Samenvatting Psychologie van individuele verschillen, deel 1 | KU Leuven | 2025/26

SAMENVATTING –
PSYCHOLOGIE VAN
INDIVIDUELE VERSCHILLEN –
DEEL 1




2025-2026
PSYCHOLOGIE– ABA 1 – KU Leuven

,INLEIDING

Er bestaan grote verschillen tussen mensen

 Iedereen is anders
o Qua fysiek, voorkomen
o Maar ook psychologisch
 Spreken over de gemiddelde persoon is spreken over iemand die niet bestaat
 Als we echt menselijk gedrag, gedachten en gevoelens willen begrijpen, hebben we nood aan een psychologie van
individuele verschillen
 Emoties = reacties op gebeurtenissen die voor ons van belang zijn
o Mensen verschillen sterk in de emoties die ze ervaren
 Emoties  belangrijk onderdeel van onze persoonlijkheid, van ons leven + kleuren ons leven, bepalen onze voor-en
afkeuren, ons gedrag, spelen belangrijke rol in ons welzijn, etc.
o Er zijn relatief stabiele verschillen TUSSEN mensen in hoe ze zich doorgaans voelen = inter-individuele
verschillen
o Mensen vertonen emotionele schommelingen over de tijd = intra-individuele verschillen (BINNEN mensen
overheen de tijd)
o Deze verschillen kunnen ook gaan over persoonlijkheid, intelligentie, gedrag, gedachten & gevoelens
 Deze VERSCHILLEN zijn STUDIEOBJECT van de psychologie van individuele verschillen  beschrijven + verklaren

DEEL 1 – PSYCHOLOGIE VAN INDIVIDUELE VERSCHILLEN: WAT & HOE?

1. DOELSTELLING EN GESCHIEDENIS


1.1. DOELSTELLING

Psychologie van individuele verschillen:

 Zoektocht naar algemene wetmatigheden is zeer belangrijk en waardevol (functieleer, sociale psychologie, …)
 MAAR niet gehele plaatje
o WANT er zijn grote verschillen tussen en binnen mensen inzake ons gedrag, prestaties, cognities, gevoelens,
etc. (bv. onze emoties)
o = onderwerp van psychologie van individuele verschillen

Doel van PID:

 Beschrijven:
o van verschillen: op welke vlakken verschillen mensen van elkaar/zichzelf? Welke zijn de belangrijkste
verschillen?
 bv. agressie, intelligentie, persoonlijkheid
o van verbanden tussen verschillen: met wat hangen zulke verschillen samen?
 Verklaren van verschillen: wat ligt er aan de basis van deze verschillen?
o genetisch? opvoeding? biologisch? cultuur? leergeschiedenis?: verschillende niveaus

PID heeft toepassingen op meerdere gebieden:

 Organisaties, bedrijven
o selectie/recrutering/promotie (kunnen inschatten hoe de mensen verschillen)
o wat maakt sommige mensen betere leiders?
o wat maakt sommige mensen gevoeliger voor burn-out? etc.




1

,  School- en klinische psychologie
o wat verklaart verschillen tussen leerlingen in schools presteren
o (hoe) kunnen we minder presterende studenten helpen?
o wat onderscheidt goed van minder goed functionerende individuen?
o wat maakt mensen kwetsbaar of veerkrachtig? Cfr. illustratie COVID
 Theorie en Onderzoek

Voorbeeldonderzoek: Mentaal welzijn & COVID: een Experience Sampling studie

 Hoe mensen zijn omgegaan met de lockdown (zwarte lijn is start van de lockdown)
o 1: bipolair  afwisseling van manische &
downgevoelens
 lockdown had negatieve impact op
depressiegevoelens
o 2: major depressief  hier gaf de lockdown een
sort rust (geen stijging in negatieve gevoelens)
o 3: major depressief & middelenmisbruik
 Drang om te gebruiken (craving) steeg
drastisch
o 4: enkele weken voor de lockdown stierf zijn grootmoeder  daarom al vroeger die verandering
 Lockdown zelf had weinig effect
 Lockdown was een soort natuurlijk experiment  verschillende reacties op deze gebeurtenis

