Les 1: introductie
Mensen worden in het dagelijks leven voortdurend door anderen beïnvloed. Sociale psychologie gaat
over de invloed die mensen al dan niet bedoeld op elkaar uitoefenen.
Alledaagse verschijnselen
Gezond verstand ≠ verstand van sociale psychologie.
Illustraties
Tegenpolen trekken elkaar aan Fout, mensen vallen eerder op iemand
die op hen lijkt.
Eerste indruk is de beste Fout, meest juiste indruk heb je van
mensen die je al langer en dus beter kent.
Brainstormen levert het meeste ideeën Fout, mensen in groep komen tot minder
(nieuwe) ideeën. Het is beter om voor de
brainstorm individueel na te denken,
daarna ideeën uitwisselen met elkaar.
Slijmen werkt Juist, het werkt meestal.
Hard-to-get-spelen werkt Te weinig wetenschappelijke info om
uitsluitsel over te geven.
Definitie sociale psychologie
• Wetenschappelijke studie over gedachten, gevoelens en gedragingen
• Beïnvloeding al dan niet bewust
• Door werkelijke of voorgestelde aanwezigheid van andere mensen
Wetenschappelijk = controleerbaar en herhaalbaar
• Verzamelen van documenten en voorwerpen
• Mensen vragen om informatie
• Observeren van mensen
• Experimenteren
Wanneer men al deze vormen nu op een zodanige wijze doet dat het controleerbaar en herhaalbaar
(methodisch) is, is men wetenschappelijk bezig.
Interpretatie van lichaamsreacties en situatie
• Hartslag-experiment
Stuart Valins (1966) liet mannelijke studenten een reeks foto’s van meisjes beoordelen, terwijl
ze zogezegd hun eigen hartslag hoorden. In feite ging het niet om hun werkelijke hartslag, maar
om een namaakgeluid dat door de proefleider zelf gevarieerd kon worden. Zo kon die ervoor
zorgen dat ze, op een volstrekt willekeurige basis, bij sommige foto’s een iets sneller en bij
andere een iets trager hartritme te horen kregen. Wat bleek? Foto’s waarbij de deelnemers een
versnelde hartslag meenden te horen, werden gemiddeld aantrekkelijker beoordeeld dan die
waarbij hun hart schijnbaar trager ging kloppen. Uit hun vermeende hartritmeveranderingen
leidden ze dus af dat ze zich blijkbaar meer of minder aangesproken voelden door de
gepresenteerde foto’s.
• Interview na oversteken wankele loopbrug over ravijn
Donald Dutton en Arthur Aron (1974).
De deelnemers waren allen mannen, die in een natuurpark net een vervaarlijk wiebelende
houten loopbrug over een ravijn waren overgestoken. Daar werden ze opgewacht door een
, aantrekkelijke jonge vrouw, die hen vroeg om enkele vragen te beantwoorden, zogezegd over de
invloed van de natuur op de creativiteit. Sommige deelnemers werden meteen na het
oversteken van de brug gecontacteerd door de interviewster, anderen konden eerst enkele
minuten tot rust komen. Na het beëindigen van het interview, vertelde ze hun dat ze nu geen tijd
had om opheldering te geven bij de proef, maar ze schreef haar naam en telefoonnummer op
een papiertje en gaf het de deelnemers mee, met de boodschap dat ze haar konden opbellen
indien ze meer uitleg wilden.
Achteraf bleek er een duidelijk verschil te bestaan in het aantal deelnemers dat haar
contacteerde. In de conditie waarin ze meteen ondervraagd werden, waren het er dubbel
zoveel (zo’n 65 procent) als in de andere conditie (zo’n 30 procent). Volgens de onderzoekers
kon dat enkel te maken hebben met het verschil in de hoeveelheid fysiologische arousal, dat –
bij gebrek aan een rustperiode – bij hen veel hoger lag, en dat zij (ongeveer zoals de deelnemers
in het experiment van Vallins, 1966) toegeschreven hadden aan de charmes van de
interviewster.
