Inleiding 1: Psychologie als wetenschap
1.1 Wat is psychologie ?
Oorsprong en definitie
Het woord "psychologie" is afgeleid uit het Grieks:
• Psyche = ziel
• Logos = woord, rede, studie
Psychologie wordt gedefinieerd als: de wetenschappelijke studie van menselijk gedrag en de
mentale processen die daaraan ten grondslag liggen.
Psychologie en andere wetenschappen
Veel psychologische onderwerpen overlappen met andere disciplines:
• Psychologie: bestudeert individueel gedrag.
• Sociologie: richt zich op maatschappelijk gedrag.
• Biologie: onderzoekt biologisch bepaald gedrag.
• Antropologie: analyseert sociaal-cultureel gedrag.
Psychologie als wetenschappelijke studie
Psychologie onderzoekt menselijk gedrag en mentale processen met als doel:
• Kennis te verzamelen.
• Verklaringen te zoeken.
• Wetmatigheden te vinden: gedrag voorspelbaar maken en beïnvloeden.
• Vooroordelen en subjectieve oordelen uit te sluiten.
Dit gebeurt op een wetenschappelijke manier, wat betekent dat onderzoek:
• Doelgericht is: het heeft een specifiek onderzoeksdoel.
• Betrouwbaar is: gecontroleerd en herhaalbaar onderzoek.
• Systematisch is: gegevens worden volgens een vaste methode verzameld en
geanalyseerd.
• Objectief is: men baseert zich op feiten en niet op persoonlijke meningen.
De wetenschappelijke methode bestaat uit vijf stappen:
1. Hypothese (doelgericht) : een toetsbare verklaring voor een fenomeen.
2. Onderzoek uitvoeren (betrouwbaar) : door middel van experimenten en controlegroepen.
3. Gegevensverzameling (systematisch) : gegevens worden objectief verzameld.
4. Analyse en toetsing van de hypothese: wordt de hypothese bevestigd of verworpen?
5. Publicatie en replicatie: om resultaten te controleren en te bekritiseren. Karl Popper
introduceerde het falsificatieprincipe: een theorie blijft geldig totdat nieuw onderzoek
deze weerlegt.
,Onderzoeksmethoden in de psychologie
Psychologisch onderzoek kan kwantitatief of kwalitatief zijn:
1. Kwantitatief onderzoek (gericht op cijfers en metingen)
• Doel: verbanden, relaties en feiten vaststellen.
• Voorbeelden: experimenten, follow-up studies, vragenlijsten.
• Voorbeeldvraag: "Op welke leeftijd verlaten jongeren een jeugdinstelling?"
2. Kwalitatief onderzoek (gericht op ervaring en betekenis)
• Doel: begrijpen van onderliggende ervaringen en belevingen.
• Methode: diepte-interviews, observaties, casestudies.
• Voorbeeldvraag: "Hoe beleven jongeren een plaatsing in een jeugdinstelling?"
Gedrag en mentale processen
Psychologie onderzoekt:
• Waarneembaar gedrag (Respons - R): alles wat iemand doet of nalaat, uiterlijk
waarneembaar gedrag wat iemand doet of niet doet
- ’Wetenschappelijke studie van het menselijk gedrag (R) en de mentale processen die
daar aan de grondslag liggen
• Mentale processen (Organisme - O): gedachten, emoties en intenties die niet
rechtstreeks waarneembaar zijn.
- ’Wetenschappelijke studie van het menselijk gedrag (R) en de mentale processen
(O) die daar aan de grondslag liggen
• Externe factoren (Stimuli - S): omgevingsfactoren die gedrag en mentale processen
beïnvloeden.
- Onze mentale processen (en dus ook onze gedragingen) worden beïnvloed door
externe factoren (S)
S-O-R Model
Dit model verklaart hoe gedrag tot stand komt:
• S (Stimulus): prikkels uit de omgeving.
• O (Organisme): mentale en biologische processen.
• R (Respons): observeerbare reactie op de stimulus.
’Wetenschappelijke studie van het menselijk gedrag (R) en de mentale processen (O) die
daar aan de grondslag liggen
,1.2 Welke subdomeinen kent de psychologie ?
1.2.3 Sociale psychologie
De sociale psychologie bestudeert hoe sociale invloeden ons gedrag bepalen. Dit omvat:
• De invloed van anderen op ons waarnemen, leren en presteren.
• Hoe we over anderen denken en hoe we hen waarnemen.
• Sociale fenomenen zoals groepsdruk en conformiteit.
