PSYCHOLOGIE EN RECHTSPSYCHOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
DEEL 1: Inleiding in de psychologie als wetenschap .......................................................................................... 6
Thema 1: onderzoeksmethoden in de psychologie ........................................................................................ 6
1.1 Wetenschappelijk onderzoek ................................................................................................................. 6
1.2 Fenomeen en probleemstelling .............................................................................................................. 7
1.3 onderzoeksvraag ................................................................................................................................... 7
1.4 soort onderzoek, doelen, hypotheses...................................................................................................... 7
1.5 benadering ............................................................................................................................................ 8
1.6 Design................................................................................................................................................... 8
1.6.1 Experiment ..................................................................................................................................... 8
1.6.2 Survey............................................................................................................................................. 8
1.6.3 GevalStudie/casestudy .................................................................................................................... 9
1.6.4 Correlationeel design ...................................................................................................................... 9
1.6.5 Observatieonderzoek ...................................................................................................................... 9
1.7 Dataverzamelingsmethoden..................................................................................................................10
1.8 Data-analyse ........................................................................................................................................10
1.9 Rapportage...........................................................................................................................................10
1.10 sterktes en zwaktes .............................................................................................................................11
Thema 2: Perspectieven, stromingen en deelgebieden in de psychologie ....................................................12
2.1 Wat is psychologie? ..............................................................................................................................12
2.2 Perspectieven en stromingen .............................................................................................................15
2.2.1 het biologische perspectief .............................................................................................................15
2.2.2 Het cognitief perspectief .................................................................................................................16
2.2.3 Het behavioristisch perspectief .......................................................................................................17
2.2.4 De perspectieven vanuit de hele persoon .........................................................................................17
2.2.5 het ontwikkelingsperspectief ..........................................................................................................18
2.2.6 Het sociocultureel perspectief ........................................................................................................19
2.2.7 Evolutie doorheen de jaren ..............................................................................................................20
2.3 Deelgebieden .......................................................................................................................................20
Deel 2: Psychologische thema’s .....................................................................................................................21
Thema 1: Biopsychologie, neurowetenschappen en de menselijke aard ......................................................21
Inleiding.....................................................................................................................................................21
1.1 Anatomie van de hersenen ....................................................................................................................21
1.1.1 Evolutie en psychologie ..................................................................................................................21
1.1.2 Structurele organisatie van de hersenen ....................................................................................22
1.2 Communicatie binnen de hersenen .......................................................................................................26
1
, 1.2.1 Het neuron/de zenuwcel .................................................................................................................26
1.2.2 Hormonen en het endocriene stelsel ...............................................................................................27
1.3. Genen, omgeving en gedrag ..................................................................................................................27
1.3.1 In de cel .........................................................................................................................................27
1.3.2 Erfelijkheid .....................................................................................................................................27
Thema 2: psychische stoornissen ................................................................................................................28
2.1 relevantie .............................................................................................................................................28
2.2 concept van psychische stoornissen .....................................................................................................28
2.3 geschiedenis psychopathologie ............................................................................................................28
2.4 classificatie van psychische stoornissen ................................................................................................ 29
2.4.1 Stemmingstoornis ..........................................................................................................................29
2.4.2 Angststoornissen ...........................................................................................................................31
2.4.3 Obsessief-compulsieve stoornis .....................................................................................................32
2.4.4 Psychotische stoornissen ...............................................................................................................32
2.4.5 Post-traumatische stressstoornis ...................................................................................................34
2.4.6 Persoonlijkheidsstoornissen ...........................................................................................................35
2.4.7 Stoornis in middelengebruik ............................................................................................................36
2.4.8 Ontwikkelingstoornissen ................................................................................................................37
2.5 Diagnostische cyclus ............................................................................................................................39
2.6 Forensische zorg in België .....................................................................................................................39
2.7 Forensische expertise in België ..............................................................................................................39
Voorbeeld casus ........................................................................................................................................40
Thema 3: Geheugen ......................................................................................................................................41
inleiding.....................................................................................................................................................41
3.1 Functies van het geheugen ....................................................................................................................42
3.2 Hoe worden herinneringen gevormd? .....................................................................................................42
3.3 Hoe herinneringen ophalen? ..................................................................................................................46
3.4 Problemen ...........................................................................................................................................47
3.5 Verbeteren van geheugen ......................................................................................................................49
Thema 4: leerprocessen/leren .....................................................................................................................50
Inleiding.....................................................................................................................................................50
4.1 Klassieke conditionering .......................................................................................................................50
4.2 Operante conditionering .......................................................................................................................52
Extra: Vergelijking tussen klassieke en operante conditionering .................................................................53
4.3 Inzichtelijk leren ...................................................................................................................................54
4.4 Sociaal leren ........................................................................................................................................54
4.5 Sociaal-constructivisme .......................................................................................................................54
4.6 Connectivisme .....................................................................................................................................54
2
,Thema 5: Sociale psychologie ......................................................................................................................55
Sociale perceptie, attitudes en sociale beïnvloeding ........................................................................................55
5.1 Sociale psychologie ..............................................................................................................................55
5.2 Sociale situatie en gedrag ......................................................................................................................55
5.2.1 Sociale gedragsnormen ..................................................................................................................55
5.2.2 Conformisme .................................................................................................................................55
5.3 Constructie van de sociale werkelijkheid ................................................................................................ 57
5.4 Systemen en gedrag ..............................................................................................................................58
5.5 Kritiek/reflectie op sociale psychologie ..................................................................................................59
Deel 3: Inleiding in de rechtspsychologie en rechtspyschologische thema’s .....................................................62
Thema 1: Inleiding in de rechtspsychologie ..................................................................................................62
1.1 Recht en psychologie: reflectie ..............................................................................................................62
1.2 Belangrijke concepten ..........................................................................................................................63
1.3 Rechtspsychologische thema’s .............................................................................................................63
