Samenvatting Project Actuele Criminologie | UGent | 2025/26

DEEL 1: ONDERNEMEND HANDELEN EN DESIGN
THINKING
1. Defining social enterprise
1.1 The origin of the concept of ‘social enterprise’ and its evolution
Sociaal ondernemen?
- Een social enterprise = een sociale onderneming, een organisatie die zich inzet om maatschappelijke
doelen na te streven, dit is hun PRIMAIR doel
o Niet het geld maken staat centraal, het geld is vooral een middel om deze maatschappelijke
doelen te realiseren
- Manier van zaken doen waarbij bedrijf niet enkel winst wil maken, maar ook iets goed wil doen voor
maatschappij of milieu  maatschappelijk probleem oplossen bv. armoede, werkloosheid,...
o Bv. koffiebar die eerlijke handel promoot, sociaal restaurant

Evolutie
- Term ‘sociale onderneming’ vanaf 1990 meer aandacht in VS & Europa
o Groeiende erkenning van derde sector (non-profit)
 Sector 1 = overheid, sector 2 = markt
o Zoektocht naar nieuwe vormen van ondernemerschap

- Verenigde Staten:
o 1993: Harvard Businnes school launched ‘social enterprise initiative’
 Training- en ondersteuningsprogramma voor sociale ondernemingen/ondernemers
o In US: broad and vague concept
 Term verwijst naar markt-georiënteerde economische initiatieven met sociaal doel
 Focus op ondernemende karakter als antwoord op financiële problemen van
non-profits
 Highlight innovative side of projects + financial risk
 For-profit business engaged in socially beneficial activities to non-profit
organizations engaged in mission-supporting commercial activity
- Europa
o 1990s
 Eerste opkomst in Europa in hart van derde sector
 Italian law for social co-operatives
 Wet die specifiek ‘legal form’ creëert voor sociale coöperaties
o Beantwoorden noden die onvoeldende beantwoord werden door
publieke voorzieningen/diensten
o Midden ‘90
 EMES European Research Network
 Groep Europese onderzoekers: evolutie van sociale ondernemingen in Europa te
onderzoeken
o Onderzoek naar fenomeen om gemeenschappelijke definitie &
benadering te ontwikkelen
o 2002
 Versnelling van debat rond sociaal ondernemerschap in UK
 Blair governement: Social Enterprise Coalition en Social Enterprise Unit
 Doel: kennis van sociale onderneming verbeteren en promoten
 Supervisie door afdeling van Trade & Industry: eigen definitie en legal form
o Community Interest Company
 Gericht op sociaal doel

,  Duurzaam dankzijk economische activiteiten
- EMES definitie
o Sociale ondernemingen = organisaties gericht op helpen gemeenschap: opgestart door groep
burgers en beperken invloed van investeerders die winst willen maken. Ondernemingen hechten
veel belang aan hun onafhankelijkheid en durveneconomische risico’s nemen.
o Economische kenmerken:
 Continue economische activiteit: ze verkopen goederen/diensten, geen zuivere
liefdadigheid.
 = is niet zoals traditionele NON-profit organisaties
 Hoge mate van autonomie: opgericht door burgers, onafhankelijk van de overheid.
 Economisch risico: ze dragen (gedeeltelijk) zelf het financiële risico.
 Minimum Betaalde arbeid: er is minstens een basisniveau van betaald werk aanwezig.
o Sociale kenmerken:
 Duidelijke maatschappelijke doelstelling: het welzijn van de gemeenschap staat centraal.
 Opgericht door burgers: ontstaan uit burgerinitiatief, niet opgelegd van bovenaf.
 Besluitvorming niet op basis van kapitaal: 'één lid, één stem' in plaats van
aandeelhouderschap.
 Participatief karakter: verschillende belanghebbenden (gebruikers, werknemers,
vrijwilligers) zijn betrokken.
 Beperkte winstverdeling: eventuele winst wordt beperkt uitgekeerd of hergeïnvesteerd.