Sociaal – psychologisch perspectief
Het sociaalpsychologisch perspectief bestudeert hoe mensen elkaar beïnvloeden en hoe gedrag
ontstaat in sociale situaties en groepen.
1. Gedrag hangt af van de situatie
Mensen gedragen zich anders afhankelijken van wie erbij is en welke verwachtingen er zijn.
2. We reageren op onze interpretatie van de werkelijkheid
Niet de situatie zelf, maar hoe jij die begrijpt, bepaalt je gedrag.
3. Rollen en normen sturen ons
Iedereen heeft sociale rollen. Die rollen gaan samen met normen: wat normaal of gewenst
gedrag is binnen een groep.
4. De groep beïnvloedt ons gedrag
Groepen kunnen motiveren, maar ook druk zetten. Samenwerking, conflicten, conformiteit en
groepsdenken zijn typische sociaalpsychologische processen
“Wall Street Game” vs. “Community Game”-experiment.
Onderzoeksassistenten delen studenten in in een competitieve groep en in een coöperatieve groep op
basis van hun kennis van de studenten. Studenten worden uitgenodigd om voor een psychologisch
experiment een spel te komen spelen.
• 50% : Het beursspel 50% Het gemeenschapsspel .
• Het spel zelf was hetzelfde wat leidde tot 4 groepen.
Conclusie: mensen worden heel sterk bepaald door de situatie
waarin ze zich bevinden.
Belangrijk voor sociaal werk
Je begrijpt beter waarom mensen zich in groepen zo gedragen. Je ziet sneller miscommunicatie,
conflicten of groepsdruk. Je kan inclusie, participatie en samenwerking bewuster begeleiden. Je leert
kijken naar gedrag in context, niet alleen naar het individu.
,De kracht van de situatie
Het Stanford Prison Experiment van Phil Zimbardo
Wat is het probleem van het gevangenissysteem :
• Oorzaak bewakers?
• Oorzaak gevangenen?
• Oorzaak structuur in gevangenis?
Hypothese: Wanneer gewone burgers de rol spelen van bewaker en gevangene in een namaak
gevangenis en
• Er ontstaat geen vijandigheid en vervreemding persoonskenmerken van bewakers of
gevangenen oorzaak van onprettige sfeer in gevangenis
• Er ontstaat een gelijkaardige situatie zoals in echte gevangenissen structuur van gevangenis
op zich is belangrijkste oorzaak
Voor het experiment werden mannelijke studenten gezocht via een advertentie in de krant. In totaal
reageerden zeventig kandidaten. Zij moesten eerst psychologische tests afleggen om te controleren of
ze mentaal stabiel waren. Uiteindelijk werden vierentwintig studenten geselecteerd om deel te nemen
aan het experiment.
In de kelder van de Stanford University werd een namaakgevangenis ingericht. Er was geen daglicht en
de ruimte bestond enkel uit cellen en een gang. In die gang bevond zich ook een kleine bezemkast die
werd gebruikt als eenzame opsluiting. De deelnemers wisten niet dat er verborgen camera’s en een
intercomsysteem aanwezig waren.
De rollen van gevangenen en bewakers werden willekeurig toegewezen door middel van kop of munt.
De gevangenen werden bij de start gefouilleerd en moesten een wit hemdje dragen. Dit was bedoeld
om hen te ontmenselijken en hun individualiteit weg te nemen. In plaats van hun haar af te scheren,
kregen ze een nylonkous over hun hoofd. Hun naam werd vervangen door een nummer en ze moesten
een ketting rond hun enkel dragen, als voortdurende herinnering aan hun gevangenschap.
De bewakers kregen de opdracht om respect en orde af te dwingen. Ze droegen een uniform, een
fluitje, een wapenstok en een zonnebril met spiegelglazen. Die bril zorgde ervoor dat oogcontact met
de gevangenen werd vermeden, wat de afstand tussen beide groepen vergrootte. De bewakers
werkten in shiften van acht uur.
Op de eerste dag vond midden in de nacht, om 2u30, de eerste telling plaats. De gevangenen vonden
dit aanvankelijk grappig en namen het experiment nog niet serieus. De bewakers reageerden door hen
te straffen met fysieke oefeningen, zoals pompen.