Thema 2: Het getuigenverhoor (verklaringen en herkenningen) ....................................................................65
2.1 Introductie ...........................................................................................................................................65
2.2 Getuigenverklaringen ............................................................................................................................65
2.3 Herkenningstesten ...............................................................................................................................67
2.4 Stemherkenning ...................................................................................................................................69
2.5 Conclusie .............................................................................................................................................69
Thema 3: Interviewing child victims/witnesses – Child forensic interviewing (gastcollege Dr. Hannah
Cassidy) .......................................................................................................................................................70
Inleiding.....................................................................................................................................................70
3.1 Child victim-witnesses ..........................................................................................................................71
3.1.1 Prevalence .....................................................................................................................................71
3.1.2 Impact ...........................................................................................................................................71
3.1.3 Global importance/priority ..............................................................................................................71
3.2 Key challenges .....................................................................................................................................71
3.2.1 Non-disclosure ..............................................................................................................................71
3.2.2 Developmental factors ...................................................................................................................72
3.3 Evidence-based interview practices .......................................................................................................73
3.3.1 Tale of England and Wales ..............................................................................................................73
3.3.2 Peace model ..................................................................................................................................74
3.3.3 ABE vs. Peace ................................................................................................................................ 74
3.4 Planning and preparation ......................................................................................................................74
3.4.1 Key information ..............................................................................................................................74
3.4.2 Needs assesment...........................................................................................................................76
3.4.3 Ground rules ..................................................................................................................................76
3
, 3.4.4 Practice narrative ...........................................................................................................................77
3.5 Establishing rapport ..............................................................................................................................78
3.5.1 What is rapport? .............................................................................................................................78
3.5.2 How to build? .................................................................................................................................78
3.5.3 Impact of rapport ...........................................................................................................................78
3.5.4 Maintain.........................................................................................................................................78
3.6 Initiating and supporting a free narrative.................................................................................................79
3.6.1 Transition prompts .........................................................................................................................79
3.6.2 Open-end invitation ........................................................................................................................79
3.6.3 Back-up strategies..........................................................................................................................79
3.7 Questioning ..........................................................................................................................................79
3.7.1 Recommended ..............................................................................................................................79
3.7.2 Not recommended .........................................................................................................................80
3.7.3 Funnel technique ...........................................................................................................................80
3.8 Closing the interview and evalution ........................................................................................................80
3.8.1 CLosure .........................................................................................................................................80
3.8.2 Evaluation ......................................................................................................................................80
3.8.3 Training ..........................................................................................................................................81
3.9 Evualuating interview models ................................................................................................................81
3.9.1 Phased Interview (ABE) ...................................................................................................................81
3.9.2 Enhanced cognitive interview ..........................................................................................................81
3.9.3 NICHD Protocol .............................................................................................................................81
3.9.4 Developmental Narrative Elaboration ..............................................................................................82
3.9.5 Sequential interview .......................................................................................................................82
3.9.6 Comparing limitations ....................................................................................................................82
3.10 Conclusion .........................................................................................................................................83
3.11 Essentie van het gastcollege in het Nederlands ....................................................................................83
3.11.1 Algemene kern .............................................................................................................................83
3.11.2 Belang van het thema ...................................................................................................................83
3.11.3 Belangrijkste uitdagingen ..............................................................................................................83
3.11.4 Evidence-based interviewpraktijken ..............................................................................................84
3.11.5 Planning en voorbereiding .............................................................................................................84
3.11.6 Needs assessment & voorbereiding kind ........................................................................................84
3.11.7 Rapport (vertrouwensband) ...........................................................................................................84
3.11.8 Interviewfase: vrije narratief ..........................................................................................................84
3.11.9 vraagstelling .................................................................................................................................85
3.11.10 Afsluiting en evaluatie .................................................................................................................85
3.11.11 Training van interviewers .............................................................................................................85
4
, 3.11.12 Belangrijke interviewmodellen .....................................................................................................85
3.11.13 Conclusie ...................................................................................................................................85
Thema 4: Het verdachtenverhoor .................................................................................................................86
4.1 Rechten van de verdachte voor en tijdens het verhoor .............................................................................86
4.1.1 Mededeling rechten ........................................................................................................................86
4.1.2 Zwijgrecht ......................................................................................................................................86
4.1.3 Wetgeving ......................................................................................................................................87
4.1.4 Problemen in de praktijk .................................................................................................................87
4.2 Verhoormodel ......................................................................................................................................87
4.2.1 Modellen........................................................................................................................................88
4.2.2 Technieken ....................................................................................................................................89
4.3 Alibi’s ...................................................................................................................................................90
4.4 Valse bekentenissen .............................................................................................................................91
4.5 Gerechtelijke dwalingen ........................................................................................................................92
4.6 Minderjarige verdachten ........................................................................................................................92
4.7 Conclusie .............................................................................................................................................94
Samenvatting rechtpsychologische teksten (reader) ...................................................................................95
Begrippenlijst ...............................................................................................................................................97
5
, DEEL 1: INLEIDING IN DE PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP
THEMA 1: ONDERZOEKSMETHODEN IN DE PSYCHOLOGIE
1.1 WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
Wetenschappelijk onderzoek: wetenschappelijke methode maakt psychologie tot wetenschap.
• Feit dat men gebruik maakt van een wetenschappelijke methode maakt dat we spreken van psychologie,
en niet van pseudopsychologie
• Twee soorten wetenschappelijk onderzoek: fundamenteel wetenschappelijk onderzoek versus toegepast
wetenschappelijk onderzoek
o Fundamenteel: draagt bij tot het verwerven van nieuwe inzichten over menselijk gedrag in de
basis
o Toegepast: een bepaalde bevinding over menselijk gedrag in een bepaalde context gaan
toepassen (vb. strafrechtelijke context
• Normatief versus empirisch wetenschappelijk onderzoek
o Psychologisch onderzoek → empirisch onderzoek
o Voorbeelden niet-empirische vragen:
▪ Ethisch: mogen dieren/mensen gebruikt worden voor (medische) proeven?
