INLEIDING TOT DE JUSTITIËLE ORGANISATIE
1. HET HELIKOPTERPERSPECTIEF
1.1 MISDRIJF – STRAF
1.1.1 HOE DENKEN WE OVER MISDRIJF EN STRAF?
De slingerbeweging van het strafrecht tussen daad en dader, waarop
ligt de focus.
- Daad: persoon die feit gepleegd heeft en we gaan kijken naar
het feit
- Dader: kijken naar sociale gevaarlijkheid
Hoe denken we na over misdrijven en straffen.
1.1.2 GESCHIEDENIS
14-17 E
- mensen die niet meededen aan het arbeidsproces werden als (potentieel) crimineel en asociaal gezien en
krgen wrede straffen met als doel fysiek leed
o mutilatie, brandmerken, foltering, verbanning, doodstraf…
- valide armen vs echte behoeftige
o valide armen : zijn nog in staat arbeid te verrichten
o echte behoeftigen: niet meer in staat arbeid te verrichten
§ werden toevertrouwd aan de gecentraliseerde armenzorg
§ dit werd uitgebouwd tot instrument van sociale politiek waarbij economisch motieven een
doorslaggevende rol spelen
- gedisciplineerde maatschappij: resultaat van samenwerking tussen kerk en OH, vooral economische elite
werd erdoor beschermd
- industrialisering europa: politiek van strenge repressie en fysieke bstraffen leverde niet meer de gewenste
resultaten op
o asociale elementen uit maatschappij helen via opsluiting (! geboorte gevangenis was pas 19E
tijdens verlichting)
- Rasphuis Amsterdam: bedelaars en jonge veroordeelden, hen terug naar het goede leiden en afhouden van
het kwade
- workhouses Engeland: paupers te werk stellen, economische functie
o disciplinering proletariaat en integratie in arbeidsproces
o leverde een concurrentiële positie op de buitenlandse markten op
- Frankrijk, grote opsluiting: asociale individuen uit maatschappij halen zodat sociale orde gehandhaafd werd
(dus geen eco functie)
- Duitsland Zuchthäuser: eerder gevangenis dan arbeidscentrum
- deze tuchthuizen waren hybride instellingen die ook strafaspecten incorporeerden, maar de hoofdstraf
waren lijfstraffen
1
,Ancien Régime (tot aan de 18de E)
- Willekeur, recht op bestraffing was alleenrecht koning, bekentenis afdwingen, voorbeeldstraffen, “wrede
Middeleeuwen” versus recent onderzoek
o Koning bepaalde wat criminaliteit was, alles tegen het gezag in, werd gestraft
- criminaliteit was toen niet schending van abstracte rechtsregels, maar aantasting van het gezag van de vorst
of koning
o de vorst belichaamde de wet: wie een misdrijf pleegde, schonde hem persoonlijk
o misdrijf = persoonlijke aanslag of belediging van de vorst/koning
o strafrechtelijke interventie werd gezien als herstel van aangetaste gezag van de koning
§ dus de straf kon niet hard en wreed genoeg zijn
§ straf: autoriteit herstellen en afschrikking via publieke, gruwelijke executies
§ straf is vergeldend: balans tussen gezag en onderwerping herstellen
§ straf was willekeurig, rechtsgang onsystematisch en foltering van legitiem
- Voornamelijk focus op vergelding en afschrikking (algemene preventie)
o Afschrikking naar individu/dader maar ook volledige maatschappij
o alle aandacht ging naar strafuitvoering
o voorbeeldstraffen die publiekelijk werden uitgevoerd, ritueel karakter, radbraken en onthoofdingen
op marktplaatsen
o ook boetes en verbanningen
- macht van rechters was groot
o maar toch beperkt door de rede, rechtbanken (gewoonterecht), Romeins recht, canoniek recht en
wetten van de koning
- gerechtelijk onderzoek en strafprocedure vond plaats in alle beslotenheid
o inquisitoire procedure
o rechter is ook openbare aanklager: actieve rol
o bewijslevering door RB, aantal vaste principes hiervoor (niet willekeurig)
o bekentenis, tortuur was toegelaten
§ tortuur was RV puur omdat je verdacht werd
§ indien de bekentenis niet komt is dat het bewijs dat er geen schuld was
- bewijslast volledig in handen van de rechter
o onderzoek voeren,
o belastend bewijsmateriaal zoeken
§ moet onomstotelijk vaststaan (être plus claire que le jour à midi)
o doctrine van het preuves légales: strikte bewijsreglementering die nietin de wet terug te vinden is