Op de tweede dag brak er een opstand uit onder de gevangenen. De bewakers raakten gefrustreerd,
ook tegenover elkaar, en besloten hard op te treden. Ze gebruikten geweld om de orde te herstellen:
bedden werden afgenomen, toiletten niet meer geleegd en zelfs een brandblusapparaat werd ingezet.
Vanaf dat moment kregen de bewakers volledig de macht over de gevangenen.
Na 36 uur begon één van de gevangenen ernstige psychologische problemen te vertonen. Hij kreeg
acute stressreacties en mocht het experiment vroegtijdig verlaten.
Later mochten de ouders van de gevangenen op bezoek komen. De gevangenis werd vooraf
opgeruimd om er minder ernstig uit te zien. Toch merkten sommige ouders dat hun zoon zich duidelijk
niet normaal gedroeg en ze dienden klachten in bij Zimbardo, die zelf de rol van gevangenisdirecteur
speelde.
, Ondertussen ontstond bij de bewakers het gerucht dat de gevangene die het experiment had verlaten,
zou terugkomen om de anderen te bevrijden. Uit angst werden de gevangenen geblinddoekt en tijdelijk
naar een andere verdieping van de universiteit gebracht.
In een ander incident vroeg een gevangene om een dokter te spreken, maar hij kwam bij Zimbardo
terecht. Nadat Zimbardo de ruimte had verlaten, hoorde de gevangene hoe andere gevangenen slecht
over hem spraken en hem de schuld gaven van hun straffen. Dit brak hem emotioneel volledig en ook
hij mocht het experiment verlaten.
Tijdens het experiment konden drie types gevangenen worden onderscheiden: zij die probeerden alles
correct te doen, de rebelse gevangenen en degenen die emotioneel instortten. Ook bij de bewakers
waren er drie types: vijandige bewakers, strenge maar rechtvaardige bewakers en bewakers die eerder
“goed” probeerden te zijn.
Na enkele dagen kwam een collega van Zimbardo het experiment observeren. Zij wees hem op de
ernstige psychologische toestand van de gevangenen. Daarop besliste Zimbardo om het experiment
na zes dagen stop te zetten, terwijl het oorspronkelijk één tot twee weken had moeten duren.
Na afloop werden alle deelnemers nog psychologisch opgevolgd .
Besluit: Geen afwijkende persoonlijkheden vóór het experiment de situatie zelf is verantwoordelijk
voor het gedrag van de deelnemers
Kritiek
Rolgedrag Deelnemers speelden de ‘rol’ van gevangene / bewaker volgens de
stereotypen
Reactie Zimbardo :
• Ook beginnende bewakers eerst gedrag volgens stereotypen
• Vooral tegen einde van experiment extreem gedrag
• Fysiek geweld en vernederingen vanwege de bewakers
overschreden de grenzen van normaal rollenspel
• Bewakers strenger tegen gevangenen toen ze dachten dat
niemand toekeek
Deontologische bezwaren Is het wel ethisch verantwoord?
Reactie Zimbardo :
• Psychologisch onderzoek is gerechtvaardigd indien de baten
(nieuwe kennis) opweegt tegen de kosten.
• Proefpersonen gaven vooraf toestemming.
• Geen vraag/klacht van collega’s
• Deelnemers geven zelf aan veel geleerd te hebben over zichzelf
• Veel invloed op publieke opinie
Hoewel het gevangenisexperiment van Zimbardo heel wat interessante inzichten opleverde, is het
toch geen toonbeeld van hoe men het best aan wetenschappelijk onderzoek doet in de sociale
psychologie. Dat heeft niet alleen te maken met de ethische kant van de zaak, maar ook
methodologisch.
Nu blijkt dat het experiment niet zo is opgezet als Zimbardo altijd stelde… Hij heeft het experiment zo
gemanipuleerd om kostte wat het kost zijn ‘Lucifer Effect’ te bewijzen: morele mensen stellen
gemakkelijk immoreel gedrag als je een beetje prutst aan de omstandigheden
Mensen worden in het dagelijks leven voortdurend door anderen beïnvloed. Sociale psychologie gaat
over de invloed die mensen al dan niet bedoeld op elkaar uitoefenen.
