AJ 2025 – 2026
Forensisch welzijnswerk
Les 1 – Kader en historiek
Centrale vragen
- Wat is forensisch welzijnswerk?
- Wat is het verschil tussen ‘autonoom’ en ‘aan justitie verbonden’ FWZW?
- Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
- Wat is de plaats van welzijnswerk in een justitiële context doorheen de tijd?
- Wat is de betekenis van de staatshervormingen voor FWZW?
- Wat is het verband tussen de historische evolutie en de complexiteit van FWZW?
1. Inleiding
Wat is forensisch welzijnswerk? è Verhouding tussen justitie en welzijn
A. Het concept
Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon (1980)
- Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing,
vervolging, straftoemeting en strafuitvoering) = recht
- Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel of collectief) welzijn
= hulp- en dienstverlening (hierna: HDV)
è DUS: welzijnswerk (= essentie) binnen forensische context (= specificiteit)
Concept – eenvoudig
- Wat? 3 elementen:
o (1) Hulp- en dienstverlening
o (2) Aan mensen die als dader, slachto\er of naastbestaande (“justitiabelen”)
o (3) (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
- Focus FWZW op volwassen daders/verdachten
o NIET op slachto\ers = Victimologie & NIET op minderjarigen = JCJR
- Voor wie? (Doelgroep)
o Mensen in contact met justitie
o Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachto\ers
- Door wie? (Aanbod)
o Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening è algemene populatie
maakt hier deel van uit; iedereen kan hier beroep op doen.
§ Hulpverlening: verslavingszorg, geestelijke gezondheidszorg, VAPH, …
§ Dienstverlening: VDAB, OCMW, onderwijs, sport, bibliotheken, …
o Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of slachto\ers
(justitiële context
§ Justitieel Welzijnswerk (JWW), Slachto\eronthaal, Slachto\erhulp,
Psychosociale Dienst (PSD), Justitiehuizen, Moderator, …
1
, AJ 2025 – 2026
Concept – complex
~ wat is finaliteit – wie is opdrachtgever?
~ organisatie en bevoegdheidsniveaus (Vlaams/federaal)
è Onderscheid tussen autonoom en aan justitie verbonden FWZW
- (1) Autonoom FWZW
o HDV dat autonoom van justitie werkt
o Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
o Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
§ Waarom? Iedereen recht op menswaardig leven (OCMW-wet 1976), óók
daders
o Opdrachtgever = de cliënt (vrijwilligheid – HDV op vraag van de cliënt)
o Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
o Beroepsgeheim als hulpverlener!
o Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW) van Centrum Algemeen Welzijnswerk
(CAW)
• JWW vertrekt van het principe dat ieder lid van de samenleving beschikt
over gelijke basisrechten en die moet kunnen waarmaken.
o Rol van professional in welzijns- en gezondheidszorg
§ Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
è Ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan samenleving
• Vanuit perspectief van individu (≠ vanuit justitie)
• Vraag- & behoeftegericht werken (noden)
§ Combinatie van individueel (HDV) én structureel-maatschappelijk
perspectief
• Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
• Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale
ongelijkheid)
- (2) Aan justitie verbonden FWZW
o HDV in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
o Welzijnswerk ‘onder mandaat’ (van justitie)
o Opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons SRB)
§ Vb. Parket, (onderzoeks)rechter, gevangenisdirecteur, SURB, …
o Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding, …
o Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~ bvb. advies)
o Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD) binnen DG EPI
§ Missie DG EPI: “waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en
geïndividualiseerde uitvoering van vrijheidsbenemende stra\en en
maatregelen
met het oog op een optimale terugkeer in de maatschappij”
§ Werk PSD = opvolging en begeleiding in functie van advies en re-integratie
è Beide: HDV aan daders in justitiële context
2
, AJ 2025 – 2026
B. Verhouding welzijn – forensisch
Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
- Fundamenteel: finaliteit
o Wat zijn de doelstellingen? Wat wil men bereiken?
§ Welzijn of vermijden recidive?
- Praktisch/organisatorisch
o Hoe samenwerken? (~ verschillende opdrachtgever)
o Hoe informatie uitwisselen? (Vb. beroepsgeheim)
è Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na, justitie is finaal
gericht op de bescherming van de samenleving (spanningsveld welzijn en justitie)
- Essentie spanningsveld: hoeveel welzijn/justitie prevaleert? è ‘hulp en recht’ debat
o Recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) = welzijn
o Instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren (objectieve
norm) = ‘binnenhalen van hulpverleningstechnieken’
- Welzijn als doel op zich of instrumentele inzet hulpverlening (middel)?
