Fauna & Flora van België
Algemene info
Gegeven door: Bram Vanschoenwinkel
Algemene competenties
De student:
• Kan determinatiewerken en sleutels gebruiken om de belangrijkste groepen dieren en planten te
identificeren. Taxonomische resolutie zal hierbij afhangen van de beschouwde groep.
• Kan een set van enkele honderden belangrijke inheemse planten, dieren en fungi herkennen op
basis van foto’s en/of bewaarde specimens.
• Kent de belangrijkste inheemse ecosystemen en habitat types, hun typische soorten,
bedreigingen en beheersmaatregelen.
• Kent een aantal algemene staalname- en monitoringtechnieken voor bepaalde groepen van fauna
en flora.
• Kent het doel van de implicaties van de belangrijkste verdragen en wetgeving die van toepassing
zijn op natuurbehoud in België.
Het doel van het vak is de studenten een basiskennis bij te brengen voor een latere carrière waarin
natuurbehoud, beheer, monitoring en rapportering een belangrijke rol kan spelen. Hoewel de geografische
focus van het vak het grondgebied van België beslaat, zijn de inzichten die gegenereerd worden in
belangrijke mate transfereerbaar. In de eerste plaats naar de Europese Unie in landen waarin dezelfde
ecosystemen aangetroffen worden en waar dezelfde Europese wetgeving van toepassing is.
Beoordelingsinformatie
Evaluatie steunt op volgende onderdelen:
- Permanente evaluatie (40%)
- Een schriftelijk examen (60%)
Het examen kan alleen afgelegd worden door studenten die actief hebben deelgenomen aan alle WPO
onderdelen inclusief de excursie
Activiteiten
• HOC: minstens 6 x 3 uur
• Excursies: minstens 4 (in de week), 2 op zaterdag (2 desemester), niet allemaal geroosterd
• Venen, kalkgraslanden, bos en heide, kust, 2 nog tebepalen
• Determinatiepractica (WPO):
1. Vogels en zoogdieren
2. Vlinders
3. Spinnen en kevers
4. Herpetofauna
5. Vissen
6. Nog te bepalen : )
Opdrachten
• Waarnemingen.be profiel aanmaken
• 250 verschillende inheemse soorten observeren in België tussen 10 oktober & 30 mei (goedgekeurde
observaties).
• Profiel doorgeven aan tutor en docent voor nazicht.
• +-700 soorten planten en dieren op zicht kunnen
herkennen (NL of wetenschappelijke naam) fototest in
laatste week van academiejaar (voor de blokperiode).
• Opdrachten met Geopunt: Gewestplan, Natura 2000, voor woonplaats...--> 30 mei (max 5 blz).
• Mondeling examen
Online extra informatie: www.ecopedia.be
1
,Fauna & Flora van België
Soortenkennis, ecologie en biodiversiteit wortd steeds belangrijker beschouwd.
[vroeger enkel cellen, doorsnedes, microscopy, …]
Praktisch natuurbeheer- deel 1
Introductie natuurbeheer
Versnippering en ruimtelijke problematiek in Vlaanderen
Vlaanderen is sterk versnipperd. Zelfs hagen, bermen en sportvelden worden door politici vaak
meegerekend als “groene ruimte”, terwijl ze ecologisch gezien weinig waarde hebben. Het landschap
wordt bovendien gekenmerkt door lintbebouwing en een hoge graad van verharding.
Binnen de Europese Unie behoren België en Malta tot de slechtste leerlingen wat betreft het naleven van
regels rond natuurbehoud, biodiversiteit en het tegengaan van versnippering. In Wallonië is er dan weer
sprake van sterke industrialisering, waardoor ook daar de natuurlijke ruimte onder druk staat.
Voorbeelden van gebieden met betere biologische waarde in België (op vlak van biodiversiteit)
• IJzermonding (Nieuwpoort):
het enige estuarium op Belgisch grondgebied. De helft van het gebied is echter volledig bebouwd. Er
bestaan zelfs plannen om er de grootste jachthaven ter wereld aan te leggen.
• Torhout en Kampenhout:
achter villawijken vind je soms nog kleine stukjes grasland – restanten van vroegere open ruimte.
• Veengebieden in Limburg:
bevatten zeldzame soorten zoals zonnedauw en veenpluis.
• Semoisvallei:
een van de weinige gebieden met nog enigszins “woeste natuur”, waar zelfs de lynx voorkomt.
• De Hoge Venen:
doen denken aan Scandinavische landschappen
• Kalkgraslanden:
hebben een eerder mediterraan karakter
• Kustgebieden:
omvatten estuaria en dynamische duingebieden
Politieke en maatschappelijke context
De ruimtelijke ordening in Vlaanderen is sterk beïnvloed door conflicterende belangen tussen
verschillende actoren:
• Sint-Hubertus (jachtrecht)
• Boerenbond (landbouw)
• Groen (natuurbescherming)
Minister Jo Brouns is huidig bevoegd voor Landbouw en Omgeving, maar de beleidsvoering blijft vaak een
zoektocht naar evenwicht tussen economische, ecologische en recreatieve belangen.
[landbouw & omgeving als één bevoegdheid is belangenvermenging]
Behouden natuur: toevallig of historisch
Bewaarde natuur in Vlaanderen:
→gebieden die economisch oninteressant of moeilijk te bebouwen waren:
moerassen, veengebieden en steile valleien.
→historische bossen die ooit eigendom waren van de adel en gebruikt werden als jachtgebied.
Ecologische en juridische definities
De termen habitat en biotoop worden juridisch en wetenschappelijk verschillend gedefinieerd:
• In de wetgeving is een habitat een concrete biotoop — een specifieke plaats met wisselwerking
tussen organismen en hun omgeving.
• In de biologie verwijst een habitat naar een geheel van omgevingscondities die op verschillende
locaties in de wereld kunnen voorkomen.
2
,Fauna & Flora van België
Beheer van verschillende natuurtypes
Grote problemen
1. Te weinig habitat
2. Bemesting *Vlaanderen is een landbouwintensieve regio en exporteert veel voedsel
→ grote veestapel en dus veel mest.
(veeteelt hotspots: Denemarken, Noord-Italië, Vlaanderen & deels Nederland)
Gevolg: hoog nutriëntenoverschot.
Ammoniak (NH₃) uit landbouw
Ontstaat uit urine en mest (vooral kippen en runderen).
Vluchtig gas → komt in de lucht en keert via regen terug als stikstofdepositie.
Leidt tot vermesting en verzuring van natuur (biodiversiteitsverlies).
3. Verzuring *Stikstofoxiden (NOₓ) uit verkeer en industrie
Ontstaan bij verbranding (motoren, fabrieken).
Reageren met water tot salpeterzuur (HNO₃) → veroorzaakt zure regen
[2NO2+H2O→HNO3+HNO2]
Gevolgen: verzuring van bodem en water, minder biodiversiteit (meer brandnetels,
grassen).