Alledaagse verschijnselen
Gezond verstand ≠ verstand van sociale psychologie.
Illustraties
Tegenpolen trekken elkaar aan Fout, mensen vallen eerder op iemand
die op hen lijkt.
Eerste indruk is de beste Fout, meest juiste indruk heb je van
mensen die je al langer en dus beter kent.
Brainstormen levert het meeste ideeën Fout, mensen in groep komen tot minder
(nieuwe) ideeën. Het is beter om voor de
brainstorm individueel na te denken,
daarna ideeën uitwisselen met elkaar.
Slijmen werkt Juist, het werkt meestal.
Hard-to-get-spelen werkt Te weinig wetenschappelijke info om
uitsluitsel over te geven.
Definitie sociale psychologie
• Wetenschappelijke studie over gedachten, gevoelens en gedragingen
• Beïnvloeding al dan niet bewust
• Door werkelijke of voorgestelde aanwezigheid van andere mensen
Wetenschappelijk = controleerbaar en herhaalbaar
• Verzamelen van documenten en voorwerpen
• Mensen vragen om informatie
• Observeren van mensen
• Experimenteren
Wanneer men al deze vormen nu op een zodanige wijze doet dat het controleerbaar en herhaalbaar
(methodisch) is, is men wetenschappelijk bezig.
Interpretatie van lichaamsreacties en situatie
• Hartslag-experiment
Stuart Valins (1966) liet mannelijke studenten een reeks foto’s van meisjes beoordelen, terwijl
ze zogezegd hun eigen hartslag hoorden. In feite ging het niet om hun werkelijke hartslag, maar
om een namaakgeluid dat door de proefleider zelf gevarieerd kon worden. Zo kon die ervoor
zorgen dat ze, op een volstrekt willekeurige basis, bij sommige foto’s een iets sneller en bij
andere een iets trager hartritme te horen kregen. Wat bleek? Foto’s waarbij de deelnemers een
versnelde hartslag meenden te horen, werden gemiddeld aantrekkelijker beoordeeld dan die
waarbij hun hart schijnbaar trager ging kloppen. Uit hun vermeende hartritmeveranderingen
leidden ze dus af dat ze zich blijkbaar meer of minder aangesproken voelden door de
gepresenteerde foto’s.
• Interview na oversteken wankele loopbrug over ravijn
Donald Dutton en Arthur Aron (1974).
De deelnemers waren allen mannen, die in een natuurpark net een vervaarlijk wiebelende
houten loopbrug over een ravijn waren overgestoken. Daar werden ze opgewacht door een
, aantrekkelijke jonge vrouw, die hen vroeg om enkele vragen te beantwoorden, zogezegd over de
invloed van de natuur op de creativiteit. Sommige deelnemers werden meteen na het
oversteken van de brug gecontacteerd door de interviewster, anderen konden eerst enkele
minuten tot rust komen. Na het beëindigen van het interview, vertelde ze hun dat ze nu geen tijd
had om opheldering te geven bij de proef, maar ze schreef haar naam en telefoonnummer op
een papiertje en gaf het de deelnemers mee, met de boodschap dat ze haar konden opbellen
indien ze meer uitleg wilden.
Achteraf bleek er een duidelijk verschil te bestaan in het aantal deelnemers dat haar
contacteerde. In de conditie waarin ze meteen ondervraagd werden, waren het er dubbel
zoveel (zo’n 65 procent) als in de andere conditie (zo’n 30 procent). Volgens de onderzoekers
kon dat enkel te maken hebben met het verschil in de hoeveelheid fysiologische arousal, dat –
bij gebrek aan een rustperiode – bij hen veel hoger lag, en dat zij (ongeveer zoals de deelnemers
in het experiment van Vallins, 1966) toegeschreven hadden aan de charmes van de
interviewster.