Voorbeeld: Tijdens de coronacrisis hamsteren mensen massaal toiletpapier. Volgens sociaal
psychologen heeft dit verschillende oorzaken:
1. Zichtbaarheid: Toiletpapier is een groot product in de supermarkt, waardoor het opvalt
wanneer iemand een pak koopt.
2. Angst en coping: Mensen zoeken controle in onzekere situaties en nemen
copingmechanismen over van anderen, wat een gevoel van veiligheid biedt.
1.2.4 Levenslooppsychologie
De levenslooppsychologie bestudeert de ontwikkeling van de mens van conceptie tot overlijden.
In deze cursus ligt de focus op de ontwikkeling van baby tot adolescentie. Dit domein onderzoekt
hoe gedrag en persoonlijkheid veranderen doorheen verschillende levensfasen.
1.2.6 Theoretische vs. Toegepaste psychologie
Binnen de psychologie maken we onderscheid tussen:
• Theoretische psychologie: richt zich op het verwerven van kennis en wetenschappelijke
inzichten over gedrag, zonder directe praktijktoepassing.
• Toegepaste psychologie: past wetenschappelijke inzichten toe op praktische problemen.
Voorbeelden van toegepaste psychologie:
• Klinische psychologie: diagnostiek en behandeling van emotionele en
gedragsproblemen.
• Arbeidspsychologie: bestudeert de relatie tussen mens en werk (bv. personeelsselectie,
werkloosheidsbeleving).
• Schoolpsychologie: diagnostiek en interventie m.b.t. leren en studiekeuze (bv. CLB’s).
Oefening: subdomeinen: finaliteiten
Een professionele voetbalploeg uit de eerste klasse nam onlangs een psycholoog onder de arm. De taak van de
psycholoog bestaat erin om de spelers mentaal scherp te houden bij het spelen van de matchen. De psycholoog die
werd aangenomen gaat via gesprekken de ganse context van de speler in kaart brengen en op basis daarvan de
sporter begeleiden. Hij vindt het belangrijk om de thuissituatie mee in het verhaal te nemen. “Zonder dat verhaal kan
een mens psychologisch niet begeleid worden” is zijn uitgangspunt.
→ Toegepaste of theoretische psychologie?
Dit valt onder toegepaste psychologie, omdat de psycholoog praktische kennis gebruikt om de mentale scherpte van
de voetballers te verbeteren. Hij past psychologische inzichten toe op de specifieke situatie van de spelers, inclusief
hun thuissituatie.
In tegenstelling tot theoretische psychologie, die zich richt op het onderzoeken van theorieën en het verkrijgen van
wetenschappelijk inzicht zonder directe toepassing, richt toegepaste psychologie zich op het praktisch gebruiken van
kennis in een concrete context.
Een mogelijke theorie die hierbij past is de self-determination theory, die de invloed van motivatie en persoonlijke
behoeften op prestaties onderzoekt.
, Hoofdstuk 1 stromingen
1. Inleiding
• Begeleiding en ondersteuning van cliënten veronderstellen een bepaalde mensenvisie en dus
kennis van psychologische theorieën.
• Een mensvisie hee: invloed op de manier waarop je met cliënten omgaat en welke
begeleiding je biedt.
o Vb. het maakt een verschil of je vindt dat boosheid ‘eruit moet’ of dat je denkt dat
een cliënt zijn boosheid beter zou moeten leren beheersen.
Sinds de erkenning van psychologie als wetenschap, geïnspireerd door de filosofie, zijn er
verschillende stromingen of scholen of benaderingen. Je moet het gedrag begrijpen vanuit
verschillende brillen.
NIET:
• De beste – betere theorie: Dit verwijst naar de evaluaLe van theorieën. Nieuwe theorieën
zijn vaak beter dan oude, maar "de beste" kan aNankelijk zijn van de context.
• De oudere – nieuwere theorie: Dit benadrukt dat wetenschap evolueert. Oude theorieën
kunnen vervangen worden door nieuwere theorieën die meer inzicht bieden.
• Elke theorie de oplossing voor een ander probleem?: Dit vraagt of verschillende theorieën
niet concurreren, maar elk unieke vragen of problemen oplossen. Elke theorie kan waardevol
zijn in een specifieke context.
WEL: EEN ANDERE BRIL
• Verschillende achtergronden: professionals hebben diverse opleidingen en ervaringen
• Verschillende focus en betekenisgeving: deze diversiteit leidt tot verschillende manieren om
problemen te begrijpen en aan te pakken.
• Eclec<sche / integra<eve bril: vandaag de dag gebruiken professionals vaak een mix van
theorieën en methoden om beter in te spelen op de unieke behoe:en van de cliënten.