4. Verdroging (en vernatting) *België kampt heel hard met te droge en te natte gebieden en periodes
Amper overstromingsgebied : alles is bedijkt
Drainagekanalen in weiden verdrogen verderopgelegen natuurgebieden
Wnnr de bodem uitgedroogd is, verwerkt het ook veel moeilijker een
plotse hoeveelheid water
5. Versnippering * Vernsippering zorgt voor meer inteelt binnen populaties
Vl.= doorvoerland Europa + veel lintbebouwing en minder dorp/stadkernen
6. Invasieve exoten *Vlaanderen= transporthub en duitse haven – transporthub, kanalen,
snelwegen, treinsporen, haven → invasieve exoten
7. Wegvallen natuurlijke dynamieken
8. Pesticiden
Beheer is afhankelijk van het streefbeeld
-Niet elk natuurtype heeft (intern) beheer nodig
-Extern beheer kan belangrijker zijn dan intern.
-Meningen over ‘streefbeeld’ kunnen verschillen op
basis van wat men als referentiepunt beschouwt.
→ niet per se “één ideaal beheer”
(bv. maaien voor orchideeën vs. niet maaien voor broedvogels)
-Ideale situatie voor specifieke functionele groepen of *instanties (overheid,
soorten kan sterk verschillen: verscheurende watergroep, ANB, …
*personen, dieren, boswachters,
keuzes!
natuurbeheerders, vrijwilligers
De biologische waarderingskaart
De Biologische Waarderingskaart (BWK) geeft aan welk natuurtype en kwaliteit waar voorkomt.
→ De natuurtypes beschrijven het ecosysteem zelf.
→De natuurstreefbeelden gebruiken BWK + Natura 2000 als basis om beheerdoelen te bepalen.
→ De soorten helpen herkennen welk natuurtype of streefbeeld aanwezig is
BWK: Een kaart van Vlaanderen waarop alle natuur wordt ingedeeld volgens vegetatietype en kwaliteit,
door het INBO (Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek)
Het is een hulpmiddel voor natuurbeheer, wetgeving en beleidsplanning. Maar de BWK-codes worden ook
gebruikt in de wetgeving. De BWK-codes kennen is dus belangrijk (als je in beheer werkt, wij niet kennen,
gewoon weten dat ze bestaan).
3
,Fauna & Flora van België
Natuurtypes
=een combinatie van abiotische en biotische kenmerken op een bepaalde ruimtelijke schaal, dus een
bepaald soort ecosysteem.
Natuurtypes worden gebruikt als doelstellingen in natuurbeheer (vandaar de Nederlandse naam
natuurdoeltype).
Bv. bostypes
Typologie kan lokaal opgesteld worden (bvb. bostypes in Vlaanderen) maar zal vaak sterk
overeenkomen met Natura 2000 types of BWK types
Link tussen soorten en natuurtypes
Kenmerkende soort: typisch voor één of enkele natuurtypes
Indicatieve soort: iets minder typisch dan een kenmerkende soort
Begeleidende soort: komen voor in verschillende natuurtypes
4
,Fauna & Flora van België
Natuurbeheerplan
Natuurstreefbeelden (in Vlaanderen) zijn doelen in een natuurbeheerplan.
Vegetaties Regionaal belangrijke biotopen (RBB) Leefgebied van soorten Procesgestuurde natuur
!Europees Niet EU, maar Vlaanderen zeldzaam of 1. Europees beschermde soorten van de Natuur waarin natuurlijke
beschermde habitats ecologisch waardevol zijn habitat- en vogelrichtlijn processen (zoals
2. een typische soort van een Europees waterstroming, erosie,
beschermd habitat sedimentatie, windwerking,
3. een soort met een goedgekeurd Vlaams natuurlijke successie...)
oortenbeschermingsprogramma (SBP) opnieuw vrij kunnen verlopen,
4. Leefgebieden van soorten die beschermd zijn zonder intensief menselijk
overeenkomstig het Vlaams soortenbesluit van ingrijpen
15 mei 2009
Bv. Glanshaverhooilanden Bv. Bv. SBP Bv.
Valleibossen dottergraslanden, gagelstruwelen, 1. Antwerpse haven -Rivieren die opnieuw mogen
Cratoneurion rietvelden 2. Beekprik, rivierdonderpad en kleine overstromen (bv. Grensmaas)
*vegetatie typisch voor Rbbhc: modderkruiper Kajakken op de maas-redelijk
kalktufbronnen. Oppervlakte dotterbloemgrasland 3. Bever veel natuur rond de maas
bronuitgang: rbbkam: 4. Boomkikker *zwarte populier
blauwalgen, kiezelwieren, kamgrasland 5. Bruine kiekendief *wilgen
mossen (diknerfmos rbbkam+: 6. Gladde slang *insecten
& gewoon soortenrijk kamgrasland 7. Grauwe kiekendief -Kustduinen waar zand vrij mag
diknerfmos) 8. Grauwe klauwier verstuiven
*CO2 komt vrij uit het water als 9. Hamster -Getijdengebieden waar eb en
het uit 10. Hazelmuis vloed weer invloed krijgen
kalkrijke bodem komt, kalk slaat 11. Heikikker
neer bij 12. Heivlinder
de bron 13. Porseleinhoen
14. Kamsalamander
15. Knoflookpad
16. Kwartelkoning
17. Poelkikker
18. Roerdomp
19. Rugstreeppad
20. Vleermuizen
21. Vroedmeesterpad
N2000 code537” RBB(xyz…)
5
,Fauna & Flora van België
Bosbeheer
Vlaanderen en bij uitbreiding België heeft vrijwel uitsluitend productiebossen en geen natuurlijke bossen
Bostypes:
• Productiebos: uitdunning en aanplant zorgt voor rechte stammen, amper dood hout en een homogene
structuur → in België overheersend
• Natuurlijk bos: lichter, gevarieerder, kruidenrijke open plekken, veel dood hout
• Oerbos: oorspronkelijk bos dat zich zonder (veel) menselijke invloed heeft ontwikkeld en zich handhaaft
en dus te beschouwen is als wildernis (Niet in België)
Horizontale bosstructuur
=ruimtelijke verdeling van de vegetatie in een bos over het oppervlak (dus in de breedte, niet in de hoogte).
