Kwalitatieve onderzoeksmethoden
1 Inleiding kwalitatief onderzoek
Onderzoek = iets wat mensen ondernemen om iets op een systematische manier uit te zoeken,
waardoor hun kennis toeneemt.
Het doel is om iets te ontdekken, tot kennis te komen.
Gegevens worden systematisch verzameld
Gegevens worden systematisch geïnterpreteerd
Deze kenmerken gelden zowel voor kwantitatief als voor kwalitatief onderzoek.
Wat is dan zo eigen aan kwalitatief onderzoek? (Dit zijn puntjes aangehaald in de les)
- Gedrag vaststellen door observatie
- Interviews afnemen
- Tekst/ verhaal
- Betekenisgeving/ veel diepgang (<--> breedte: veel respondenten)
- Typische output: quotes (<--> grafieken)
Kenmerken (uit theorie):
- Nadruk ligt op betekenissen, ervaringen en gezichtspunten van betrokkenen
(Is dus meer dan objectieve wetmatigheden)
- Systematische verzameling, organisatie en interpretatie van datamateriaal
(Aandacht nodig voor relatie tussen onderzoeker en onderzochten)
- Ontwikkeling van concepten die helpen sociale verschijnselen te begrijpen in hun natuurlijke
context (Dus de dagelijkste realiteit <--> experimenten in een labo)
1.1 Twee perspectieven
Derdepersoonsperspectief (ETIC)
- Het perspectief van de onderzoeker en theoretische invalshoek staat centraal
- Afstandelijk perspectief (objectief)
,Eerstepersoonsperspectief (EMIC)
- Het perspectief van de onderzochte personen staat centraal
- Sterke inbreng en betrokkenheid van de onderzoeker
1.2 Implicaties
1.2.1 Implicaties voor onderzoeksdesign
- Contextgevoelig
- Een flexibel design, waarin:
Je ‘open’ bent voor ontdekkingen
Literatuur niet te leidend is
Onderzoeksvraag als kompas dient
Er niet te veel ‘sluitende’ instrumenten zijn
Biedt ruimte voor creatieve aanpak
1.2.2 Implicaties voor dataverzameling
Er wordt vaak een beroep gedaan op meerdere dataverzamelingsmethoden in 1 onderzoek
(triangulatie): zoals vb. interviews, observatie, documentanalyse…
De dataverzameling impliceert vaak een intens en/of langdurig contact met het veld (= prolonged
engagement)
De kwaliteit van de relatie tussen onderzoeker en onderzochte(n) is van essentieel belang (!!!)
1.2.3 Implicaties voor data-analyse
De analyse gebeurt (eerder) op basis van teksten dan op basis van cijfers.
Doel: betekenissen achterhalen zoals die gegeven worden door de onderzochten zelf, dus in
diepte begrijpen (via kleine doelgerichte selectie van respondenten) en niet in de breedte (via grote
representatieve steekproef) te beschrijven.
,1.2.4 Implicaties voor de rapportering
Het materiaal moet ‘spreken’. De specifieke context en je bevindingen worden uitgebreid beschreven
(= thick descriptions) en het standpunt van diverse actoren wordt belicht. Concrete quotes uit
interviews of observatienota’s worden toegevoegd in de rapportering.
Bij actieonderzoek: ook de acties (en/ of rapportering) naar de praktijkgemeenschap zijn belangrijk,
niet enkel naar de wetenschappelijke gemeenschap.
1.3 Klassieke aanvallen op kwalitatief onderzoek
In de aanvallen gaat het vooral over de procedurele kant, dus wanneer je als kwalitatieve
onderzoeker nauwgezet omgaat met de procedurele kant, kan je je wapenen tegen dergelijke
aanvallen.
1.3.1 Kwalitatief onderzoek is niet wetenschappelijk
Doel kwalitatief onderzoek = het begrijpen van en diep doordringen in de leefwereld van mensen.
= Een andere benadering om de werkelijkheid te onderzoeken dan een meer kwantitatieve
benadering.
Bij grondige uitvoering kan deze benadering de wetenschappelijke kennis op een domein ook
verrijken.
1.3.2 Resultaten zijn niets meer dan persoonlijke opinies van de onderzoeker of
zijn respondent
Belangrijk is nu net dat de opinie van de onderzochte(n) centraal staat.
Interviewer is ervan bewust dat hij zelf interpreteert en beïnvloedt, MAAR goed kwalitatief
onderzoek bouwt controles in om storende ‘observer-effecten’ in rekening te brengen.