▪ Moraal: mag euthanasie uitgevoerd worden? … (waarden, voorkeuren, existentiële
vragen, religieuze vragen…)
▪ Wetgeving: wat is een misdrijf? Welke rechten dient een verdachte idealiter te hebben?
• Onderzoeksmethoden van sociaalwetenschappelijk onderzoek → psychologisch onderzoek
• Twee centrale kwaliteitseisen
o Betrouwbaarheid - verwijst naar consistentie: zelfde resultaten indien we onderzoek opnieuw
zouden moeten doen
o Validiteit: het geen we willen weten/onderzoeken is ook het geen dat we daadwerkelijk
onderzoek
o Betrouwbaarheid is noodzakelijke voorwaarde voor validiteit maar is geen voldoende
voorwaarden, wil niet zeggen dat wanneer we consistent tot de zelfde bevindingen zouden
komen, dat die bevindingen ook correct of accuraat zijn.
▪ Goed stappenplan
▪ Juiste instrumenten
▪ …
o Om daadwerkelijk dat gene te meten wat we willen meten.
• Door middel van wetenschappelijke methode en verantwoord onderzoek worden ideeën getoetst aan de
hand van objectieve observaties in tegenstelling tot pseudopsychologie die steunt op oncontroleerbare
uitspraken (ruime omschrijving)
• Empirisch onderzoek → steunend op empirie
• Empirische cyclus → onderzoeksvraag
• Verantwoord onderzoek nodig om ideeën te toetsen a.d.h.v. objectieve observaties (dan spreken we van
psychologie als wetenschap) pseudopsychologie (steunt op oncontroleerbare en niet-onderzoekbare
uitspraken)
6
,1.2 FENOMEEN EN PROBLEEMSTELLING
• Wanneer we onderzoek doen naar een bepaald psychologisch mechanisme, willen we eerst het
onderwerp van het onderzoek in kaart brengen
• Fenomeen: onderwerp
• Probleemstelling binnen het fenomeen → problematiek (beschrijving en analyse)
• Vormen de basis voor onderzoeksvraag
• Trechtervorm
o Van breed onderwerp naar specifieke onderzoeksvraag
o Werkt als trechter: afbakenen en verfijnen tot je een duidelijke vraag hebt
• Vb. de rol van rechtsbijstand
o Fenomeen is 2-delig: rechtsbijstand, bij het verdachtenverhoor
o Link leggen tussen rechtsbijstand en verdachtenverhoor, we komen uit bij Salduz-verhoor
▪ Bijstand vooraf
▪ Bijstand tijdens
o Goed duiden wat het fenomeen is waar we onderzoek naar doen.
o Het is onduidelijk wat nu precies de rol van de advocaat is in die rechtsbijstand → die
onduidelijkheid/gebrek aan kennis is eigenlijk de problematiek → basis voor de onderzoeksvraag
• Onderzoek: het herformuleren van het probleem in een te onderzoeken vraag. (In dit vb. wat is de rol van
de advocaat in de rechtsbijstand tijdens het verdachtenverhoor?)
1.3 ONDERZOEKSVRAAG
• Bij de onderzoeksvraag wordt de probleemstelling vertaald in een onderzoekbare vraag → vereisten:
o Relevant (bv. niet iets onderzoeken dat wettelijk nog niet bestond)
o Haalbaar (bv. tijd, toegang tot data, medewerking respondenten)
o Interessant (maatschappelijk of academisch relevant)
o …
• De onderzoeksvraag stuurt het onderzoek: : type onderzoek, design, dataverzamelingsmethode…
1.4 SOORT ONDERZOEK, DOELEN, HYPOTHESES
• Soort onderzoek:
o Beschrijvend: hoe iets is
o Explorerend: verkennen van nieuw of weinig onderzocht fenomeen
o Verklarend: zoeken naar oorzaak-gevolg
o Evaluerend:
▪ Ex ante: effecten voorspellen vóór invoering van beleid
▪ Procesevaluatie: nagaan hoe iets in de praktijk verloopt
▪ Impactevaluatie: doel bereikt?
o …
• Theorie: 2 benaderingen
o Deductief: theorie toetsing (theorie → toets in praktijk)
▪ Top-down
▪ Bv. Je weet dat advocaat mag tussenkomen → ga kijken of ze dat effectief doen
o Inductief: theorie ontwikkeling (praktijk → ontwikkeling van theorie)
▪ Bottom-up
▪ Bv. Je observeert gedrag van advocaten en ontwikkelt nieuwe typologie
o Theorie kan een verklaring, raamwerk, … zijn
7
, • Doelen vs. hypotheses → afhankelijk van welk soort onderzoek we voeren, zullen we
o Aantal doelstellingen stellen
o Aantal hypotheses maken (vooral bij aanvullend en verklarend onderzoek)
• Concepten:
o Conceptualiseren: conceptuele definitie → concepten gaan definiëren
o Operationaliseren: operationele definitie = meetbaar maken van het concept (variabele)
1.5 BENADERING
• Onderscheid tussen het soort benadering dat we aannemen bij het uitvoeren van onderzoeken
o Kwantitatief onderzoek: groot aantal variabelen/factoren meten bij een groot aantal
respondenten → beperkt in de mate van diepgang, bevindt zich eerder aan de oppervlakte
o Kwalitatief onderzoek: klein aantal variabelen en respondenten → meer in de diepte
o Vaak eerst kwantitatieve verkenning en daarna een kwalitatieve verdieping
1.6 DESIGN
• Het design is een blauwdruk/de stappen die gezet moeten worden om een antwoord te krijgen op je
onderzoeksvraag
• Relevant psychologisch design:
o Experiment
o Survey
o Gevalsstudie
o Correlationeel design
o Observatieonderzoek
1.6.1 EXPERIMENT
• Studie van oorzakelijk verband: impact van onafhankelijke variabele op afhankelijke variabele
• Twee condities: controle (geen behandeling)en
• experimentele (speciale behandeling)
• Manipulatie(s) van onafhankelijke variabele → variatie van factor/factoren (van omstandigheden,
gedrag…)
• Uitsluiten van storende invloeden door randomisering en steekproefgrootte
• Randomised controlled trial: een experimentele onderzoeksmethode waarbij deelnemers willekeurig
(random) worden toegewezen aan verschillende groepen om het effect van een interventie betrouwbaar
te meten. (meest zuivere vorm van experimenteel onderzoek)
• Voordelen: controle over de omgeving, mogelijkheid tot causaliteit (oorzaak-gevolg)
• Nadeel: niet altijd toepasbaar
1.6.2 SURVEY
• Grootschalige bevraging door middel van vragenlijsten (post-enquête, CATI, CAWI)
• Opinie, voorkeuren, ervaringen…
• Zelfrapportage
• Representativiteit? Sommige materie is niet geschikt voor surveys omdat we geneigd zijn om sociaal
acceptabele antwoorden te geven.