de franse revolutie: de wortels van het klassieke strafrecht (eind 18E – 19E)
- na franse omwenteling, absolutisme bezegeld
- déclaration des droits de l’homme: grondrechten die grens tussen individuele vrijheid en rechts van de staat
om in te grijpen in burgers hun leven afbakenen
o bv gelijkheid in rechte, persoonlijke vrijheid en veiligheid…
- zwaarte van de straf bepaalt door de ernst van het misdrijf
- ernst misdrijf hangt af van de schade veroorzaakt door misdrijf en schuld van de dader
- = proportionaliteitsbeginsel
- ernst wordt bepaald door wetgever in strafwet = legaliteitsbeginsel
- vrijheidsberoving als straf krijgs voor het eerst echt vorm
2
, - moderne rechtstaat
o code pénal – Napoleon
§ rechter krijgt beoordelingsruimte door invoering minimum en maximumstraf
§ openbare orde en veiligheid verzekeren, door intimidatie
§ wrede bestraffingen worden ingevoerd bv doodstraf, brandmerk…
- belgische onafhankelijkheid 1830: deze napoleontische codificatie blijft gebruikt worden
- belgische gevangeniswezen in deze periode
- Vilain XIIII: heropvoeding door arbeid
o misdadigers zijn leeglopers
o tuchhuizen, waar liefde voor arbeid bijgebracht kon worden
o Gentse tuchthuis
o luiheid is de oorzaak en arbeid is de oplossing voor criminaliteit
o arbeid draagt bij tot verbetering, resocialisatie en reclassering
- Edouard Ducpétiaux: heropvoeding door isolatie en meditatie
o heropvoeding, bijbrengen van moraliteit
o gevangenisbibliotheken
o moraliserende werking gevangenis via onderricht, lectuur en arbeid op cel
o geïsoleerd, meditatief bestaan zonder enig contact met medegevangene
o panopticon < Bentham
Verlichting en Klassiek strafrecht (18-19e E)
- De mens is een rationeel wezen, sociaal contract, Magna Charta van het strafrecht (legaliteit-
proportionaliteit-subsidariteit), vaste straffen, geen individualisering, schuldnotie centraal
o Kom af met gecentraliseerde macht bij één persoon
o Scheiding der machten – Montesquei
o Kosten baten analyse of die al dan niet een feit gaat plegen
- maatschappelijke draagkracht van systeem gebaseerd op absolute macht van de koning verdween meer en
meer
- veranderende sociaaleconomische context (ook FR) laat geen machtsconcentratie bij 1 vorst/soeverein toe
- geen absolutistisch systeem, maar ordening
o verdeling macht
o maatschappij gevormd via sociaal contract
o maatschappij bestuurd door de leden ervan
- misdrijf = aantasting van de maatschappijj als geheel
- Voornamelijk focus op vergelding (maar in functie van sociaal contract), algemene preventie (afschrikking),
bijzondere preventie (gevangenisstraf)
o Geven deel van vrijheid op voor bescherming van de overheid
o Humane straf: geboorte van de gevangenisstraf
o niet meer bv doodstraf, want de persoon die je straft is deel van de maatschappij
- nieuw paradigma: rationeel denken en rederen, dus willekeur kon niet meer
- Voltaire:
o kritiek op disproportie tussen straf en misdrijf, feit dat getuigen ondervraagd worden zonder
aanwezigheid beschuldigde, afwezigheid advocaat tijdens procedure en gebruik preuves légales,
foltering
o heeft echter zelf nooit een concreet plan voor hervorming voorgesteld
3
, - Charles de Montesquieu (l’Esprit des Lois):
o bekritiseren bestaande system, concrete aanbevelingen
o mildere straffen (in verhouding met misdrijf), zowel misdrijf als straf moeten in wet terug gevonden
kunnen worden, rechters kunnen daardoor herleid worden tot ‘la bouche de la loi’
o verzette zich tegen machtsconcentratie à trias politica (scheiding der machten)
- Locke en Rousseau:
o sociaal contract
o burgers staan deel van hun vrijheid af aan gemeenschap in ruil voor veiligheid
o misdrijf is hier schending van het sociaal contract en alleen uit deze schending put de OH het recht
om misdrijven te vervolgen en te bestraffen
- recht op bestraffing moet gebonden worden aan 3 principes die samen het “magna charta” van het
strafrecht genoemd worden