EX vraag: nut van bosranden voor biodiversiteit
-schuilgebieden in struiken
-veelvoorkomende soorten: bramen <wilde rozen<vlierstruiken<hazelaren
→nestgelegenheid van kleine zandvogels+ voedselgelegenheid (bessen, bloemen, nectar)
*microklimaat: Zuid (warm, droog, maar in Vl. overheersende windrichting)
*structuur
*niches (bv. rupsen)
!bosranden zijn een verdwijnende habitat: boeren nemen hun veld tot grens
MAAR
Tegenwoordig interne bosranden gemaakt:
delen bos kappen om bosrand in toe te voegen
(want kruidlaag mis vaak in onbeheerde bossen)
Benamingsystemen
Natura 2000 bostypes Vlaamse bostypes
Europese naamgevingen Specifiekere beschrijvingen
-simpeler dan lokale typologieën *niet vanbuiten kennen maar wel weten dat ze
bestaan (als je voor INBO etc.. werkt moet je wel
weten op welk type bos je werkt)
Eiken-Beukenbossen en Eiken-Berkenbossen op zure Eiken-berken-en eiken-beukenbossen
Eiken-Beukenbossen met Wilde hyacint en Parelgras- -Zomereiken-berkenbos (Querco-Betuletum)
Beukenbossen -Droog wintereiken-beukenbos (Fago-Quercetum petraeae)
Eiken-Beukenbossen met Wilde hyacint en Parelgras- Eiken-haagbeukenbossen
Beukenbossen -Atlantisch eiken-haagbeukenbos (Endymio-Carpinetum)
Kalkrijke beukenbossen -‘Subatlantisch’ eiken-haagbeukenbos (Querco-Carpinetum
sensu Rogister 1985)
Essen-Eikenbossen zonder Wilde hyacint -Arm eiken-haagbeukenbos (Stellario-Carpinetum)
Hardhoutooibossen Beukenbossen
-Gierstgras-beukenbos (Milio-Fagetum)
Valleibossen, Elzenbroekbossen en zachthoutooibossen -Parelgras-beukenbos (Melico-Fagetum)
Oude Eiken-Berkenbossen op zeer voedselarm zand Alluviale en rivierbegeleidende bossen
-Essenbronbos (Carici-Fraxinetum)
Natuurlijke loofbossen van de kustduinen -Elzen-essenbos (Ulmo-Fraxinetum)
-Ruigt elzenbos (Macrophorbio-Alnetum)
Veldbies-Beukenbossen
-Droog iepenrijk essenbos (Fraxino-Ulmetum alnetosum sensu
Veenbossen van der Werff)
Elzenbroekbossen
-Gewoon elzenbroek (Carici elongatae-Alnetum)
Elzen-eikenbossen
-Elzen-eikenbos (Lysimachio-Quercetum)
*waarom bodemtype erbij? kruidlaag is zwaar afhankelijk van de bodem
Bv. Orchideeën: kalk/basisch
Heideplanten: zuur
Ook de bovengroei is beïnvloedt door type ondergrond/ bodem: Grove den: kempen (zandige, arme grond)
Beuken: leemstreek (vruchtbare, zware bodem)
Eik: humeuze zand- of lössgrond 6
Spar: koelere, vochtige gronden
,Fauna & Flora van België
Zowel Natura 2000 als de Vlaamse bostypes baseren zich op vegetatiekunde:
Vegetatiekunde
= een hiërarchisch classificatiesysteem
→Formatie: algemene vegetatiestructuur
bv. bos, grasland, heide.
→Klasse: bepaald door abundante soorten, dominante soorten, typerend zijn voor een gebied
Bv. beuk en eik bepalen de “Klasse van Eiken- en Beukenbossen op voedselrijke grond”.
→Verbond: karakteristieke en differentiërende soorten, iets specifieker dan de klasse.
Bv. Beukenverbond
→Associatie: meest gedetailleerde eenheid, gebaseerd op specifieke combinaties van soorten.
Bv. eiken-beukenbos met wilde hyacint.
Voorbeelden:
Eiken-beukenbos met Kussentjesmos- Berken-eikenbos Elzenbroekbos (Alnion
wilde hyacint dennenbos (Betulo-Quercetum glutinosae)
(Endymio-Fagetum) (Leucobryo-Pinetum) roboris)
-Hiërarchie: Associatie -Hiërarchie: Associatie -Hiërarchie: Associatie -Hiërarchie: Verbond →
→ Beukenverbond → → Klasse van → Klasse van eiken- en Klasse van
Klasse van eiken- en naaldbossen (Vaccinio- beukenbossen op elzenbroekbossen
beukenbossen op Piceetea) voedselarme grond (Alnetea glutinosae)
voedselrijke grond -Bodem: Droog, -Bodem: Voedselarm, -Bodem/standplaats:
-Bodem: Voedselrijk, voedselarm, zuur zand zeer zuur, leemarm Zeer nat,
lemig -Vegetatiekenmerken: zand beekdalen/laagveenge
-Vegetatiekenmerken: *Boomlaag: bieden (leem + water →
*Boomlaag: beuk- naaldbomen- -Vegetatiekenmerken: moeras/ broekbos)
dominant dominant, meestal Berken + eik -Vegetatiekenmerken:
*Struiklaag: zeer grove den *Dominante soort:
beperkt of afwezig zwarte els
*Kruidlaag: weinig *Onderlaag: zeggen
divers, beeldbepalend: *Extra: wortelknolletjes
wilde hyacint met actinomyceet voor
stikstofproductie
Natuurlijke evolutie van bos(beheer)
• Hakhout: Bos dat regelmatig wordt gekapt op wortelstamniveau, zodat nieuwe scheuten groeien.
• Hoogstamhout: hakhout met enkele hoge “standaardbomen” die langer blijven staan (kunnen
eik, beuk, fuitbomen of andere soorten zijn).
• Middelhout: Bos met een mix van hakhout en hooghout, optimaal voor biodiversiteit door zowel
jonge als volwassen bomen te bieden.
• Hooghoutbossen: Bossen die volledig uit volwassen bomen bestaan, vaak ontstaan doordat
hakhoutbeheer is beëindigd en middelhout naar hooghout is gegaan.
7
,Fauna & Flora van België
Hakhoutbeheer
• Rooien=gehele boom met wortelstelsel uitgraven
Eeuwenlang was het de gewoonte om dikke bomen te rooien in plaats van te vellen.
De wortels werden dan bloot gegraven en met een bijl doorgehakt.
Eerste landbouwers maakten alles van hout, een schaarse grondstof. Toen nog met een bijl van vuursteen.
Nieuwe steentijd: grote nood aan hout vanaf het Neolithicum (7000 BC in Europa) voor sedentaire
levensstijl door landbouw
• Vellen=een boom vlak boven het bodemoppervlak afzagen met de correcte zaagtechniek
Handmatig: Mechanisch (machinaal): harvester (zaagt om, zaagt lengte, ontschorst)
• Hakhout: voor brandhout en geriefhout onderhielden mensen hakhoutbosjes en dichtbegroeide
houtkanten
Sinds de middeleeuwen kennen onze bossen een traditie van hakhoutbeheer. In hun zoektocht naar
brandhout en geriefhout onderhielden mensen hakhoutbosjes en dichtbegroeide houtkanten. De
meerwaarde voor dagvlinders, vogels en voorjaarsflora is groot!
Kapvormen van bomen in Vlaanderen:
Geriefbos
• Vroeger vaak in de
nabijheid van boerderijen
• Hakhout voor allerlei
gebruik
Knotwilgen= typisch Vlaams & Nederlands fenomeen
→ Wortels verstevigen wegberm of oevers
Waarom knotten?