1.1 Wat is psychologie ?
Oorsprong en definitie
Het woord "psychologie" is afgeleid uit het Grieks:
• Psyche = ziel
• Logos = woord, rede, studie
Psychologie wordt gedefinieerd als: de wetenschappelijke studie van menselijk gedrag en de
mentale processen die daaraan ten grondslag liggen.
Psychologie en andere wetenschappen
Veel psychologische onderwerpen overlappen met andere disciplines:
• Psychologie: bestudeert individueel gedrag.
• Sociologie: richt zich op maatschappelijk gedrag.
• Biologie: onderzoekt biologisch bepaald gedrag.
• Antropologie: analyseert sociaal-cultureel gedrag.
Psychologie als wetenschappelijke studie
Psychologie onderzoekt menselijk gedrag en mentale processen met als doel:
• Kennis te verzamelen.
• Verklaringen te zoeken.
• Wetmatigheden te vinden: gedrag voorspelbaar maken en beïnvloeden.
• Vooroordelen en subjectieve oordelen uit te sluiten.
Dit gebeurt op een wetenschappelijke manier, wat betekent dat onderzoek:
• Doelgericht is: het heeft een specifiek onderzoeksdoel.
• Betrouwbaar is: gecontroleerd en herhaalbaar onderzoek.
• Systematisch is: gegevens worden volgens een vaste methode verzameld en
geanalyseerd.
• Objectief is: men baseert zich op feiten en niet op persoonlijke meningen.
De wetenschappelijke methode bestaat uit vijf stappen:
1. Hypothese (doelgericht) : een toetsbare verklaring voor een fenomeen.
2. Onderzoek uitvoeren (betrouwbaar) : door middel van experimenten en controlegroepen.
3. Gegevensverzameling (systematisch) : gegevens worden objectief verzameld.
4. Analyse en toetsing van de hypothese: wordt de hypothese bevestigd of verworpen?
5. Publicatie en replicatie: om resultaten te controleren en te bekritiseren. Karl Popper
introduceerde het falsificatieprincipe: een theorie blijft geldig totdat nieuw onderzoek
deze weerlegt.
,Onderzoeksmethoden in de psychologie
Psychologisch onderzoek kan kwantitatief of kwalitatief zijn:
1. Kwantitatief onderzoek (gericht op cijfers en metingen)
• Doel: verbanden, relaties en feiten vaststellen.
• Voorbeelden: experimenten, follow-up studies, vragenlijsten.
• Voorbeeldvraag: "Op welke leeftijd verlaten jongeren een jeugdinstelling?"
2. Kwalitatief onderzoek (gericht op ervaring en betekenis)
• Doel: begrijpen van onderliggende ervaringen en belevingen.
• Methode: diepte-interviews, observaties, casestudies.
• Voorbeeldvraag: "Hoe beleven jongeren een plaatsing in een jeugdinstelling?"
Gedrag en mentale processen
Psychologie onderzoekt:
• Waarneembaar gedrag (Respons - R): alles wat iemand doet of nalaat, uiterlijk
waarneembaar gedrag wat iemand doet of niet doet
- ’Wetenschappelijke studie van het menselijk gedrag (R) en de mentale processen die
daar aan de grondslag liggen
• Mentale processen (Organisme - O): gedachten, emoties en intenties die niet
rechtstreeks waarneembaar zijn.
- ’Wetenschappelijke studie van het menselijk gedrag (R) en de mentale processen
(O) die daar aan de grondslag liggen
• Externe factoren (Stimuli - S): omgevingsfactoren die gedrag en mentale processen
beïnvloeden.
- Onze mentale processen (en dus ook onze gedragingen) worden beïnvloed door
externe factoren (S)
S-O-R Model
Dit model verklaart hoe gedrag tot stand komt:
• S (Stimulus): prikkels uit de omgeving.
• O (Organisme): mentale en biologische processen.
• R (Respons): observeerbare reactie op de stimulus.
’Wetenschappelijke studie van het menselijk gedrag (R) en de mentale processen (O) die
daar aan de grondslag liggen
,1.2 Welke subdomeinen kent de psychologie ?
1.2.3 Sociale psychologie
De sociale psychologie bestudeert hoe sociale invloeden ons gedrag bepalen. Dit omvat:
• De invloed van anderen op ons waarnemen, leren en presteren.
• Hoe we over anderen denken en hoe we hen waarnemen.
• Sociale fenomenen zoals groepsdruk en conformiteit.