o legaliteitsbeginsel (Nulla poena sine lege, nulla poena sine crimine, nullem crimen sine poena
legale)
§ misdrijven en straffen moeten op voorhand in de wet vastgelegd worden
§ bescherming burger tegen willekeurig OHoptreden
§ rechter = la bouche de la loi
§ rationele mensbeeld: iemand die weet dat iets strafbaar is, zal zijn gedrag daarop
afstemmen als gevolg van een kosten-baten analyse
o proportionaliteitsbeginsel
§ straffen moeten in verhouding staan met misdrijf à proportioneel dus
§ zware straffen missen nl hun effect: misdrijven worden uit angst voor straffen niet
aangegeven, wetten raken in ongebruik omdat magistraten de straf te zwaar vonden
o subsidiariteitsbeginsel
§ staat dient slechts op te treden indien nodig
§ enkel gedragingen bestraffen als het strikt noodzakelijk is
§ strafrecht is het ultimum remedium = laatste middel waar je naartoe grijpt als de rest faalt
• overdaad aan strafbaarstellingen zorgt voor overbelasting strafrechtsapparaat
waardoor het niet meer optimaal functioneert en aan gezag inboette
§ Beccaria pleit voor strikte legaliteit waarbij alle incriminaties opgesomd worden net als de
straffen
• al wat niet verboden is door de wet, is toegelaten
- Beccaria:
o grondslagen van latere klassieke strafrecht
o interpretatie van het recht door de rechter moet letterlijk gebeuren (strikte legaliteit)
o gelijke toepassing van straffen, humane straffen en minder straffen
§ straffen gelijk toegepast op iedereen (geen onderscheid klassen)
§ moet het nut van de gemeenschap strekken
§ moet stroken met de heersende moraal
o doodstraf afschaffen:
§ onverenigbaar met sociale contractsgedachte
• het kan niet de bedoeling zijn om burgers het recht te geven anderen van hun leven
te beroven
o ‘rechten van verdediging’: beklaagde moet tijd krijgen om verdediging voor te bereiden, bewijsrecht
moet rationeel zijn, ondervragingen moeten menselijk gebeuren, bewijsmiddelen en rechterlijke
beslissingen moeten in het openbaar gebeuren
4
1. HET HELIKOPTERPERSPECTIEF
1.1 MISDRIJF – STRAF
1.1.1 HOE DENKEN WE OVER MISDRIJF EN STRAF?
De slingerbeweging van het strafrecht tussen daad en dader, waarop
ligt de focus.
- Daad: persoon die feit gepleegd heeft en we gaan kijken naar
het feit
- Dader: kijken naar sociale gevaarlijkheid
Hoe denken we na over misdrijven en straffen.
1.1.2 GESCHIEDENIS
14-17 E
- mensen die niet meededen aan het arbeidsproces werden als (potentieel) crimineel en asociaal gezien en
krgen wrede straffen met als doel fysiek leed
o mutilatie, brandmerken, foltering, verbanning, doodstraf…
- valide armen vs echte behoeftige
o valide armen : zijn nog in staat arbeid te verrichten
o echte behoeftigen: niet meer in staat arbeid te verrichten
§ werden toevertrouwd aan de gecentraliseerde armenzorg
§ dit werd uitgebouwd tot instrument van sociale politiek waarbij economisch motieven een
doorslaggevende rol spelen
- gedisciplineerde maatschappij: resultaat van samenwerking tussen kerk en OH, vooral economische elite
werd erdoor beschermd
- industrialisering europa: politiek van strenge repressie en fysieke bstraffen leverde niet meer de gewenste
resultaten op
o asociale elementen uit maatschappij helen via opsluiting (! geboorte gevangenis was pas 19E
tijdens verlichting)
- Rasphuis Amsterdam: bedelaars en jonge veroordeelden, hen terug naar het goede leiden en afhouden van
het kwade
- workhouses Engeland: paupers te werk stellen, economische functie
o disciplinering proletariaat en integratie in arbeidsproces
o leverde een concurrentiële positie op de buitenlandse markten op
- Frankrijk, grote opsluiting: asociale individuen uit maatschappij halen zodat sociale orde gehandhaafd werd
(dus geen eco functie)
- Duitsland Zuchthäuser: eerder gevangenis dan arbeidscentrum
- deze tuchthuizen waren hybride instellingen die ook strafaspecten incorporeerden, maar de hoofdstraf
waren lijfstraffen
1
,Ancien Régime (tot aan de 18de E)