Sociaal – psychologisch perspectief
Het sociaalpsychologisch perspectief bestudeert hoe mensen elkaar beïnvloeden en hoe gedrag
ontstaat in sociale situaties en groepen.
1. Gedrag hangt af van de situatie
Mensen gedragen zich anders afhankelijken van wie erbij is en welke verwachtingen er zijn.
2. We reageren op onze interpretatie van de werkelijkheid
Niet de situatie zelf, maar hoe jij die begrijpt, bepaalt je gedrag.
3. Rollen en normen sturen ons
Iedereen heeft sociale rollen. Die rollen gaan samen met normen: wat normaal of gewenst
gedrag is binnen een groep.
4. De groep beïnvloedt ons gedrag
Groepen kunnen motiveren, maar ook druk zetten. Samenwerking, conflicten, conformiteit en
groepsdenken zijn typische sociaalpsychologische processen
“Wall Street Game” vs. “Community Game”-experiment.
Onderzoeksassistenten delen studenten in in een competitieve groep en in een coöperatieve groep op
basis van hun kennis van de studenten. Studenten worden uitgenodigd om voor een psychologisch
experiment een spel te komen spelen.
• 50% : Het beursspel 50% Het gemeenschapsspel .
• Het spel zelf was hetzelfde wat leidde tot 4 groepen.
Conclusie: mensen worden heel sterk bepaald door de situatie
waarin ze zich bevinden.
Belangrijk voor sociaal werk
Je begrijpt beter waarom mensen zich in groepen zo gedragen. Je ziet sneller miscommunicatie,
conflicten of groepsdruk. Je kan inclusie, participatie en samenwerking bewuster begeleiden. Je leert
kijken naar gedrag in context, niet alleen naar het individu.
,De kracht van de situatie
Het Stanford Prison Experiment van Phil Zimbardo
Wat is het probleem van het gevangenissysteem :
• Oorzaak bewakers?
• Oorzaak gevangenen?
• Oorzaak structuur in gevangenis?
Hypothese: Wanneer gewone burgers de rol spelen van bewaker en gevangene in een namaak
gevangenis en
• Er ontstaat geen vijandigheid en vervreemding persoonskenmerken van bewakers of
gevangenen oorzaak van onprettige sfeer in gevangenis
• Er ontstaat een gelijkaardige situatie zoals in echte gevangenissen structuur van gevangenis
op zich is belangrijkste oorzaak
Voor het experiment werden mannelijke studenten gezocht via een advertentie in de krant. In totaal
reageerden zeventig kandidaten. Zij moesten eerst psychologische tests afleggen om te controleren of
ze mentaal stabiel waren. Uiteindelijk werden vierentwintig studenten geselecteerd om deel te nemen
aan het experiment.
In de kelder van de Stanford University werd een namaakgevangenis ingericht. Er was geen daglicht en
de ruimte bestond enkel uit cellen en een gang. In die gang bevond zich ook een kleine bezemkast die
werd gebruikt als eenzame opsluiting. De deelnemers wisten niet dat er verborgen camera’s en een
intercomsysteem aanwezig waren.
De rollen van gevangenen en bewakers werden willekeurig toegewezen door middel van kop of munt.
De gevangenen werden bij de start gefouilleerd en moesten een wit hemdje dragen. Dit was bedoeld
om hen te ontmenselijken en hun individualiteit weg te nemen. In plaats van hun haar af te scheren,
kregen ze een nylonkous over hun hoofd. Hun naam werd vervangen door een nummer en ze moesten
een ketting rond hun enkel dragen, als voortdurende herinnering aan hun gevangenschap.
De bewakers kregen de opdracht om respect en orde af te dwingen. Ze droegen een uniform, een
fluitje, een wapenstok en een zonnebril met spiegelglazen. Die bril zorgde ervoor dat oogcontact met
de gevangenen werd vermeden, wat de afstand tussen beide groepen vergrootte. De bewakers
werkten in shiften van acht uur.
Op de eerste dag vond midden in de nacht, om 2u30, de eerste telling plaats. De gevangenen vonden
dit aanvankelijk grappig en namen het experiment nog niet serieus. De bewakers reageerden door hen
te straffen met fysieke oefeningen, zoals pompen.