Ecologische achtergrond:
Bomen zijn geëvolueerd om begrazing door megafauna (mamoeten, neushoorns, koeien, enz.) te
overleven
Door knotten imiteren we nu de effecten van deze megafauna
Nut onderhoud → -tot 190 soorten planten groeien op wilgenknoesten e.g. Eikvaren
-broedvogels: kauwen, gekraagde roodstaart, wilde eend, holenduif, steenuil...
-wezel, bunzing spitsmuis
Reden voor knotten:
Wilgentakken: flexibel, gelijkmatig materiaal (Vl & Nl: wilgenhotspot: mandjes, hybrides, etc…)
Hoogte van de knot: beschermd tegen begrazing door koeien
Hakhoutstoven
-Knotten vlak boven maaiveld:
-Eiken kunnen dit ook, maar wilgen zijn ideaal
-Hakhoutstoven kunnen tot 100 jaar oud worden
*kan vooral bij loofbomen, zoals wilgen, eiken en essen die worden geknot en daarna weer uitlopen. Het
hout wordt meestal eens in de vijf tot tien jaar geoogst.
8
, Fauna & Flora van België
Types hout & hun eigenschappen
Wilgen (Salix sp.) Es (Fraxinus excelsior) Taxus (Taxus baccata)
-nabij en in water (leemstreek) -Buigzaam, elastisch hout Taxon = Gr. “Boog” → Longbows
-Salicylzuur (pijnstillend) -Stelen van hamer, bijl -Taxus “toxisch” → Giftige ‘bessen’
-Manden, klompen, wilgenscherm, (Eik is hier bv. veel te hard voor) -Zeer oud
visfuiken -Wintergroen
-Knotten -Genetische bottleneck van taxus in
-determinatie= lastig: veel hybrides ME door boogschutterij
(tweehuizig met katjes)
Eik (Quercus robur /petraea) Beuk (Fagus sylvatica) Sparren (Picea, Abies)
-Hard hout -Buigzaam hout -koud klimaat, vochtige lucht
-Vochtbestendig ( e.g. Loopplank in -Masten van schepen -Gebergten van M en N Europa
venige gebieden, wijnvaten, palen) -Trappen -Kan tegen schaduw, dichte bestanden
-Eikels als voedsel voor zwijnen -Nootjes beperkt eetbaar door ‘fagine’ *Vurenhout: kozijnen, vloeren,
-Wintereik houdt zijn bladeren langer met narcotisch effect trappen en gevelbekleding
-Hars: terpentijnolie
-Retsina (hars voor sluiten amforen)
-typische takvorm: tegen sneeuw
Dennen (Pinus spp.) Berken (Betula) Tamme kastanje (Castanea sativa)
*Ruwe berk (pendula)
*Zachte berk (pubescens)
-arme grond waar maar weinig vocht en -Zeer vorstbestendig -Vorstgevoelig, afkomstig uit Zuid-
voedsel is -Snelgroeiend, pionier Europa
-‘Grenen’hout, sterk en toch zacht bvb. -Sap vergist als drank -door Romeinen aangeplant als
in goedkope meubels -Schors continu vernieuwend, voedselbron, net als mispels
-Den in de kempen omdat het kraakt→ waterafstotend, als papier, -“aardappel voor de armen”
waarschuwing in mijnen dakbedekking, kleren -Vochtbestendig hout
*halfjuist: arme zandgrond kan ook -hout zacht, niet duurzaam, gebruikt in
enkel qua snelgroeiende bomen den triplex
die droogte resistent genoeg is
*algemeen: kan het tegen schaduw? Kleur->donkere bladeren kunnen meer lichtfrequenties opvangen
9
, Fauna & Flora van België
INTERMEZZO: bewijs van hakhoutbeheer doorheen de tijd: silva carbonaria- het kolenwoud
Locatie & Historische bron
-Restanten: Zoniënwoud, Hallerbos, Kravaalbos,
Heverleebos, Neigembos, Meerdaalwoud,
Buggenhoutbos, Bos van Houssière.
→Julius Caesar beschreef het in De Bello Gallico
(1e eeuw v.Chr.) als bijna ondoordringbaar woud:
met rookpluimen
Doel en gebruik
-Houtskoolproductie voor metaalwinning.
-Brons (koper + tin) in eerste bronstijd
→ zwakkere materialen, lagere temperatuur.
-Zilvertijd en ijzertijd → hoge temperatuur nodig,
houtskool ideaal.
Houtskool maken
-Hout stapelen en bedekken met klei, langzaam verhitten zonder te verbranden.
-Houtskool brandt veel heter dan hout: >1100°C vs. 600°C.
-Toepassing: *Glasproductie (~550°C)
*Metaalproductie: reductie van ijzeroxide (FeO(OH)·nH₂O) met C → CO₂, smelten van
koper (1085°C) en ijzer (1200°C).
→ijzer was belangrijk voor allerlei materialen toen: ontgonnen uit de getuigenheuvels
*Getuigenheuvel: een heuvel die een overblijfsel is van een oud tertiair oppervlak. De
hoogste toppen zijn bedekt met ijzerhoudende (Diestiaanse) zanden en zandsteen. Ze
komen voor in de erosierijke gebieden van België (Haspengouw, Hageland, Pajottenland,
Vlaamse Ardennen, Vlaamse-lage heuvels.
Getuigenheuvels getuigen van opeenvolgende afzettingen over 7 miljoen jaar.
Transgressies en regressies zorgen ervoor dat verschillende lagen worden afgezet: zand
wanneer de zee ondiep is, klei zuidelijker en dieper. De zee trekt zich definitief terug en
erosie begint plaats te vinden. Enkel de gebieden een stevige laag ijzerzandsteen
beschermt blijft de oorspronkelijke vorm. Veel lagen; Diestiaan, Bartoon, Lediaan,
Paniseliaan, Ieperiaan.
→Limoniet (FeO(OH)·nH₂O) uit zeezand en getuigenheuvels.
→Glauconiet: (K,Na)(Fe³⁺,Al,Mg)₂(Si,Al)₄O₁₀(OH)₂, aanwezig in zeezand.
Huidige nut van knotten:
→Houtgebruik van dunne wilgen is nu grotendeels verdwenen
→Knotbomen creëren veel lichtinval → bevordert biodiversiteit
→Werkintensief voor natuurbeheer, maar ecologisch waardevol
*Éénbes en viooltjes profiteren van licht van hakhoutbeheer, de betredingsgevoelige hyacinth die
vlot in de schaduw kan groeien juist niet.
Middelhoutbos
→hakhoutbeheer met het behoud van enkele hogere bomen (=overstaanders) die ouder mogen
worden.
→Historisch als bron van bouwhout.
→Ecologie: extra dimensie toe aan de variatie in licht-schaduw, vochtigheidsgraad en temperatuur.
*bruidsbomen voor dagvlinders en zorgen voor nieuwe zaailingen.
INTERMEZZO: stamreiniging (zowel middelhoutbos als hooghoutbos)
Bomen in bosverband worden onderaan takvrij door natuurlijke stamreiniging.
→bomen cncurreren om licht en takken onder de kruin sterven af.
*boom overgroeit dan de wonde en maakt vanaf dat moment op die plaats takvrij hout.