Systematische analyseprocedures vermijden dat resultaten snelle en persoonlijke opinies van de
onderzoeker zijn: dan is het onderzoek ook betrouwbaar.
1.3.3 Kwalitatief onderzoek is soft onderzoek
Dit is een te simplistische visie: softe data kunnen juist resultaten opleveren die je met cijfers niet
kan uitdrukken.
, 1.3.4 Niet gebaseerd op een random steekproef en de steekproeven zijn te klein
OF nog: ‘kwalitatieve gegevens zijn niet generaliseerbaar, onbetrouwbaar en vertekend’
Kwalitatief onderzoek heeft meestal niet de intentie om te generaliseren naar populaties! Het tracht
eerder een theorie op te bouwen (theory building) en genereert hypotheses in plaats van ze
statistisch te toetsen. Dus de onderzoeker probeert zijn resultaten theoretisch te kaderen.
1.3.5 Vanwaar komen deze aanvallen?
Beide soorten onderzoek zijn ingebed in een verschillende wetenschapsopvatting of paradigma = een
geheel van bij elkaar horende, wetenschaps-filosofische ideeën over de wijze waarop onderzoek in
het algemeen dient te worden aangepakt.
Onderscheid tussen paradigma’s is gebaseerd op verschillende assumpties op 3 gebieden:
1) Ontologisch: wat is de realiteit? Bestaat er een realiteit extern aan de mens?
2) Epistemologisch: Hoe is kennis over de realiteit mogelijk? Hoe weten we wat we weten? Wat
is de aard van de relatie tussen onderzoeker en onderzoeksobject?
3) Methodologisch: Hoe kan een onderzoeker iets te weten komen over wat hij denkt dat er te
kennen valt?
Om basisverschil tussen kwantitatief en kwalitatief te begrijpen kunnen we verwijzen tussen
klassieke tweedeling tussen 2 paradigma’s: het positivisme (empirisch-analytisch) = kwantitatief en
het constructivisme (interpretatief) = kwalitatief
Constructivisme Sociaal constructivisme:
Een relationeel perspectief op de wereld. Mensen geven zelf betekenis aan hun omgeving en sociale
processen hier een belangrijke rol. Kennis en betekenisgeving ontwikkelen zich in de interacties
tussen personen.
1 Inleiding kwalitatief onderzoek
Onderzoek = iets wat mensen ondernemen om iets op een systematische manier uit te zoeken,
waardoor hun kennis toeneemt.
Het doel is om iets te ontdekken, tot kennis te komen.
Gegevens worden systematisch verzameld
Gegevens worden systematisch geïnterpreteerd
Deze kenmerken gelden zowel voor kwantitatief als voor kwalitatief onderzoek.
Wat is dan zo eigen aan kwalitatief onderzoek? (Dit zijn puntjes aangehaald in de les)
- Gedrag vaststellen door observatie
- Interviews afnemen
- Tekst/ verhaal
- Betekenisgeving/ veel diepgang (<--> breedte: veel respondenten)
- Typische output: quotes (<--> grafieken)
Kenmerken (uit theorie):
- Nadruk ligt op betekenissen, ervaringen en gezichtspunten van betrokkenen
(Is dus meer dan objectieve wetmatigheden)
- Systematische verzameling, organisatie en interpretatie van datamateriaal
(Aandacht nodig voor relatie tussen onderzoeker en onderzochten)
- Ontwikkeling van concepten die helpen sociale verschijnselen te begrijpen in hun natuurlijke
context (Dus de dagelijkste realiteit <--> experimenten in een labo)
1.1 Twee perspectieven
Derdepersoonsperspectief (ETIC)
- Het perspectief van de onderzoeker en theoretische invalshoek staat centraal
- Afstandelijk perspectief (objectief)
,Eerstepersoonsperspectief (EMIC)
- Het perspectief van de onderzochte personen staat centraal
- Sterke inbreng en betrokkenheid van de onderzoeker
1.2 Implicaties
1.2.1 Implicaties voor onderzoeksdesign
- Contextgevoelig
- Een flexibel design, waarin:
Je ‘open’ bent voor ontdekkingen
Literatuur niet te leidend is
Onderzoeksvraag als kompas dient
Er niet te veel ‘sluitende’ instrumenten zijn
Biedt ruimte voor creatieve aanpak
1.2.2 Implicaties voor dataverzameling
Er wordt vaak een beroep gedaan op meerdere dataverzamelingsmethoden in 1 onderzoek
(triangulatie): zoals vb. interviews, observatie, documentanalyse…
De dataverzameling impliceert vaak een intens en/of langdurig contact met het veld (= prolonged
engagement)
De kwaliteit van de relatie tussen onderzoeker en onderzochte(n) is van essentieel belang (!!!)