- Willekeur, recht op bestraffing was alleenrecht koning, bekentenis afdwingen, voorbeeldstraffen, “wrede
Middeleeuwen” versus recent onderzoek
o Koning bepaalde wat criminaliteit was, alles tegen het gezag in, werd gestraft
- criminaliteit was toen niet schending van abstracte rechtsregels, maar aantasting van het gezag van de vorst
of koning
o de vorst belichaamde de wet: wie een misdrijf pleegde, schonde hem persoonlijk
o misdrijf = persoonlijke aanslag of belediging van de vorst/koning
o strafrechtelijke interventie werd gezien als herstel van aangetaste gezag van de koning
§ dus de straf kon niet hard en wreed genoeg zijn
§ straf: autoriteit herstellen en afschrikking via publieke, gruwelijke executies
§ straf is vergeldend: balans tussen gezag en onderwerping herstellen
§ straf was willekeurig, rechtsgang onsystematisch en foltering van legitiem
- Voornamelijk focus op vergelding en afschrikking (algemene preventie)
o Afschrikking naar individu/dader maar ook volledige maatschappij
o alle aandacht ging naar strafuitvoering
o voorbeeldstraffen die publiekelijk werden uitgevoerd, ritueel karakter, radbraken en onthoofdingen
op marktplaatsen
o ook boetes en verbanningen
- macht van rechters was groot
o maar toch beperkt door de rede, rechtbanken (gewoonterecht), Romeins recht, canoniek recht en
wetten van de koning
- gerechtelijk onderzoek en strafprocedure vond plaats in alle beslotenheid
o inquisitoire procedure
o rechter is ook openbare aanklager: actieve rol
o bewijslevering door RB, aantal vaste principes hiervoor (niet willekeurig)
o bekentenis, tortuur was toegelaten
§ tortuur was RV puur omdat je verdacht werd
§ indien de bekentenis niet komt is dat het bewijs dat er geen schuld was
- bewijslast volledig in handen van de rechter
o onderzoek voeren,
o belastend bewijsmateriaal zoeken
§ moet onomstotelijk vaststaan (être plus claire que le jour à midi)
o doctrine van het preuves légales: strikte bewijsreglementering die nietin de wet terug te vinden is
de franse revolutie: de wortels van het klassieke strafrecht (eind 18E – 19E)
- na franse omwenteling, absolutisme bezegeld
- déclaration des droits de l’homme: grondrechten die grens tussen individuele vrijheid en rechts van de staat
om in te grijpen in burgers hun leven afbakenen
o bv gelijkheid in rechte, persoonlijke vrijheid en veiligheid…
- zwaarte van de straf bepaalt door de ernst van het misdrijf
- ernst misdrijf hangt af van de schade veroorzaakt door misdrijf en schuld van de dader
- = proportionaliteitsbeginsel
- ernst wordt bepaald door wetgever in strafwet = legaliteitsbeginsel
- vrijheidsberoving als straf krijgs voor het eerst echt vorm
2
, - moderne rechtstaat
o code pénal – Napoleon
§ rechter krijgt beoordelingsruimte door invoering minimum en maximumstraf
§ openbare orde en veiligheid verzekeren, door intimidatie
§ wrede bestraffingen worden ingevoerd bv doodstraf, brandmerk…
- belgische onafhankelijkheid 1830: deze napoleontische codificatie blijft gebruikt worden
- belgische gevangeniswezen in deze periode
- Vilain XIIII: heropvoeding door arbeid
o misdadigers zijn leeglopers
o tuchhuizen, waar liefde voor arbeid bijgebracht kon worden
o Gentse tuchthuis
o luiheid is de oorzaak en arbeid is de oplossing voor criminaliteit
o arbeid draagt bij tot verbetering, resocialisatie en reclassering
- Edouard Ducpétiaux: heropvoeding door isolatie en meditatie
o heropvoeding, bijbrengen van moraliteit
o gevangenisbibliotheken
o moraliserende werking gevangenis via onderricht, lectuur en arbeid op cel
o geïsoleerd, meditatief bestaan zonder enig contact met medegevangene
o panopticon < Bentham
Verlichting en Klassiek strafrecht (18-19e E)
- De mens is een rationeel wezen, sociaal contract, Magna Charta van het strafrecht (legaliteit-
proportionaliteit-subsidariteit), vaste straffen, geen individualisering, schuldnotie centraal
o Kom af met gecentraliseerde macht bij één persoon
o Scheiding der machten – Montesquei