10
Algemene info
Gegeven door: Bram Vanschoenwinkel
Algemene competenties
De student:
• Kan determinatiewerken en sleutels gebruiken om de belangrijkste groepen dieren en planten te
identificeren. Taxonomische resolutie zal hierbij afhangen van de beschouwde groep.
• Kan een set van enkele honderden belangrijke inheemse planten, dieren en fungi herkennen op
basis van foto’s en/of bewaarde specimens.
• Kent de belangrijkste inheemse ecosystemen en habitat types, hun typische soorten,
bedreigingen en beheersmaatregelen.
• Kent een aantal algemene staalname- en monitoringtechnieken voor bepaalde groepen van fauna
en flora.
• Kent het doel van de implicaties van de belangrijkste verdragen en wetgeving die van toepassing
zijn op natuurbehoud in België.
Het doel van het vak is de studenten een basiskennis bij te brengen voor een latere carrière waarin
natuurbehoud, beheer, monitoring en rapportering een belangrijke rol kan spelen. Hoewel de geografische
focus van het vak het grondgebied van België beslaat, zijn de inzichten die gegenereerd worden in
belangrijke mate transfereerbaar. In de eerste plaats naar de Europese Unie in landen waarin dezelfde
ecosystemen aangetroffen worden en waar dezelfde Europese wetgeving van toepassing is.
Beoordelingsinformatie
Evaluatie steunt op volgende onderdelen:
- Permanente evaluatie (40%)
- Een schriftelijk examen (60%)
Het examen kan alleen afgelegd worden door studenten die actief hebben deelgenomen aan alle WPO
onderdelen inclusief de excursie
Activiteiten
• HOC: minstens 6 x 3 uur
• Excursies: minstens 4 (in de week), 2 op zaterdag (2 desemester), niet allemaal geroosterd
• Venen, kalkgraslanden, bos en heide, kust, 2 nog tebepalen
• Determinatiepractica (WPO):
1. Vogels en zoogdieren
2. Vlinders
3. Spinnen en kevers
4. Herpetofauna
5. Vissen
6. Nog te bepalen : )
Opdrachten
• Waarnemingen.be profiel aanmaken
• 250 verschillende inheemse soorten observeren in België tussen 10 oktober & 30 mei (goedgekeurde
observaties).
• Profiel doorgeven aan tutor en docent voor nazicht.
• +-700 soorten planten en dieren op zicht kunnen
herkennen (NL of wetenschappelijke naam) fototest in
laatste week van academiejaar (voor de blokperiode).
• Opdrachten met Geopunt: Gewestplan, Natura 2000, voor woonplaats...--> 30 mei (max 5 blz).
• Mondeling examen
Online extra informatie: www.ecopedia.be
1
,Fauna & Flora van België
Soortenkennis, ecologie en biodiversiteit wortd steeds belangrijker beschouwd.
[vroeger enkel cellen, doorsnedes, microscopy, …]
Praktisch natuurbeheer- deel 1
Introductie natuurbeheer
Versnippering en ruimtelijke problematiek in Vlaanderen
Vlaanderen is sterk versnipperd. Zelfs hagen, bermen en sportvelden worden door politici vaak
meegerekend als “groene ruimte”, terwijl ze ecologisch gezien weinig waarde hebben. Het landschap
wordt bovendien gekenmerkt door lintbebouwing en een hoge graad van verharding.
Binnen de Europese Unie behoren België en Malta tot de slechtste leerlingen wat betreft het naleven van
regels rond natuurbehoud, biodiversiteit en het tegengaan van versnippering. In Wallonië is er dan weer
sprake van sterke industrialisering, waardoor ook daar de natuurlijke ruimte onder druk staat.
Voorbeelden van gebieden met betere biologische waarde in België (op vlak van biodiversiteit)
• IJzermonding (Nieuwpoort):
het enige estuarium op Belgisch grondgebied. De helft van het gebied is echter volledig bebouwd. Er
bestaan zelfs plannen om er de grootste jachthaven ter wereld aan te leggen.
• Torhout en Kampenhout:
achter villawijken vind je soms nog kleine stukjes grasland – restanten van vroegere open ruimte.
• Veengebieden in Limburg:
bevatten zeldzame soorten zoals zonnedauw en veenpluis.
• Semoisvallei:
een van de weinige gebieden met nog enigszins “woeste natuur”, waar zelfs de lynx voorkomt.
• De Hoge Venen:
doen denken aan Scandinavische landschappen
• Kalkgraslanden:
hebben een eerder mediterraan karakter
• Kustgebieden:
omvatten estuaria en dynamische duingebieden
Politieke en maatschappelijke context
De ruimtelijke ordening in Vlaanderen is sterk beïnvloed door conflicterende belangen tussen
verschillende actoren:
• Sint-Hubertus (jachtrecht)
• Boerenbond (landbouw)
• Groen (natuurbescherming)
Minister Jo Brouns is huidig bevoegd voor Landbouw en Omgeving, maar de beleidsvoering blijft vaak een
zoektocht naar evenwicht tussen economische, ecologische en recreatieve belangen.
[landbouw & omgeving als één bevoegdheid is belangenvermenging]
Behouden natuur: toevallig of historisch
Bewaarde natuur in Vlaanderen:
→gebieden die economisch oninteressant of moeilijk te bebouwen waren:
moerassen, veengebieden en steile valleien.
→historische bossen die ooit eigendom waren van de adel en gebruikt werden als jachtgebied.
Ecologische en juridische definities
De termen habitat en biotoop worden juridisch en wetenschappelijk verschillend gedefinieerd:
• In de wetgeving is een habitat een concrete biotoop — een specifieke plaats met wisselwerking
tussen organismen en hun omgeving.
• In de biologie verwijst een habitat naar een geheel van omgevingscondities die op verschillende
locaties in de wereld kunnen voorkomen.
2
,Fauna & Flora van België
Beheer van verschillende natuurtypes
Grote problemen
1. Te weinig habitat
2. Bemesting *Vlaanderen is een landbouwintensieve regio en exporteert veel voedsel
→ grote veestapel en dus veel mest.
(veeteelt hotspots: Denemarken, Noord-Italië, Vlaanderen & deels Nederland)
Gevolg: hoog nutriëntenoverschot.
Ammoniak (NH₃) uit landbouw
Ontstaat uit urine en mest (vooral kippen en runderen).
Vluchtig gas → komt in de lucht en keert via regen terug als stikstofdepositie.
Leidt tot vermesting en verzuring van natuur (biodiversiteitsverlies).
3. Verzuring *Stikstofoxiden (NOₓ) uit verkeer en industrie
Ontstaan bij verbranding (motoren, fabrieken).
Reageren met water tot salpeterzuur (HNO₃) → veroorzaakt zure regen
[2NO2+H2O→HNO3+HNO2]
Gevolgen: verzuring van bodem en water, minder biodiversiteit (meer brandnetels,
grassen).