Voorbeeld: Tijdens de coronacrisis hamsteren mensen massaal toiletpapier. Volgens sociaal
psychologen heeft dit verschillende oorzaken:
1. Zichtbaarheid: Toiletpapier is een groot product in de supermarkt, waardoor het opvalt
wanneer iemand een pak koopt.
2. Angst en coping: Mensen zoeken controle in onzekere situaties en nemen
copingmechanismen over van anderen, wat een gevoel van veiligheid biedt.
1.2.4 Levenslooppsychologie
De levenslooppsychologie bestudeert de ontwikkeling van de mens van conceptie tot overlijden.
In deze cursus ligt de focus op de ontwikkeling van baby tot adolescentie. Dit domein onderzoekt
hoe gedrag en persoonlijkheid veranderen doorheen verschillende levensfasen.
1.2.6 Theoretische vs. Toegepaste psychologie
Binnen de psychologie maken we onderscheid tussen:
• Theoretische psychologie: richt zich op het verwerven van kennis en wetenschappelijke
inzichten over gedrag, zonder directe praktijktoepassing.
• Toegepaste psychologie: past wetenschappelijke inzichten toe op praktische problemen.
Voorbeelden van toegepaste psychologie:
• Klinische psychologie: diagnostiek en behandeling van emotionele en
gedragsproblemen.
• Arbeidspsychologie: bestudeert de relatie tussen mens en werk (bv. personeelsselectie,
werkloosheidsbeleving).
• Schoolpsychologie: diagnostiek en interventie m.b.t. leren en studiekeuze (bv. CLB’s).
Oefening: subdomeinen: finaliteiten
Een professionele voetbalploeg uit de eerste klasse nam onlangs een psycholoog onder de arm. De taak van de
psycholoog bestaat erin om de spelers mentaal scherp te houden bij het spelen van de matchen. De psycholoog die
werd aangenomen gaat via gesprekken de ganse context van de speler in kaart brengen en op basis daarvan de
sporter begeleiden. Hij vindt het belangrijk om de thuissituatie mee in het verhaal te nemen. “Zonder dat verhaal kan
een mens psychologisch niet begeleid worden” is zijn uitgangspunt.
→ Toegepaste of theoretische psychologie?
Dit valt onder toegepaste psychologie, omdat de psycholoog praktische kennis gebruikt om de mentale scherpte van
de voetballers te verbeteren. Hij past psychologische inzichten toe op de specifieke situatie van de spelers, inclusief
hun thuissituatie.
In tegenstelling tot theoretische psychologie, die zich richt op het onderzoeken van theorieën en het verkrijgen van
wetenschappelijk inzicht zonder directe toepassing, richt toegepaste psychologie zich op het praktisch gebruiken van
kennis in een concrete context.
Een mogelijke theorie die hierbij past is de self-determination theory, die de invloed van motivatie en persoonlijke
behoeften op prestaties onderzoekt.
, Hoofdstuk 1 stromingen
1. Inleiding
• Begeleiding en ondersteuning van cliënten veronderstellen een bepaalde mensenvisie en dus
kennis van psychologische theorieën.
• Een mensvisie hee: invloed op de manier waarop je met cliënten omgaat en welke
begeleiding je biedt.
o Vb. het maakt een verschil of je vindt dat boosheid ‘eruit moet’ of dat je denkt dat
een cliënt zijn boosheid beter zou moeten leren beheersen.
Sinds de erkenning van psychologie als wetenschap, geïnspireerd door de filosofie, zijn er
verschillende stromingen of scholen of benaderingen. Je moet het gedrag begrijpen vanuit
verschillende brillen.
NIET:
• De beste – betere theorie: Dit verwijst naar de evaluaLe van theorieën. Nieuwe theorieën
zijn vaak beter dan oude, maar "de beste" kan aNankelijk zijn van de context.
• De oudere – nieuwere theorie: Dit benadrukt dat wetenschap evolueert. Oude theorieën
kunnen vervangen worden door nieuwere theorieën die meer inzicht bieden.
• Elke theorie de oplossing voor een ander probleem?: Dit vraagt of verschillende theorieën
niet concurreren, maar elk unieke vragen of problemen oplossen. Elke theorie kan waardevol
zijn in een specifieke context.
WEL: EEN ANDERE BRIL
• Verschillende achtergronden: professionals hebben diverse opleidingen en ervaringen
• Verschillende focus en betekenisgeving: deze diversiteit leidt tot verschillende manieren om
problemen te begrijpen en aan te pakken.
• Eclec<sche / integra<eve bril: vandaag de dag gebruiken professionals vaak een mix van
theorieën en methoden om beter in te spelen op de unieke behoe:en van de cliënten.