• Vragen en antwoorden?
• Voordelen: grote groep respondenten, efficiënt en statistisch verwerkbaar
• Nadelen: beperkte diepgang, antwoorden kunnen sociaal wenselijk zijn
8
,1.6.3 GEVALSTUDIE/CASESTUDY
• Onderzoek dat zich richt op één / enkele gevallen (personen, steden, groepen…)
• Diepgaand onderzoek (zeldzame stoornis…)
• Ontwikkelen versus toetsen theorie
• Opletten voor subjectiviteit ondanks waardevolle inzichten (generaliseren?)
• Voordeel: veel detail en context
• Nadeel: niet generaliseerbaar
1.6.4 CORRELATIONEEL DESIGN
• Onderzoekt de samenhang tussen 2 of meer variabelen
• Soms controleren/manipuleren van omstandigheden niet mogelijk → correlatieonderzoek
• Correlatie ≠ causaliteit
• Geen, positieve of negatieve correlatie
• Voordeel: voorspellend vermogen
• Nadeel: geen uitspraken over de causaliteit mogelijk
1.6.5 OBSERVATIEONDERZOEK
• Verzamelterm voor soorten onderzoek gebaseerd op waarneming van gedrag zoals het zich voordoet in
praktijk
• Methode = observatie
• Geen controle op omstandigheden
• Voordeel: natuurlijke context
• Nadeel: de interpretatie kan subjectief zijn
Design Doel Kenmerken Voordelen Nadelen
Experiment Oorzaak- Manipulatie van Sterke controle, Soms niet
gevolgrelaties onafhankelijke mogelijkheid tot toepasbaar, kan
vaststellen variabele, controle- causaliteit onnatuurlijk zijn
en experimentele
groep, randomisatie
Survey Meningen, Vragenlijsten, Efficiënt, veel data, Beperkte diepgang,
voorkeuren en zelfrapportage, grote statistisch sociaal wenselijke
ervaringen meten steekproef analyseerbaar antwoorden
Gevalsstudie Diepgaand inzicht in Gedetailleerde Rijke, contextuele Moeilijk te
(casestudy) één of enkele analyse, vaak bij informatie generaliseren,
gevallen unieke situaties subjectiviteit
Correlatione Samenhang tussen Geen manipulatie, Voorspellend Geen causaliteit
el design variabelen meet correlaties vermogen mogelijk
onderzoeken (positief/negatief/gee
n)
Observatieon Gedrag bestuderen Directe waarneming, Realistische Interpretatie kan
derzoek in natuurlijke context geen controle over gegevens subjectief zijn
variabelen
9
, 1.7 DATAVERZAMELINGSMETHODEN
• Dragers van informatie: wie of wat draagt de informatie waarin de onderzoeker geïnteresseerd is?
→ 3 types van dragers
o Personen
o Documenten: brieven, verslagen, rapporten, agenda’s, artikelen… (niet: wetenschappelijke
literatuur à fenomeenkennis)
o Artefacten: plan, instrument, kunstwerk, …
• Aandacht voor toegankelijkheid
• Soorten dataverzamelingsmethoden:
o Interview
o Vragenlijst
o Observatie
o Dossierstudie: studie van verschillende strafrechtelijke dossiers om te kijken wat er aan bod is
gekomen aan rechtsbijstand
o …
• Aantal respondenten/steekproef:
o steekproef: kwantitatief (generalisatie naar populatie: externe validiteit)
o Saturatie: kwalitatief (generalisatie naar theorie)
o Individuele benadering: gericht op één persoon
▪ Voordeel: diepgang
▪ Nadeel: niet representatief
o Groepsbenadering: meerdere personen/steekproef
▪ Voordelen: vergelijking mogelijk, meer generaliseerbaarheid
1.8 DATA-ANALYSE
• Analyse = verwerken van verzamelde gegevens om uitspraken te kunnen doen over je onderzoeksvraag
• < dataverzamelingsmethoden
o kwalitatief: codeerschema + structuur (Inhoudsanalyse, thematische analyse; Kwalitan,
Nudist…) → beschrijving
▪ gericht op inhoud en betekenis
▪ voordeel: diepgaand en rijk aan context
▪ nadeel: moeilijker te generaliseren
o kwantitatief: statistische analyse (beschrijvend / verklarend; SPSS, SAS) → significantie, effect
size
▪ numerieke gegevens, vaak statistisch verwerkt
▪ voordeel: objectief en controleerbaar
▪ nadeel: minder nuance
• Analyse → resultaten → aannemen / verwerpen hypothese(s) → beantwoorden onderzoeksvraag
1.9 RAPPORTAGE
• Onderzoek moet gestructureerd gerapporteerd worden zodat anderen het kunnen begrijpen, controleren
of herhalen
• Resultaten worden gepubliceerd in rapport → openbaar (databanken)
• Publicatie in functie van kritische reflectie (andere: congres, media…)
• Doelpubliek: experten, leken…
• Repliceren van onderzoek (beschrijven werkwijze, motiveren van keuzes… want niet één beste methode)
• Voorlopig karakter van onderzoeksbevindingen
10
INHOUDSOPGAVE
DEEL 1: Inleiding in de psychologie als wetenschap .......................................................................................... 6
Thema 1: onderzoeksmethoden in de psychologie ........................................................................................ 6
1.1 Wetenschappelijk onderzoek ................................................................................................................. 6
1.2 Fenomeen en probleemstelling .............................................................................................................. 7
1.3 onderzoeksvraag ................................................................................................................................... 7
1.4 soort onderzoek, doelen, hypotheses...................................................................................................... 7
1.5 benadering ............................................................................................................................................ 8
1.6 Design................................................................................................................................................... 8
1.6.1 Experiment ..................................................................................................................................... 8
1.6.2 Survey............................................................................................................................................. 8
1.6.3 GevalStudie/casestudy .................................................................................................................... 9
1.6.4 Correlationeel design ...................................................................................................................... 9
1.6.5 Observatieonderzoek ...................................................................................................................... 9
1.7 Dataverzamelingsmethoden..................................................................................................................10
1.8 Data-analyse ........................................................................................................................................10
1.9 Rapportage...........................................................................................................................................10
1.10 sterktes en zwaktes .............................................................................................................................11
Thema 2: Perspectieven, stromingen en deelgebieden in de psychologie ....................................................12
2.1 Wat is psychologie? ..............................................................................................................................12
2.2 Perspectieven en stromingen .............................................................................................................15
2.2.1 het biologische perspectief .............................................................................................................15
2.2.2 Het cognitief perspectief .................................................................................................................16
2.2.3 Het behavioristisch perspectief .......................................................................................................17
2.2.4 De perspectieven vanuit de hele persoon .........................................................................................17
2.2.5 het ontwikkelingsperspectief ..........................................................................................................18
2.2.6 Het sociocultureel perspectief ........................................................................................................19
2.2.7 Evolutie doorheen de jaren ..............................................................................................................20
2.3 Deelgebieden .......................................................................................................................................20
Deel 2: Psychologische thema’s .....................................................................................................................21
Thema 1: Biopsychologie, neurowetenschappen en de menselijke aard ......................................................21
Inleiding.....................................................................................................................................................21
1.1 Anatomie van de hersenen ....................................................................................................................21
1.1.1 Evolutie en psychologie ..................................................................................................................21
1.1.2 Structurele organisatie van de hersenen ....................................................................................22
1.2 Communicatie binnen de hersenen .......................................................................................................26
1
, 1.2.1 Het neuron/de zenuwcel .................................................................................................................26
1.2.2 Hormonen en het endocriene stelsel ...............................................................................................27
1.3. Genen, omgeving en gedrag ..................................................................................................................27
1.3.1 In de cel .........................................................................................................................................27