4. Verdroging (en vernatting) *België kampt heel hard met te droge en te natte gebieden en periodes
Amper overstromingsgebied : alles is bedijkt
Drainagekanalen in weiden verdrogen verderopgelegen natuurgebieden
Wnnr de bodem uitgedroogd is, verwerkt het ook veel moeilijker een
plotse hoeveelheid water
5. Versnippering * Vernsippering zorgt voor meer inteelt binnen populaties
Vl.= doorvoerland Europa + veel lintbebouwing en minder dorp/stadkernen
6. Invasieve exoten *Vlaanderen= transporthub en duitse haven – transporthub, kanalen,
snelwegen, treinsporen, haven → invasieve exoten
7. Wegvallen natuurlijke dynamieken
8. Pesticiden
Beheer is afhankelijk van het streefbeeld
-Niet elk natuurtype heeft (intern) beheer nodig
-Extern beheer kan belangrijker zijn dan intern.
-Meningen over ‘streefbeeld’ kunnen verschillen op
basis van wat men als referentiepunt beschouwt.
→ niet per se “één ideaal beheer”
(bv. maaien voor orchideeën vs. niet maaien voor broedvogels)
-Ideale situatie voor specifieke functionele groepen of *instanties (overheid,
soorten kan sterk verschillen: verscheurende watergroep, ANB, …
*personen, dieren, boswachters,
keuzes!
natuurbeheerders, vrijwilligers
De biologische waarderingskaart
De Biologische Waarderingskaart (BWK) geeft aan welk natuurtype en kwaliteit waar voorkomt.
→ De natuurtypes beschrijven het ecosysteem zelf.
→De natuurstreefbeelden gebruiken BWK + Natura 2000 als basis om beheerdoelen te bepalen.
→ De soorten helpen herkennen welk natuurtype of streefbeeld aanwezig is
BWK: Een kaart van Vlaanderen waarop alle natuur wordt ingedeeld volgens vegetatietype en kwaliteit,
door het INBO (Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek)
Het is een hulpmiddel voor natuurbeheer, wetgeving en beleidsplanning. Maar de BWK-codes worden ook
gebruikt in de wetgeving. De BWK-codes kennen is dus belangrijk (als je in beheer werkt, wij niet kennen,
gewoon weten dat ze bestaan).
3
,Fauna & Flora van België
Natuurtypes
=een combinatie van abiotische en biotische kenmerken op een bepaalde ruimtelijke schaal, dus een
bepaald soort ecosysteem.
Natuurtypes worden gebruikt als doelstellingen in natuurbeheer (vandaar de Nederlandse naam
natuurdoeltype).
Bv. bostypes
Typologie kan lokaal opgesteld worden (bvb. bostypes in Vlaanderen) maar zal vaak sterk
overeenkomen met Natura 2000 types of BWK types
Link tussen soorten en natuurtypes
Kenmerkende soort: typisch voor één of enkele natuurtypes
Indicatieve soort: iets minder typisch dan een kenmerkende soort
Begeleidende soort: komen voor in verschillende natuurtypes
4
,Fauna & Flora van België
Natuurbeheerplan
Natuurstreefbeelden (in Vlaanderen) zijn doelen in een natuurbeheerplan.
Vegetaties Regionaal belangrijke biotopen (RBB) Leefgebied van soorten Procesgestuurde natuur
!Europees Niet EU, maar Vlaanderen zeldzaam of 1. Europees beschermde soorten van de Natuur waarin natuurlijke
beschermde habitats ecologisch waardevol zijn habitat- en vogelrichtlijn processen (zoals
2. een typische soort van een Europees waterstroming, erosie,
beschermd habitat sedimentatie, windwerking,
3. een soort met een goedgekeurd Vlaams natuurlijke successie...)
oortenbeschermingsprogramma (SBP) opnieuw vrij kunnen verlopen,
4. Leefgebieden van soorten die beschermd zijn zonder intensief menselijk
overeenkomstig het Vlaams soortenbesluit van ingrijpen
15 mei 2009
Bv. Glanshaverhooilanden Bv. Bv. SBP Bv.
Valleibossen dottergraslanden, gagelstruwelen, 1. Antwerpse haven -Rivieren die opnieuw mogen
Cratoneurion rietvelden 2. Beekprik, rivierdonderpad en kleine overstromen (bv. Grensmaas)
*vegetatie typisch voor Rbbhc: modderkruiper Kajakken op de maas-redelijk
kalktufbronnen. Oppervlakte dotterbloemgrasland 3. Bever veel natuur rond de maas
bronuitgang: rbbkam: 4. Boomkikker *zwarte populier
blauwalgen, kiezelwieren, kamgrasland 5. Bruine kiekendief *wilgen
mossen (diknerfmos rbbkam+: 6. Gladde slang *insecten
& gewoon soortenrijk kamgrasland 7. Grauwe kiekendief -Kustduinen waar zand vrij mag
diknerfmos) 8. Grauwe klauwier verstuiven
*CO2 komt vrij uit het water als 9. Hamster -Getijdengebieden waar eb en
het uit 10. Hazelmuis vloed weer invloed krijgen
kalkrijke bodem komt, kalk slaat 11. Heikikker
neer bij 12. Heivlinder
de bron 13. Porseleinhoen
14. Kamsalamander
15. Knoflookpad
16. Kwartelkoning
17. Poelkikker
18. Roerdomp
19. Rugstreeppad
20. Vleermuizen
21. Vroedmeesterpad
N2000 code537” RBB(xyz…)
5
,Fauna & Flora van België
Bosbeheer
Vlaanderen en bij uitbreiding België heeft vrijwel uitsluitend productiebossen en geen natuurlijke bossen
Bostypes:
• Productiebos: uitdunning en aanplant zorgt voor rechte stammen, amper dood hout en een homogene
structuur → in België overheersend
• Natuurlijk bos: lichter, gevarieerder, kruidenrijke open plekken, veel dood hout
• Oerbos: oorspronkelijk bos dat zich zonder (veel) menselijke invloed heeft ontwikkeld en zich handhaaft
en dus te beschouwen is als wildernis (Niet in België)
Horizontale bosstructuur
=ruimtelijke verdeling van de vegetatie in een bos over het oppervlak (dus in de breedte, niet in de hoogte).