o Kosten baten analyse of die al dan niet een feit gaat plegen
- maatschappelijke draagkracht van systeem gebaseerd op absolute macht van de koning verdween meer en
meer
- veranderende sociaaleconomische context (ook FR) laat geen machtsconcentratie bij 1 vorst/soeverein toe
- geen absolutistisch systeem, maar ordening
o verdeling macht
o maatschappij gevormd via sociaal contract
o maatschappij bestuurd door de leden ervan
- misdrijf = aantasting van de maatschappijj als geheel
- Voornamelijk focus op vergelding (maar in functie van sociaal contract), algemene preventie (afschrikking),
bijzondere preventie (gevangenisstraf)
o Geven deel van vrijheid op voor bescherming van de overheid
o Humane straf: geboorte van de gevangenisstraf
o niet meer bv doodstraf, want de persoon die je straft is deel van de maatschappij
- nieuw paradigma: rationeel denken en rederen, dus willekeur kon niet meer
- Voltaire:
o kritiek op disproportie tussen straf en misdrijf, feit dat getuigen ondervraagd worden zonder
aanwezigheid beschuldigde, afwezigheid advocaat tijdens procedure en gebruik preuves légales,
foltering
o heeft echter zelf nooit een concreet plan voor hervorming voorgesteld
3
, - Charles de Montesquieu (l’Esprit des Lois):
o bekritiseren bestaande system, concrete aanbevelingen
o mildere straffen (in verhouding met misdrijf), zowel misdrijf als straf moeten in wet terug gevonden
kunnen worden, rechters kunnen daardoor herleid worden tot ‘la bouche de la loi’
o verzette zich tegen machtsconcentratie à trias politica (scheiding der machten)
- Locke en Rousseau:
o sociaal contract
o burgers staan deel van hun vrijheid af aan gemeenschap in ruil voor veiligheid
o misdrijf is hier schending van het sociaal contract en alleen uit deze schending put de OH het recht
om misdrijven te vervolgen en te bestraffen
- recht op bestraffing moet gebonden worden aan 3 principes die samen het “magna charta” van het
strafrecht genoemd worden
o legaliteitsbeginsel (Nulla poena sine lege, nulla poena sine crimine, nullem crimen sine poena
legale)
§ misdrijven en straffen moeten op voorhand in de wet vastgelegd worden
§ bescherming burger tegen willekeurig OHoptreden
§ rechter = la bouche de la loi
§ rationele mensbeeld: iemand die weet dat iets strafbaar is, zal zijn gedrag daarop
afstemmen als gevolg van een kosten-baten analyse
o proportionaliteitsbeginsel
§ straffen moeten in verhouding staan met misdrijf à proportioneel dus
§ zware straffen missen nl hun effect: misdrijven worden uit angst voor straffen niet
aangegeven, wetten raken in ongebruik omdat magistraten de straf te zwaar vonden
o subsidiariteitsbeginsel
§ staat dient slechts op te treden indien nodig
§ enkel gedragingen bestraffen als het strikt noodzakelijk is
§ strafrecht is het ultimum remedium = laatste middel waar je naartoe grijpt als de rest faalt
• overdaad aan strafbaarstellingen zorgt voor overbelasting strafrechtsapparaat
waardoor het niet meer optimaal functioneert en aan gezag inboette
§ Beccaria pleit voor strikte legaliteit waarbij alle incriminaties opgesomd worden net als de
straffen
• al wat niet verboden is door de wet, is toegelaten
- Beccaria:
o grondslagen van latere klassieke strafrecht
o interpretatie van het recht door de rechter moet letterlijk gebeuren (strikte legaliteit)
o gelijke toepassing van straffen, humane straffen en minder straffen
§ straffen gelijk toegepast op iedereen (geen onderscheid klassen)
§ moet het nut van de gemeenschap strekken
§ moet stroken met de heersende moraal
o doodstraf afschaffen:
§ onverenigbaar met sociale contractsgedachte
• het kan niet de bedoeling zijn om burgers het recht te geven anderen van hun leven
te beroven
o ‘rechten van verdediging’: beklaagde moet tijd krijgen om verdediging voor te bereiden, bewijsrecht
moet rationeel zijn, ondervragingen moeten menselijk gebeuren, bewijsmiddelen en rechterlijke
beslissingen moeten in het openbaar gebeuren
4