Op de tweede dag brak er een opstand uit onder de gevangenen. De bewakers raakten gefrustreerd,
ook tegenover elkaar, en besloten hard op te treden. Ze gebruikten geweld om de orde te herstellen:
bedden werden afgenomen, toiletten niet meer geleegd en zelfs een brandblusapparaat werd ingezet.
Vanaf dat moment kregen de bewakers volledig de macht over de gevangenen.
Na 36 uur begon één van de gevangenen ernstige psychologische problemen te vertonen. Hij kreeg
acute stressreacties en mocht het experiment vroegtijdig verlaten.
Later mochten de ouders van de gevangenen op bezoek komen. De gevangenis werd vooraf
opgeruimd om er minder ernstig uit te zien. Toch merkten sommige ouders dat hun zoon zich duidelijk
niet normaal gedroeg en ze dienden klachten in bij Zimbardo, die zelf de rol van gevangenisdirecteur
speelde.
, Ondertussen ontstond bij de bewakers het gerucht dat de gevangene die het experiment had verlaten,
zou terugkomen om de anderen te bevrijden. Uit angst werden de gevangenen geblinddoekt en tijdelijk
naar een andere verdieping van de universiteit gebracht.
In een ander incident vroeg een gevangene om een dokter te spreken, maar hij kwam bij Zimbardo
terecht. Nadat Zimbardo de ruimte had verlaten, hoorde de gevangene hoe andere gevangenen slecht
over hem spraken en hem de schuld gaven van hun straffen. Dit brak hem emotioneel volledig en ook
hij mocht het experiment verlaten.
Tijdens het experiment konden drie types gevangenen worden onderscheiden: zij die probeerden alles
correct te doen, de rebelse gevangenen en degenen die emotioneel instortten. Ook bij de bewakers
waren er drie types: vijandige bewakers, strenge maar rechtvaardige bewakers en bewakers die eerder
“goed” probeerden te zijn.
Na enkele dagen kwam een collega van Zimbardo het experiment observeren. Zij wees hem op de
ernstige psychologische toestand van de gevangenen. Daarop besliste Zimbardo om het experiment
na zes dagen stop te zetten, terwijl het oorspronkelijk één tot twee weken had moeten duren.
Na afloop werden alle deelnemers nog psychologisch opgevolgd .
Besluit: Geen afwijkende persoonlijkheden vóór het experiment de situatie zelf is verantwoordelijk
voor het gedrag van de deelnemers
Kritiek
Rolgedrag Deelnemers speelden de ‘rol’ van gevangene / bewaker volgens de
stereotypen
Reactie Zimbardo :
• Ook beginnende bewakers eerst gedrag volgens stereotypen
• Vooral tegen einde van experiment extreem gedrag
• Fysiek geweld en vernederingen vanwege de bewakers
overschreden de grenzen van normaal rollenspel
• Bewakers strenger tegen gevangenen toen ze dachten dat
niemand toekeek
Deontologische bezwaren Is het wel ethisch verantwoord?
Reactie Zimbardo :
• Psychologisch onderzoek is gerechtvaardigd indien de baten
(nieuwe kennis) opweegt tegen de kosten.
• Proefpersonen gaven vooraf toestemming.
• Geen vraag/klacht van collega’s
• Deelnemers geven zelf aan veel geleerd te hebben over zichzelf
• Veel invloed op publieke opinie
Hoewel het gevangenisexperiment van Zimbardo heel wat interessante inzichten opleverde, is het
toch geen toonbeeld van hoe men het best aan wetenschappelijk onderzoek doet in de sociale
psychologie. Dat heeft niet alleen te maken met de ethische kant van de zaak, maar ook
methodologisch.
Nu blijkt dat het experiment niet zo is opgezet als Zimbardo altijd stelde… Hij heeft het experiment zo
gemanipuleerd om kostte wat het kost zijn ‘Lucifer Effect’ te bewijzen: morele mensen stellen
gemakkelijk immoreel gedrag als je een beetje prutst aan de omstandigheden