EX vraag: nut van bosranden voor biodiversiteit
-schuilgebieden in struiken
-veelvoorkomende soorten: bramen <wilde rozen<vlierstruiken<hazelaren
→nestgelegenheid van kleine zandvogels+ voedselgelegenheid (bessen, bloemen, nectar)
*microklimaat: Zuid (warm, droog, maar in Vl. overheersende windrichting)
*structuur
*niches (bv. rupsen)
!bosranden zijn een verdwijnende habitat: boeren nemen hun veld tot grens
MAAR
Tegenwoordig interne bosranden gemaakt:
delen bos kappen om bosrand in toe te voegen
(want kruidlaag mis vaak in onbeheerde bossen)
Benamingsystemen
Natura 2000 bostypes Vlaamse bostypes
Europese naamgevingen Specifiekere beschrijvingen
-simpeler dan lokale typologieën *niet vanbuiten kennen maar wel weten dat ze
bestaan (als je voor INBO etc.. werkt moet je wel
weten op welk type bos je werkt)
Eiken-Beukenbossen en Eiken-Berkenbossen op zure Eiken-berken-en eiken-beukenbossen
Eiken-Beukenbossen met Wilde hyacint en Parelgras- -Zomereiken-berkenbos (Querco-Betuletum)
Beukenbossen -Droog wintereiken-beukenbos (Fago-Quercetum petraeae)
Eiken-Beukenbossen met Wilde hyacint en Parelgras- Eiken-haagbeukenbossen
Beukenbossen -Atlantisch eiken-haagbeukenbos (Endymio-Carpinetum)
Kalkrijke beukenbossen -‘Subatlantisch’ eiken-haagbeukenbos (Querco-Carpinetum
sensu Rogister 1985)
Essen-Eikenbossen zonder Wilde hyacint -Arm eiken-haagbeukenbos (Stellario-Carpinetum)
Hardhoutooibossen Beukenbossen
-Gierstgras-beukenbos (Milio-Fagetum)
Valleibossen, Elzenbroekbossen en zachthoutooibossen -Parelgras-beukenbos (Melico-Fagetum)
Oude Eiken-Berkenbossen op zeer voedselarm zand Alluviale en rivierbegeleidende bossen
-Essenbronbos (Carici-Fraxinetum)
Natuurlijke loofbossen van de kustduinen -Elzen-essenbos (Ulmo-Fraxinetum)
-Ruigt elzenbos (Macrophorbio-Alnetum)
Veldbies-Beukenbossen
-Droog iepenrijk essenbos (Fraxino-Ulmetum alnetosum sensu
Veenbossen van der Werff)
Elzenbroekbossen
-Gewoon elzenbroek (Carici elongatae-Alnetum)
Elzen-eikenbossen
-Elzen-eikenbos (Lysimachio-Quercetum)
*waarom bodemtype erbij? kruidlaag is zwaar afhankelijk van de bodem
Bv. Orchideeën: kalk/basisch
Heideplanten: zuur
Ook de bovengroei is beïnvloedt door type ondergrond/ bodem: Grove den: kempen (zandige, arme grond)
Beuken: leemstreek (vruchtbare, zware bodem)
Eik: humeuze zand- of lössgrond 6
Spar: koelere, vochtige gronden
,Fauna & Flora van België
Zowel Natura 2000 als de Vlaamse bostypes baseren zich op vegetatiekunde:
Vegetatiekunde
= een hiërarchisch classificatiesysteem
→Formatie: algemene vegetatiestructuur
bv. bos, grasland, heide.
→Klasse: bepaald door abundante soorten, dominante soorten, typerend zijn voor een gebied
Bv. beuk en eik bepalen de “Klasse van Eiken- en Beukenbossen op voedselrijke grond”.
→Verbond: karakteristieke en differentiërende soorten, iets specifieker dan de klasse.
Bv. Beukenverbond
→Associatie: meest gedetailleerde eenheid, gebaseerd op specifieke combinaties van soorten.
Bv. eiken-beukenbos met wilde hyacint.
Voorbeelden:
Eiken-beukenbos met Kussentjesmos- Berken-eikenbos Elzenbroekbos (Alnion
wilde hyacint dennenbos (Betulo-Quercetum glutinosae)
(Endymio-Fagetum) (Leucobryo-Pinetum) roboris)
-Hiërarchie: Associatie -Hiërarchie: Associatie -Hiërarchie: Associatie -Hiërarchie: Verbond →
→ Beukenverbond → → Klasse van → Klasse van eiken- en Klasse van
Klasse van eiken- en naaldbossen (Vaccinio- beukenbossen op elzenbroekbossen
beukenbossen op Piceetea) voedselarme grond (Alnetea glutinosae)
voedselrijke grond -Bodem: Droog, -Bodem: Voedselarm, -Bodem/standplaats:
-Bodem: Voedselrijk, voedselarm, zuur zand zeer zuur, leemarm Zeer nat,
lemig -Vegetatiekenmerken: zand beekdalen/laagveenge
-Vegetatiekenmerken: *Boomlaag: bieden (leem + water →
*Boomlaag: beuk- naaldbomen- -Vegetatiekenmerken: moeras/ broekbos)
dominant dominant, meestal Berken + eik -Vegetatiekenmerken:
*Struiklaag: zeer grove den *Dominante soort:
beperkt of afwezig zwarte els
*Kruidlaag: weinig *Onderlaag: zeggen
divers, beeldbepalend: *Extra: wortelknolletjes
wilde hyacint met actinomyceet voor
stikstofproductie
Natuurlijke evolutie van bos(beheer)
• Hakhout: Bos dat regelmatig wordt gekapt op wortelstamniveau, zodat nieuwe scheuten groeien.
• Hoogstamhout: hakhout met enkele hoge “standaardbomen” die langer blijven staan (kunnen
eik, beuk, fuitbomen of andere soorten zijn).
• Middelhout: Bos met een mix van hakhout en hooghout, optimaal voor biodiversiteit door zowel
jonge als volwassen bomen te bieden.
• Hooghoutbossen: Bossen die volledig uit volwassen bomen bestaan, vaak ontstaan doordat
hakhoutbeheer is beëindigd en middelhout naar hooghout is gegaan.
7
,Fauna & Flora van België
Hakhoutbeheer
• Rooien=gehele boom met wortelstelsel uitgraven
Eeuwenlang was het de gewoonte om dikke bomen te rooien in plaats van te vellen.
De wortels werden dan bloot gegraven en met een bijl doorgehakt.
Eerste landbouwers maakten alles van hout, een schaarse grondstof. Toen nog met een bijl van vuursteen.
Nieuwe steentijd: grote nood aan hout vanaf het Neolithicum (7000 BC in Europa) voor sedentaire
levensstijl door landbouw
• Vellen=een boom vlak boven het bodemoppervlak afzagen met de correcte zaagtechniek
Handmatig: Mechanisch (machinaal): harvester (zaagt om, zaagt lengte, ontschorst)
• Hakhout: voor brandhout en geriefhout onderhielden mensen hakhoutbosjes en dichtbegroeide
houtkanten
Sinds de middeleeuwen kennen onze bossen een traditie van hakhoutbeheer. In hun zoektocht naar
brandhout en geriefhout onderhielden mensen hakhoutbosjes en dichtbegroeide houtkanten. De
meerwaarde voor dagvlinders, vogels en voorjaarsflora is groot!
Kapvormen van bomen in Vlaanderen:
Geriefbos
• Vroeger vaak in de
nabijheid van boerderijen
• Hakhout voor allerlei
gebruik
Knotwilgen= typisch Vlaams & Nederlands fenomeen
→ Wortels verstevigen wegberm of oevers
Waarom knotten?
Ecologische achtergrond:
Bomen zijn geëvolueerd om begrazing door megafauna (mamoeten, neushoorns, koeien, enz.) te
overleven
Door knotten imiteren we nu de effecten van deze megafauna
Nut onderhoud → -tot 190 soorten planten groeien op wilgenknoesten e.g. Eikvaren
-broedvogels: kauwen, gekraagde roodstaart, wilde eend, holenduif, steenuil...