1.2.3 Implicaties voor data-analyse
De analyse gebeurt (eerder) op basis van teksten dan op basis van cijfers.
Doel: betekenissen achterhalen zoals die gegeven worden door de onderzochten zelf, dus in
diepte begrijpen (via kleine doelgerichte selectie van respondenten) en niet in de breedte (via grote
representatieve steekproef) te beschrijven.
,1.2.4 Implicaties voor de rapportering
Het materiaal moet ‘spreken’. De specifieke context en je bevindingen worden uitgebreid beschreven
(= thick descriptions) en het standpunt van diverse actoren wordt belicht. Concrete quotes uit
interviews of observatienota’s worden toegevoegd in de rapportering.
Bij actieonderzoek: ook de acties (en/ of rapportering) naar de praktijkgemeenschap zijn belangrijk,
niet enkel naar de wetenschappelijke gemeenschap.
1.3 Klassieke aanvallen op kwalitatief onderzoek
In de aanvallen gaat het vooral over de procedurele kant, dus wanneer je als kwalitatieve
onderzoeker nauwgezet omgaat met de procedurele kant, kan je je wapenen tegen dergelijke
aanvallen.
1.3.1 Kwalitatief onderzoek is niet wetenschappelijk
Doel kwalitatief onderzoek = het begrijpen van en diep doordringen in de leefwereld van mensen.
= Een andere benadering om de werkelijkheid te onderzoeken dan een meer kwantitatieve
benadering.
Bij grondige uitvoering kan deze benadering de wetenschappelijke kennis op een domein ook
verrijken.
1.3.2 Resultaten zijn niets meer dan persoonlijke opinies van de onderzoeker of
zijn respondent
Belangrijk is nu net dat de opinie van de onderzochte(n) centraal staat.
Interviewer is ervan bewust dat hij zelf interpreteert en beïnvloedt, MAAR goed kwalitatief
onderzoek bouwt controles in om storende ‘observer-effecten’ in rekening te brengen.
Systematische analyseprocedures vermijden dat resultaten snelle en persoonlijke opinies van de
onderzoeker zijn: dan is het onderzoek ook betrouwbaar.
1.3.3 Kwalitatief onderzoek is soft onderzoek
Dit is een te simplistische visie: softe data kunnen juist resultaten opleveren die je met cijfers niet
kan uitdrukken.
, 1.3.4 Niet gebaseerd op een random steekproef en de steekproeven zijn te klein
OF nog: ‘kwalitatieve gegevens zijn niet generaliseerbaar, onbetrouwbaar en vertekend’
Kwalitatief onderzoek heeft meestal niet de intentie om te generaliseren naar populaties! Het tracht
eerder een theorie op te bouwen (theory building) en genereert hypotheses in plaats van ze
statistisch te toetsen. Dus de onderzoeker probeert zijn resultaten theoretisch te kaderen.
1.3.5 Vanwaar komen deze aanvallen?
Beide soorten onderzoek zijn ingebed in een verschillende wetenschapsopvatting of paradigma = een
geheel van bij elkaar horende, wetenschaps-filosofische ideeën over de wijze waarop onderzoek in
het algemeen dient te worden aangepakt.
Onderscheid tussen paradigma’s is gebaseerd op verschillende assumpties op 3 gebieden:
1) Ontologisch: wat is de realiteit? Bestaat er een realiteit extern aan de mens?
2) Epistemologisch: Hoe is kennis over de realiteit mogelijk? Hoe weten we wat we weten? Wat
is de aard van de relatie tussen onderzoeker en onderzoeksobject?
3) Methodologisch: Hoe kan een onderzoeker iets te weten komen over wat hij denkt dat er te
kennen valt?
Om basisverschil tussen kwantitatief en kwalitatief te begrijpen kunnen we verwijzen tussen
klassieke tweedeling tussen 2 paradigma’s: het positivisme (empirisch-analytisch) = kwantitatief en
het constructivisme (interpretatief) = kwalitatief
Constructivisme Sociaal constructivisme:
Een relationeel perspectief op de wereld. Mensen geven zelf betekenis aan hun omgeving en sociale
processen hier een belangrijke rol. Kennis en betekenisgeving ontwikkelen zich in de interacties
tussen personen.