1.3.2 Erfelijkheid .....................................................................................................................................27
Thema 2: psychische stoornissen ................................................................................................................28
2.1 relevantie .............................................................................................................................................28
2.2 concept van psychische stoornissen .....................................................................................................28
2.3 geschiedenis psychopathologie ............................................................................................................28
2.4 classificatie van psychische stoornissen ................................................................................................ 29
2.4.1 Stemmingstoornis ..........................................................................................................................29
2.4.2 Angststoornissen ...........................................................................................................................31
2.4.3 Obsessief-compulsieve stoornis .....................................................................................................32
2.4.4 Psychotische stoornissen ...............................................................................................................32
2.4.5 Post-traumatische stressstoornis ...................................................................................................34
2.4.6 Persoonlijkheidsstoornissen ...........................................................................................................35
2.4.7 Stoornis in middelengebruik ............................................................................................................36
2.4.8 Ontwikkelingstoornissen ................................................................................................................37
2.5 Diagnostische cyclus ............................................................................................................................39
2.6 Forensische zorg in België .....................................................................................................................39
2.7 Forensische expertise in België ..............................................................................................................39
Voorbeeld casus ........................................................................................................................................40
Thema 3: Geheugen ......................................................................................................................................41
inleiding.....................................................................................................................................................41
3.1 Functies van het geheugen ....................................................................................................................42
3.2 Hoe worden herinneringen gevormd? .....................................................................................................42
3.3 Hoe herinneringen ophalen? ..................................................................................................................46
3.4 Problemen ...........................................................................................................................................47
3.5 Verbeteren van geheugen ......................................................................................................................49
Thema 4: leerprocessen/leren .....................................................................................................................50
Inleiding.....................................................................................................................................................50
4.1 Klassieke conditionering .......................................................................................................................50
4.2 Operante conditionering .......................................................................................................................52
Extra: Vergelijking tussen klassieke en operante conditionering .................................................................53
4.3 Inzichtelijk leren ...................................................................................................................................54
4.4 Sociaal leren ........................................................................................................................................54
4.5 Sociaal-constructivisme .......................................................................................................................54
4.6 Connectivisme .....................................................................................................................................54
2
,Thema 5: Sociale psychologie ......................................................................................................................55
Sociale perceptie, attitudes en sociale beïnvloeding ........................................................................................55
5.1 Sociale psychologie ..............................................................................................................................55
5.2 Sociale situatie en gedrag ......................................................................................................................55
5.2.1 Sociale gedragsnormen ..................................................................................................................55
5.2.2 Conformisme .................................................................................................................................55
5.3 Constructie van de sociale werkelijkheid ................................................................................................ 57
5.4 Systemen en gedrag ..............................................................................................................................58
5.5 Kritiek/reflectie op sociale psychologie ..................................................................................................59
Deel 3: Inleiding in de rechtspsychologie en rechtspyschologische thema’s .....................................................62
Thema 1: Inleiding in de rechtspsychologie ..................................................................................................62
1.1 Recht en psychologie: reflectie ..............................................................................................................62
1.2 Belangrijke concepten ..........................................................................................................................63
1.3 Rechtspsychologische thema’s .............................................................................................................63
Thema 2: Het getuigenverhoor (verklaringen en herkenningen) ....................................................................65
2.1 Introductie ...........................................................................................................................................65
2.2 Getuigenverklaringen ............................................................................................................................65
2.3 Herkenningstesten ...............................................................................................................................67
2.4 Stemherkenning ...................................................................................................................................69
2.5 Conclusie .............................................................................................................................................69
Thema 3: Interviewing child victims/witnesses – Child forensic interviewing (gastcollege Dr. Hannah
Cassidy) .......................................................................................................................................................70
Inleiding.....................................................................................................................................................70
3.1 Child victim-witnesses ..........................................................................................................................71
3.1.1 Prevalence .....................................................................................................................................71
3.1.2 Impact ...........................................................................................................................................71
3.1.3 Global importance/priority ..............................................................................................................71
3.2 Key challenges .....................................................................................................................................71
3.2.1 Non-disclosure ..............................................................................................................................71
3.2.2 Developmental factors ...................................................................................................................72
3.3 Evidence-based interview practices .......................................................................................................73
3.3.1 Tale of England and Wales ..............................................................................................................73
3.3.2 Peace model ..................................................................................................................................74
3.3.3 ABE vs. Peace ................................................................................................................................ 74