-wezel, bunzing spitsmuis
Reden voor knotten:
Wilgentakken: flexibel, gelijkmatig materiaal (Vl & Nl: wilgenhotspot: mandjes, hybrides, etc…)
Hoogte van de knot: beschermd tegen begrazing door koeien
Hakhoutstoven
-Knotten vlak boven maaiveld:
-Eiken kunnen dit ook, maar wilgen zijn ideaal
-Hakhoutstoven kunnen tot 100 jaar oud worden
*kan vooral bij loofbomen, zoals wilgen, eiken en essen die worden geknot en daarna weer uitlopen. Het
hout wordt meestal eens in de vijf tot tien jaar geoogst.
8
, Fauna & Flora van België
Types hout & hun eigenschappen
Wilgen (Salix sp.) Es (Fraxinus excelsior) Taxus (Taxus baccata)
-nabij en in water (leemstreek) -Buigzaam, elastisch hout Taxon = Gr. “Boog” → Longbows
-Salicylzuur (pijnstillend) -Stelen van hamer, bijl -Taxus “toxisch” → Giftige ‘bessen’
-Manden, klompen, wilgenscherm, (Eik is hier bv. veel te hard voor) -Zeer oud
visfuiken -Wintergroen
-Knotten -Genetische bottleneck van taxus in
-determinatie= lastig: veel hybrides ME door boogschutterij
(tweehuizig met katjes)
Eik (Quercus robur /petraea) Beuk (Fagus sylvatica) Sparren (Picea, Abies)
-Hard hout -Buigzaam hout -koud klimaat, vochtige lucht
-Vochtbestendig ( e.g. Loopplank in -Masten van schepen -Gebergten van M en N Europa
venige gebieden, wijnvaten, palen) -Trappen -Kan tegen schaduw, dichte bestanden
-Eikels als voedsel voor zwijnen -Nootjes beperkt eetbaar door ‘fagine’ *Vurenhout: kozijnen, vloeren,
-Wintereik houdt zijn bladeren langer met narcotisch effect trappen en gevelbekleding
-Hars: terpentijnolie
-Retsina (hars voor sluiten amforen)
-typische takvorm: tegen sneeuw
Dennen (Pinus spp.) Berken (Betula) Tamme kastanje (Castanea sativa)
*Ruwe berk (pendula)
*Zachte berk (pubescens)
-arme grond waar maar weinig vocht en -Zeer vorstbestendig -Vorstgevoelig, afkomstig uit Zuid-
voedsel is -Snelgroeiend, pionier Europa
-‘Grenen’hout, sterk en toch zacht bvb. -Sap vergist als drank -door Romeinen aangeplant als
in goedkope meubels -Schors continu vernieuwend, voedselbron, net als mispels
-Den in de kempen omdat het kraakt→ waterafstotend, als papier, -“aardappel voor de armen”
waarschuwing in mijnen dakbedekking, kleren -Vochtbestendig hout
*halfjuist: arme zandgrond kan ook -hout zacht, niet duurzaam, gebruikt in
enkel qua snelgroeiende bomen den triplex
die droogte resistent genoeg is
*algemeen: kan het tegen schaduw? Kleur->donkere bladeren kunnen meer lichtfrequenties opvangen
9
, Fauna & Flora van België
INTERMEZZO: bewijs van hakhoutbeheer doorheen de tijd: silva carbonaria- het kolenwoud
Locatie & Historische bron
-Restanten: Zoniënwoud, Hallerbos, Kravaalbos,
Heverleebos, Neigembos, Meerdaalwoud,
Buggenhoutbos, Bos van Houssière.
→Julius Caesar beschreef het in De Bello Gallico
(1e eeuw v.Chr.) als bijna ondoordringbaar woud:
met rookpluimen
Doel en gebruik
-Houtskoolproductie voor metaalwinning.
-Brons (koper + tin) in eerste bronstijd
→ zwakkere materialen, lagere temperatuur.
-Zilvertijd en ijzertijd → hoge temperatuur nodig,
houtskool ideaal.
Houtskool maken
-Hout stapelen en bedekken met klei, langzaam verhitten zonder te verbranden.
-Houtskool brandt veel heter dan hout: >1100°C vs. 600°C.
-Toepassing: *Glasproductie (~550°C)
*Metaalproductie: reductie van ijzeroxide (FeO(OH)·nH₂O) met C → CO₂, smelten van
koper (1085°C) en ijzer (1200°C).
→ijzer was belangrijk voor allerlei materialen toen: ontgonnen uit de getuigenheuvels
*Getuigenheuvel: een heuvel die een overblijfsel is van een oud tertiair oppervlak. De
hoogste toppen zijn bedekt met ijzerhoudende (Diestiaanse) zanden en zandsteen. Ze
komen voor in de erosierijke gebieden van België (Haspengouw, Hageland, Pajottenland,
Vlaamse Ardennen, Vlaamse-lage heuvels.
Getuigenheuvels getuigen van opeenvolgende afzettingen over 7 miljoen jaar.
Transgressies en regressies zorgen ervoor dat verschillende lagen worden afgezet: zand
wanneer de zee ondiep is, klei zuidelijker en dieper. De zee trekt zich definitief terug en
erosie begint plaats te vinden. Enkel de gebieden een stevige laag ijzerzandsteen
beschermt blijft de oorspronkelijke vorm. Veel lagen; Diestiaan, Bartoon, Lediaan,
Paniseliaan, Ieperiaan.
→Limoniet (FeO(OH)·nH₂O) uit zeezand en getuigenheuvels.
→Glauconiet: (K,Na)(Fe³⁺,Al,Mg)₂(Si,Al)₄O₁₀(OH)₂, aanwezig in zeezand.
Huidige nut van knotten:
→Houtgebruik van dunne wilgen is nu grotendeels verdwenen
→Knotbomen creëren veel lichtinval → bevordert biodiversiteit
→Werkintensief voor natuurbeheer, maar ecologisch waardevol
*Éénbes en viooltjes profiteren van licht van hakhoutbeheer, de betredingsgevoelige hyacinth die
vlot in de schaduw kan groeien juist niet.
Middelhoutbos
→hakhoutbeheer met het behoud van enkele hogere bomen (=overstaanders) die ouder mogen
worden.
→Historisch als bron van bouwhout.
→Ecologie: extra dimensie toe aan de variatie in licht-schaduw, vochtigheidsgraad en temperatuur.
*bruidsbomen voor dagvlinders en zorgen voor nieuwe zaailingen.
INTERMEZZO: stamreiniging (zowel middelhoutbos als hooghoutbos)
Bomen in bosverband worden onderaan takvrij door natuurlijke stamreiniging.
→bomen cncurreren om licht en takken onder de kruin sterven af.
*boom overgroeit dan de wonde en maakt vanaf dat moment op die plaats takvrij hout.
10
