan daders in justitiële context
Autonoom FWZW
= alles wat sociaal werk is (kort door den bocht)
→ Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
- Waarom? Iedereen recht op menswaardig leven (OCMW-wet 1976), óók daders (= recht op maatschappelijke hulp- en
dienstverlening)
- Opdrachtgever = de cliënt (vrijwilligheid – HDV op vraag van de cliënt) → de persoon zelf/de dader zelf klopt aan bij de hulp
(vb. jij gaat hulp vragen bij een psycholoog, of een drugverslaafde gaat zich inbrengen bij een verslavingsinstelling)
- Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
- Beroepsgeheim als hulpverlener
- Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW) (onderdeel) van Centrum Algemeen Welzijnswerk (CAW) → missie vertrekt van het
principe dat iedereen in de samenleving beschikt over gelijke basisrechten, en dat we deze ook moeten waarmaken
Rol van professional in welzijns- en gezondheidszorg
- Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
- Ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan samenleving
o Vanuit perspectief van individu (≠ vanuit justitie)
o Vraag- & behoeftegericht werken (noden)
- Combinatie van individueel (HDV) én structureel-maatschappelijk perspectief
o Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
o Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale ongelijkheid)
Aan justitie verbonden FWZW
- Welzijnswerk onder mandaat → aan een dienst om die hulp- en dienstverlening toe te voegen
o Van een opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons SRB)
o Vb: parket, (onderzoeks)rechter, gevangenisdirecteur, SURB, …
- Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding, …
- Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~ vb. advies)
- Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD) binnen DG EPI
6
, o Werk PSD = opvolging en begeleiding (binnen uw brede noemer van HDV) in functie van advies en re-integratie →
opdracht verschilt van ons JWW
2. VERHOUDING WELZIJN – FORENSISCH
Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
→ Spanningsveld welzijn – justitie (wat moet er primeren? Wat is onze finaliteit?)
- Fundamenteel: finaliteit
o Wat zijn de doelstellingen? Wat wil men bereiken?
- Praktisch/organisatorisch
o Hoe samenwerken? (~ verschillende opdrachtgever)
o Hoe informatie uitwisselen? (vb. beroepsgeheim)
Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na, justitie is finaal gericht op de bescherming van de samenleving
Essentie spanningsveld: hoeveel welzijn/justitie prevaleert? → ‘hulp en recht’ debat
- Recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) = welzijn (recht op maatschappelijk dienstverlening)
- Instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren (objectieve norm) = ‘binnenhalen van
hulpverleningstechnieken’
o Aanbieden aan mensen niet om te zorgen dat die zich beter voelt, maar om te zorgen dat er geen nieuwe SO zullen
vallen of feiten veroorzaakt worden
Welzijn als doel op zich of instrumentele inzet hulpverlening (middel)? Recht op menswaardig leven of rechtsconforme burgers?
→ Niet zo zwart/wit, we moeten het eerder als een continuüm zien
3. OORZAAK COMPLEXITEIT
Complexiteit heeft met twee zaken te maken
1. Ontstaansgeschiedenis
o Welzijnswerk ontwikkeld vanuit zowel privé-initiatief als overheidsinitiatief
2. Bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen
o 1980: opsplitsing bevoegdheden
▪ Autonoom FWZW = gemeenschappen
▪ Aan justitie verbonden FWZW = federaal
o 2014: zesde staatshervorming (Vlinderakkoord 2011)
▪ Onderscheid 1980 verandert, want deel van aan justitie verbonden FWZW (JH en ET) wordt
overgeheveld naar gemeenschappen
Historiek
1. GEEN FWZW
Ancien regime
15–17e eeuw, de dader wordt gebruikt…
Als voorbeeld
- Functie straf = vergelding en afschrikking
- Publieke voorbeeldstraffen
- Tentoon spreiden van ‘almacht van de vorst’
o 15e eeuw: lijfstraf = dominante strafvorm (~ lijfeigenen)
o 16e eeuw: hoogtepunt doodstraffen
Als werkkracht
- Einde middeleeuwen: opkomst mercantilisme – economie centraal
o Doodstraf niet zinvol want verlies van werkkracht → Ingezet als economische werkkrachten
- Opsluiten en (dwang)arbeid
o Ontstaan correctiehuizen en werkhuizen
- Van ‘verbeteren’ via arbeid → winstfinaliteit (eind 17e eeuw)
7