3.4 Planning and preparation ......................................................................................................................74
3.4.1 Key information ..............................................................................................................................74
3.4.2 Needs assesment...........................................................................................................................76
3.4.3 Ground rules ..................................................................................................................................76
3
, 3.4.4 Practice narrative ...........................................................................................................................77
3.5 Establishing rapport ..............................................................................................................................78
3.5.1 What is rapport? .............................................................................................................................78
3.5.2 How to build? .................................................................................................................................78
3.5.3 Impact of rapport ...........................................................................................................................78
3.5.4 Maintain.........................................................................................................................................78
3.6 Initiating and supporting a free narrative.................................................................................................79
3.6.1 Transition prompts .........................................................................................................................79
3.6.2 Open-end invitation ........................................................................................................................79
3.6.3 Back-up strategies..........................................................................................................................79
3.7 Questioning ..........................................................................................................................................79
3.7.1 Recommended ..............................................................................................................................79
3.7.2 Not recommended .........................................................................................................................80
3.7.3 Funnel technique ...........................................................................................................................80
3.8 Closing the interview and evalution ........................................................................................................80
3.8.1 CLosure .........................................................................................................................................80
3.8.2 Evaluation ......................................................................................................................................80
3.8.3 Training ..........................................................................................................................................81
3.9 Evualuating interview models ................................................................................................................81
3.9.1 Phased Interview (ABE) ...................................................................................................................81
3.9.2 Enhanced cognitive interview ..........................................................................................................81
3.9.3 NICHD Protocol .............................................................................................................................81
3.9.4 Developmental Narrative Elaboration ..............................................................................................82
3.9.5 Sequential interview .......................................................................................................................82
3.9.6 Comparing limitations ....................................................................................................................82
3.10 Conclusion .........................................................................................................................................83
3.11 Essentie van het gastcollege in het Nederlands ....................................................................................83
3.11.1 Algemene kern .............................................................................................................................83
3.11.2 Belang van het thema ...................................................................................................................83
3.11.3 Belangrijkste uitdagingen ..............................................................................................................83
3.11.4 Evidence-based interviewpraktijken ..............................................................................................84
3.11.5 Planning en voorbereiding .............................................................................................................84
3.11.6 Needs assessment & voorbereiding kind ........................................................................................84
3.11.7 Rapport (vertrouwensband) ...........................................................................................................84
3.11.8 Interviewfase: vrije narratief ..........................................................................................................84
3.11.9 vraagstelling .................................................................................................................................85
3.11.10 Afsluiting en evaluatie .................................................................................................................85
3.11.11 Training van interviewers .............................................................................................................85
4
, 3.11.12 Belangrijke interviewmodellen .....................................................................................................85
3.11.13 Conclusie ...................................................................................................................................85
Thema 4: Het verdachtenverhoor .................................................................................................................86
4.1 Rechten van de verdachte voor en tijdens het verhoor .............................................................................86
4.1.1 Mededeling rechten ........................................................................................................................86
4.1.2 Zwijgrecht ......................................................................................................................................86
4.1.3 Wetgeving ......................................................................................................................................87
4.1.4 Problemen in de praktijk .................................................................................................................87
4.2 Verhoormodel ......................................................................................................................................87
4.2.1 Modellen........................................................................................................................................88
4.2.2 Technieken ....................................................................................................................................89
4.3 Alibi’s ...................................................................................................................................................90
4.4 Valse bekentenissen .............................................................................................................................91
4.5 Gerechtelijke dwalingen ........................................................................................................................92
4.6 Minderjarige verdachten ........................................................................................................................92
4.7 Conclusie .............................................................................................................................................94
Samenvatting rechtpsychologische teksten (reader) ...................................................................................95
Begrippenlijst ...............................................................................................................................................97
5
, DEEL 1: INLEIDING IN DE PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP
THEMA 1: ONDERZOEKSMETHODEN IN DE PSYCHOLOGIE
1.1 WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
Wetenschappelijk onderzoek: wetenschappelijke methode maakt psychologie tot wetenschap.
• Feit dat men gebruik maakt van een wetenschappelijke methode maakt dat we spreken van psychologie,
en niet van pseudopsychologie
• Twee soorten wetenschappelijk onderzoek: fundamenteel wetenschappelijk onderzoek versus toegepast
wetenschappelijk onderzoek
o Fundamenteel: draagt bij tot het verwerven van nieuwe inzichten over menselijk gedrag in de
basis
o Toegepast: een bepaalde bevinding over menselijk gedrag in een bepaalde context gaan
toepassen (vb. strafrechtelijke context
• Normatief versus empirisch wetenschappelijk onderzoek
o Psychologisch onderzoek → empirisch onderzoek
o Voorbeelden niet-empirische vragen:
▪ Ethisch: mogen dieren/mensen gebruikt worden voor (medische) proeven?