1.2 Social enterprises: bridge between co-operatives and non-profit organizations
Sociale ondernemingen bevinden zich tussen twee werelden binnen derde sector
- Coöperaties/cooperatieven (sociale economie)
o Zij verkopen hun diensten of producten op de markt, net zoals gewone bedrijven.
o Hun doel is meestal om de belangen van hun leden te dienen. (niet zo zeer investeerders)
- Non-profitorganisaties (zoals vzw’s)
o Zij richten zich op sociale of maatschappelijke activiteiten, zoals armoedebestrijding.
o Ze werken meestal met subsidies, donaties of vrijwilligers, en weinig tot geen commerciële
activiteit

Social enterprise as a tool for building bridges between components of the third sector
- Sociale ondernemingen combineren kenmerken van beide types
o Sociaal doel zoals non-profits, maar werken ook ondernemend en marktgericht zoals coöperaties
o Economisch actief (bv. verkoop diensten) maar met gemeenschap als centraal belang (ipv leden)
o Betrekken verschillende belanghebbenden in werken, terwijl klassieke coöperaties zich beperken
tot hun leden

- Sociale onderneming: brug bouwen tussen afzonderlijke componenten van derde sector
o 2 spanningsvelden
 Gehele productie te koop aanbieden (cooperaties) <-> activiteiten die als zwak
economissch worden beschouwd (vzw)
 Organisaties die wederzijdse belangen van hun leden dienen (cooperatieven) <->
organisties algemeen belang van bredere gemeenschap dienen (vzw)

- Nieuwe wettelijke kaders: combineert beperking op productie van winst (vzw) en kenmerken van
cooperatieve rechtsvorm
o Frankrijk: société coopérative d’interêt collectif
o België: social purpose company
o Italië: social co-operatives

,1.3 Three key research questions
Theoretische assen
- Complexe mix van minstens 3 doelen en verschillende stakeholders om doelen te bereiken
o Sociale doelen: verbonden met missie van sociale ondernemingen to benefit community
o Economische doelen: gerelateerd aan ondernemende karakter
 Sociale onderneming is geen liefdadigheidsorganisatie: ook economische activiteiten
o Socio-politieke doelen: vanwege feit dat sociale ondernemingen vaak geworteld zijn in sector
die traditioneel betrokken is bij sociaal politieke actie
 Voortbrengen sociaal kapitaal
 Implementation of democratic decision-making processes
 Multi-stakeholder ownership

- Markt- en niet-markt gerelateerde middelen
o Sociale ondernemingen gebruiken meerdere soorten hulpbronnen voor werking
 Combinatie verschillende vormen inkomsten (hybride financiering)
 Markt-gerelateerdde middelen = inkomsten uit verkoop producten/diensten
o Sociale doel centraal, niet winst!
 Niet-markt gerelateerde middelen = overheidssubsidies, vrijwilligerswerk,
dotaties
 Result of the mobilization of social capital (improves production process)
o Hybride financiering: verschillende economische logica’s combineren
 Marktlogica: handel drijven, inkomsten genereren
 Herverdeling: steun krijgen van overheid of fondsen
 Wederkerigheid: samenwerken met vrijwillgers of gemeenschappen

Kader EMES vs meeste literatuur
- Hypothese EMES: 4 innovatieve kenmerken voor sociale ondernemingen
o Multidimensionele bestuursstructuur: meeervoudig en complex bestuur
 Verschillende stakeholders betrokken
 Bestuur is niet enkel juridische eigenaar
 Ook participatie, vertegenwoordiging en democratische besluitvorming
o Traditionele modellen gaan uit van een dominante groep
o Economische duurzaamheid ≠ enkel via handel
 Sociale onderneming moet niet enkel winst maken via verkoop om economisch
duurzaam te zijn
 Moeten voldoende middelen verwerven om sociale missie te realiseren
 Middelen kunnen hybride zijn (<-> gewone bedrijven, non-profits)
o Aard van economische activiteit ondersteunt sociale missie: kernactiviteit moet bijdragen
aan sociale doel
 Geen onderneming die iets verkoopt om met opbrengst goede doelen te steunen
 Activiteit zelf = sociaal doel!
o Interactie met overheidsbeleid
 Ondernemingen in wisselwerking met beleid en samenleving
 Beinvloed door wetten, regels en subsidies
 Zelf impact op beleid: actieve mede-vormgevers van sociale innovaties