1.1.1. WAT?

1.1.1.1. BESCHRIJVEN VERSCHILLEN

Beschrijven verschillen: dit impliceert een vergelijking

 (vooral) tussen mensen (tussen individuen, tussen mannen en vrouwen, tussen
groepen..)  interindividuele verschillen (hier een binnenppdesign)




 Tussen groepen → intergroepsverschillen (bv. geslacht, culturen,
leeftijdsgroepen)
o Verschil tussen jongens en meisjes in agressie, cognitieve
vaardigheden, emotionaliteit
o Cultuurverschillen in intelligentie of persoonlijkheid



 (in mindere mate) binnen mensen (over de tijd, in verschillende situaties)
 Interindividuele verschillen in intra-individuele verschillen = interindividuele
verschillen in profielen
o Verschil in patroon van reageren tussen verschillende personen in
verschillende situaties


=> meerdere soorten verschillen mogelijk




2

, 2 grote deeldomeinen van PID:

 Cognitief functioneren
o Intelligentie, IQ : prestaties op cognitieve taken (product)
o Cognitieve stijlen *: manier van verwerken bij cognitieve taken (proces)
 bv. Analytisch (deelproblemen oplossen om tot het gehele probleem op te lossen) vs. holistisch
(probleem als geheel aanpakken)
= PID van intelligentie en cognitieve stijlen
 Persoonlijkheid: affectieve en sociale domein
o bv. karakter, emoties, sociaal gedrag
= PID van persoonlijkheid

1.1.1.2. BESCHRIJVEN VAN VERBANDEN TUSSEN VERSCHILLEN

 Verschillen op vlak van 1 variabele in verband brengen met verschillen op vlak van andere variabele

 Hoe hangen deze samen? Met als doel
o Zicht te krijgen op structuur van verschillen tussen mensen en hoe verschillen op verschillende vlakken
onderling samenhangen
o Verschillen verklaren: wat ligt er aan de basis van deze verschillen?  verschillende niveau’s

1.1.2. DOEL ?

Verschillen verklaren: wat ligt er aan de basis van deze verschillen? genetisch? opvoeding? biologisch? cultuur?
leergeschiedenis?: verschillende niveaus

 proximale verklaringen
o  factoren die in de tijd en ruimte dicht liggen bij te verklaren (verbanden tussen) verschillen
o Vb. Fysiologie en emoties; hitte en agressie
 distale verklaringen
o  factoren die verderaf liggen in de tijd
o Vb. Evolutionaire theorieën van geslachtsverschillen, genen, gebeurtenissen in vroege levensfasen, bv.
hechtingstheorieën

1.1.3. DOOR WIE?

Wie beoefent de psychologie van verschillen? wetenschappers of leken?

 Beter verwijzen naar onderscheid tussen expliciete vs impliciete theorieën over individuele verschillen:
o Expliciete theorieën over verschillen:
 De theorieën en bevindingen in de wetenschappelijke en publieke wereld over de aard en oorzaken
van verschillen tussen mensen
 doorgaans door wetenschappers uitgevonden, geformuleerd
 voor anderen kenbaar want vb. gepubliceerd
 behoort tot domein van PID
 Bv. The Big Five
o Impliciete theorieën over verschillen:
 De impliciete opvattingen die elke mens heeft over de aard en oorzaken menselijk gedrag en
verschillen tussen mensen
 niet rechtstreeks kenbaar voor anderen
 kunnen onrechtstreeks onderzocht worden (afgeleid worden), vb. via inferenties die persoon in
kwestie maakt
 doorgaans door leken uitgevonden en door wetenschappers onthuld, of door media beschreven
 behoort tot domein van persoonsperceptie, sociale cognitie (sociale psychologie)
 Elke mens is een (minstens impliciete) differentieel psycholoog


3