▪ Moraal: mag euthanasie uitgevoerd worden? … (waarden, voorkeuren, existentiële
vragen, religieuze vragen…)
▪ Wetgeving: wat is een misdrijf? Welke rechten dient een verdachte idealiter te hebben?
• Onderzoeksmethoden van sociaalwetenschappelijk onderzoek → psychologisch onderzoek
• Twee centrale kwaliteitseisen
o Betrouwbaarheid - verwijst naar consistentie: zelfde resultaten indien we onderzoek opnieuw
zouden moeten doen
o Validiteit: het geen we willen weten/onderzoeken is ook het geen dat we daadwerkelijk
onderzoek
o Betrouwbaarheid is noodzakelijke voorwaarde voor validiteit maar is geen voldoende
voorwaarden, wil niet zeggen dat wanneer we consistent tot de zelfde bevindingen zouden
komen, dat die bevindingen ook correct of accuraat zijn.
▪ Goed stappenplan
▪ Juiste instrumenten
▪ …
o Om daadwerkelijk dat gene te meten wat we willen meten.
• Door middel van wetenschappelijke methode en verantwoord onderzoek worden ideeën getoetst aan de
hand van objectieve observaties in tegenstelling tot pseudopsychologie die steunt op oncontroleerbare
uitspraken (ruime omschrijving)
• Empirisch onderzoek → steunend op empirie
• Empirische cyclus → onderzoeksvraag
• Verantwoord onderzoek nodig om ideeën te toetsen a.d.h.v. objectieve observaties (dan spreken we van
psychologie als wetenschap) pseudopsychologie (steunt op oncontroleerbare en niet-onderzoekbare
uitspraken)
6
,1.2 FENOMEEN EN PROBLEEMSTELLING
• Wanneer we onderzoek doen naar een bepaald psychologisch mechanisme, willen we eerst het
onderwerp van het onderzoek in kaart brengen
• Fenomeen: onderwerp
• Probleemstelling binnen het fenomeen → problematiek (beschrijving en analyse)
• Vormen de basis voor onderzoeksvraag
• Trechtervorm
o Van breed onderwerp naar specifieke onderzoeksvraag
o Werkt als trechter: afbakenen en verfijnen tot je een duidelijke vraag hebt
• Vb. de rol van rechtsbijstand
o Fenomeen is 2-delig: rechtsbijstand, bij het verdachtenverhoor
o Link leggen tussen rechtsbijstand en verdachtenverhoor, we komen uit bij Salduz-verhoor
▪ Bijstand vooraf
▪ Bijstand tijdens
o Goed duiden wat het fenomeen is waar we onderzoek naar doen.
o Het is onduidelijk wat nu precies de rol van de advocaat is in die rechtsbijstand → die
onduidelijkheid/gebrek aan kennis is eigenlijk de problematiek → basis voor de onderzoeksvraag
• Onderzoek: het herformuleren van het probleem in een te onderzoeken vraag. (In dit vb. wat is de rol van
de advocaat in de rechtsbijstand tijdens het verdachtenverhoor?)
1.3 ONDERZOEKSVRAAG
• Bij de onderzoeksvraag wordt de probleemstelling vertaald in een onderzoekbare vraag → vereisten:
o Relevant (bv. niet iets onderzoeken dat wettelijk nog niet bestond)
o Haalbaar (bv. tijd, toegang tot data, medewerking respondenten)
o Interessant (maatschappelijk of academisch relevant)
o …
• De onderzoeksvraag stuurt het onderzoek: : type onderzoek, design, dataverzamelingsmethode…
1.4 SOORT ONDERZOEK, DOELEN, HYPOTHESES
• Soort onderzoek:
o Beschrijvend: hoe iets is
o Explorerend: verkennen van nieuw of weinig onderzocht fenomeen
o Verklarend: zoeken naar oorzaak-gevolg
o Evaluerend:
▪ Ex ante: effecten voorspellen vóór invoering van beleid
▪ Procesevaluatie: nagaan hoe iets in de praktijk verloopt
▪ Impactevaluatie: doel bereikt?
o …
• Theorie: 2 benaderingen
o Deductief: theorie toetsing (theorie → toets in praktijk)
▪ Top-down
▪ Bv. Je weet dat advocaat mag tussenkomen → ga kijken of ze dat effectief doen
o Inductief: theorie ontwikkeling (praktijk → ontwikkeling van theorie)
▪ Bottom-up
▪ Bv. Je observeert gedrag van advocaten en ontwikkelt nieuwe typologie
o Theorie kan een verklaring, raamwerk, … zijn
7
, • Doelen vs. hypotheses → afhankelijk van welk soort onderzoek we voeren, zullen we
o Aantal doelstellingen stellen
o Aantal hypotheses maken (vooral bij aanvullend en verklarend onderzoek)
• Concepten:
o Conceptualiseren: conceptuele definitie → concepten gaan definiëren
o Operationaliseren: operationele definitie = meetbaar maken van het concept (variabele)
1.5 BENADERING
• Onderscheid tussen het soort benadering dat we aannemen bij het uitvoeren van onderzoeken
o Kwantitatief onderzoek: groot aantal variabelen/factoren meten bij een groot aantal
respondenten → beperkt in de mate van diepgang, bevindt zich eerder aan de oppervlakte
o Kwalitatief onderzoek: klein aantal variabelen en respondenten → meer in de diepte
o Vaak eerst kwantitatieve verkenning en daarna een kwalitatieve verdieping
1.6 DESIGN
• Het design is een blauwdruk/de stappen die gezet moeten worden om een antwoord te krijgen op je
onderzoeksvraag
• Relevant psychologisch design:
o Experiment
o Survey
o Gevalsstudie
o Correlationeel design
o Observatieonderzoek
1.6.1 EXPERIMENT
• Studie van oorzakelijk verband: impact van onafhankelijke variabele op afhankelijke variabele
• Twee condities: controle (geen behandeling)en
• experimentele (speciale behandeling)
• Manipulatie(s) van onafhankelijke variabele → variatie van factor/factoren (van omstandigheden,
gedrag…)
• Uitsluiten van storende invloeden door randomisering en steekproefgrootte
• Randomised controlled trial: een experimentele onderzoeksmethode waarbij deelnemers willekeurig
(random) worden toegewezen aan verschillende groepen om het effect van een interventie betrouwbaar
te meten. (meest zuivere vorm van experimenteel onderzoek)
• Voordelen: controle over de omgeving, mogelijkheid tot causaliteit (oorzaak-gevolg)
• Nadeel: niet altijd toepasbaar
1.6.2 SURVEY
• Grootschalige bevraging door middel van vragenlijsten (post-enquête, CATI, CAWI)
• Opinie, voorkeuren, ervaringen…
• Zelfrapportage
• Representativiteit? Sommige materie is niet geschikt voor surveys omdat we geneigd zijn om sociaal
acceptabele antwoorden te geven.