Tussenruimte: markt – overheid – civiele samenleving
- Markt = ze verkopen goederen of diensten, maar hun economische activiteiten zijn middel om
sociaal doel te realiseren
- Overheid

, o Ze krijgen subsidies of werken samen met overheid
o Ze passen zich aan wetten en beleid aan, maar zijn in staat om beleid mee te beinvloeden
- Civiele samenleving = sociale ondernemingen ontstaan uit lokale noden of burgerinitiatief

1.4 Work integration social enterprises (WISEs)
- Sociale ondernemingen gericht op begeleiden van mensen met afstand tot arbeidsmarkt
o Veel Europese landen kampen met werkloosheid (vooral kwetsbare groepen)
 Klassieke overheidsmaatregelen werken niet altijd
 WISEs als belangrijke en innovatieve instrumenten van arbeidsmarktbeleid
o Doel = mensen die risico lopen om permanent van arbeidsmarkt uitgesloten te worden, opnieuw
integreren in arbeidsmarkt en in samenleving dmv productieve activiteiten

- 4 groups of WISEs
o Enterprises offering occupational integration supported by ‘subsidies’
 Focused on the handicapped
o Provide permanent, selfsubsidized employment
 Offer opend-ended work contracts
o Aim to (re)socialise people through productive activites
 Able-bodied workers with psycho-social problems or handicapped people
o Offering transitional employmet or traineeships

- Perse-project: onderzoeksproject door EMES European Research Network
o Werking en impact van WISEs analyseren
 Toetsen of WISEs echt meervoudige doelstellingen nastreven (sociaal, economisch, politiek).
 Nagaan hoe ze verschillende soorten middelen combineren (handel, subsidies, vrijwilligers).
 Begrijpen hoe ze samenwerken met en beïnvloed worden door het beleid.
 Inzicht krijgen in de governance en organisatievormen van deze ondernemingen

2. Design thinking for social innovation
2.1 Inleiding
- Design thinking = methode om (zeer complexe) problemen op te lossen
- 5 grote stappen
o (1) Empathize (inleven) =
 Mensen die met probleem te maken hebben écht begrijpen
 Je observeert, interviewt en luistert naar gebruikers om hun emoties, behoeftes en
context te leren kennen.
 Mogelijke tool om te gebruiken; Empathy map
 A: Who are we empathizing?
 B: What do they need to DO?
 C: What do they SEE/SAY/DO/HEAR?
o (2) Define = je bundelt wat je geleerd hebt in één duidelijke probleemstelling.
o (3) Ideate (ideeën genereren) = In deze fase ga je via brainstorm sessie (zonder oordelen), zoveel
mogelijk oplossingen bedenken voor uw probleem
o (4) Prototype = één van de mogelijke oplossingen kiezen en verder uitwerken
 Ideeën worden omgezet in daadwerkelijke producten/diensten die vervolgens getest,
herhaald & verfijnd worden
o (5) Test = Uittesten van uw prototype, je zult waarschijnlijk feedback krijgen waardoor je uw
prototype kunt verfijnen of aanpassen (en daarna terug testen, het is GEEN lineair proces)

- Belangrijkste kenmerken
o Gebaseerd op diep begrip van mensen
o Prototypen maken en testen: snel ideeën uitproberen om te leren wat werkt
o Voorbij vooroordelen en vaste denkkaders kijken