• Vragen en antwoorden?
• Voordelen: grote groep respondenten, efficiënt en statistisch verwerkbaar
• Nadelen: beperkte diepgang, antwoorden kunnen sociaal wenselijk zijn
8
,1.6.3 GEVALSTUDIE/CASESTUDY
• Onderzoek dat zich richt op één / enkele gevallen (personen, steden, groepen…)
• Diepgaand onderzoek (zeldzame stoornis…)
• Ontwikkelen versus toetsen theorie
• Opletten voor subjectiviteit ondanks waardevolle inzichten (generaliseren?)
• Voordeel: veel detail en context
• Nadeel: niet generaliseerbaar
1.6.4 CORRELATIONEEL DESIGN
• Onderzoekt de samenhang tussen 2 of meer variabelen
• Soms controleren/manipuleren van omstandigheden niet mogelijk → correlatieonderzoek
• Correlatie ≠ causaliteit
• Geen, positieve of negatieve correlatie
• Voordeel: voorspellend vermogen
• Nadeel: geen uitspraken over de causaliteit mogelijk
1.6.5 OBSERVATIEONDERZOEK
• Verzamelterm voor soorten onderzoek gebaseerd op waarneming van gedrag zoals het zich voordoet in
praktijk
• Methode = observatie
• Geen controle op omstandigheden
• Voordeel: natuurlijke context
• Nadeel: de interpretatie kan subjectief zijn
Design Doel Kenmerken Voordelen Nadelen
Experiment Oorzaak- Manipulatie van Sterke controle, Soms niet
gevolgrelaties onafhankelijke mogelijkheid tot toepasbaar, kan
vaststellen variabele, controle- causaliteit onnatuurlijk zijn
en experimentele
groep, randomisatie
Survey Meningen, Vragenlijsten, Efficiënt, veel data, Beperkte diepgang,
voorkeuren en zelfrapportage, grote statistisch sociaal wenselijke
ervaringen meten steekproef analyseerbaar antwoorden
Gevalsstudie Diepgaand inzicht in Gedetailleerde Rijke, contextuele Moeilijk te
(casestudy) één of enkele analyse, vaak bij informatie generaliseren,
gevallen unieke situaties subjectiviteit
Correlatione Samenhang tussen Geen manipulatie, Voorspellend Geen causaliteit
el design variabelen meet correlaties vermogen mogelijk
onderzoeken (positief/negatief/gee
n)
Observatieon Gedrag bestuderen Directe waarneming, Realistische Interpretatie kan
derzoek in natuurlijke context geen controle over gegevens subjectief zijn
variabelen
9
, 1.7 DATAVERZAMELINGSMETHODEN
• Dragers van informatie: wie of wat draagt de informatie waarin de onderzoeker geïnteresseerd is?
→ 3 types van dragers
o Personen
o Documenten: brieven, verslagen, rapporten, agenda’s, artikelen… (niet: wetenschappelijke
literatuur à fenomeenkennis)
o Artefacten: plan, instrument, kunstwerk, …
• Aandacht voor toegankelijkheid
• Soorten dataverzamelingsmethoden:
o Interview
o Vragenlijst
o Observatie
o Dossierstudie: studie van verschillende strafrechtelijke dossiers om te kijken wat er aan bod is
gekomen aan rechtsbijstand
o …
• Aantal respondenten/steekproef:
o steekproef: kwantitatief (generalisatie naar populatie: externe validiteit)
o Saturatie: kwalitatief (generalisatie naar theorie)
o Individuele benadering: gericht op één persoon
▪ Voordeel: diepgang
▪ Nadeel: niet representatief
o Groepsbenadering: meerdere personen/steekproef
▪ Voordelen: vergelijking mogelijk, meer generaliseerbaarheid
1.8 DATA-ANALYSE
• Analyse = verwerken van verzamelde gegevens om uitspraken te kunnen doen over je onderzoeksvraag
• < dataverzamelingsmethoden
o kwalitatief: codeerschema + structuur (Inhoudsanalyse, thematische analyse; Kwalitan,
Nudist…) → beschrijving
▪ gericht op inhoud en betekenis
▪ voordeel: diepgaand en rijk aan context
▪ nadeel: moeilijker te generaliseren
o kwantitatief: statistische analyse (beschrijvend / verklarend; SPSS, SAS) → significantie, effect
size
▪ numerieke gegevens, vaak statistisch verwerkt
▪ voordeel: objectief en controleerbaar
▪ nadeel: minder nuance
• Analyse → resultaten → aannemen / verwerpen hypothese(s) → beantwoorden onderzoeksvraag
1.9 RAPPORTAGE
• Onderzoek moet gestructureerd gerapporteerd worden zodat anderen het kunnen begrijpen, controleren
of herhalen
• Resultaten worden gepubliceerd in rapport → openbaar (databanken)
• Publicatie in functie van kritische reflectie (andere: congres, media…)
• Doelpubliek: experten, leken…
• Repliceren van onderzoek (beschrijven werkwijze, motiveren van keuzes… want niet één beste methode)
• Voorlopig karakter van onderzoeksbevindingen
10