- Recht op menswaardig leven of rechtsconforme burgers?
C. Oorzaak complexiteit
Twee elementen die hebben bijgedragen aan de complexiteit:
- (1) Ontstaansgeschiedenis
o Welzijnswerk ontwikkeld vanuit zowel privé-initiatief als overheidsinitiatief
- (2) Bevoegdheidskwestie => staatshervormingen
o 1980: opsplitsing bevoegdheden
§ Autonoom FWZW = gemeenschappen
§ Aan justitie verbonden FWZW = federaal
o 2014: zesde staatshervorming (Vlinderakkoord 2011)
§ Onderscheid 1980 verandert, want de bevoegdheden Justitiehuizen en ET
worden overgeheveld van justitie naar gemeenschappen.
§ Gemeenschap nu ook bevoegd voor deel van ‘aan justitie verbonden’
FWZW
2. Historiek
Overzicht:
- (A) Geen FWZW
o Ancien Régime è Verlichting
- (B) Kiemen FWZW: reclassering via patronage
o (Nieuw) Sociaal Verweer è jaren ‘60
- (C) FWZW wordt autonoom
o Jaren ‘70 è vandaag
- (D) FWZW meer autonoom (?)
o 2014 è …
3
, AJ 2025 – 2026
A. Geen FWZW
(1) ANCIEN REGIME
De dader wordt gebruikt…
- Als voorbeeld
o Functie straf = vergelding en afschrikking
§ Publieke voorbeeldstraSen
o Tentoonspreiden van ‘almacht van de vorst’
§ 15e eeuw: lijfstraf = dominante strafvorm (~ lijfeigenen)
§ 16e eeuw: hoogtepunt doodstra\en
- Als werkkracht
o Einde middeleeuwen: opkomst mercantilisme – economie centraal
o Doodstraf niet zinvol want verlies van werkkracht
o Opsluiten en (dwang)arbeid
o Ontstaan correctiehuizen en werkhuizen
§ Initieel: ‘verbetering’ via arbeid, religieuze activiteiten, tuchtiging
§ Vanaf einde 17e eeuw: enkel nog werk en winstfinaliteit
(2) VERLICHTING EN KLASSIEK STRAFRECHT
- Reactie op absolute macht en willekeur van Ancien Régime
- Klassiek strafrecht (legaliteit, proportionaliteit en subsidiariteit)
- Schuld en straf: rationeel mensbeeld
o Vrije wil: de mens kiest doelbewust voor criminaliteit à schuldnotie centraal
o Uitzondering: “krankzinnigen” en “jongeren beneden leeftijd des onderscheids”
o Eenduidige relatie tussen misdrijf en straf (geen discretionaire ruimte)
- Ontstaan van de eerste grote gevangenissen
o Eind 18e eeuw: gevangenisstraf als bezinning met als doel morele verbetering
o Vanaf 1830 hervorming: cellulair regime = afzondering
- Daad = centraal dus geen plaats voor welzijnswerk (binnen justitie)
o Weinig interesse in individu
B. Eerste kiemen FWZW: reclassering via patronage
(1) SOCIAAL VERWEER
- Tweede helft 19e eeuw: positivisme en ontstaan menswetenschappen
- Ontstaan nieuw mensbeeld: mens als gedetermineerd wezen
o Invloed van interne en externe factoren op individu
o Dader centraal è gevaarsnotie
- Strafrecht wordt instrument van criminele politiek
o SR inzetten om doelstellingen te bereiken: preventie, resocialisatie
o Ook bij straftoemeting & -uitvoering:
§ Link met sociale gevaarlijkheid van persoon in plaats van ernst van daad
§ Kansen op re-integratie laat sturing toe – van bij preventie tot strafuitvoering
o è Eerste openheid naar “welzijnswerk” !
4
Forensisch welzijnswerk
Les 1 – Kader en historiek
Centrale vragen
- Wat is forensisch welzijnswerk?
- Wat is het verschil tussen ‘autonoom’ en ‘aan justitie verbonden’ FWZW?
- Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
- Wat is de plaats van welzijnswerk in een justitiële context doorheen de tijd?
- Wat is de betekenis van de staatshervormingen voor FWZW?
- Wat is het verband tussen de historische evolutie en de complexiteit van FWZW?
1. Inleiding
Wat is forensisch welzijnswerk? è Verhouding tussen justitie en welzijn
A. Het concept
Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon (1980)
- Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing,
vervolging, straftoemeting en strafuitvoering) = recht
- Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel of collectief) welzijn
= hulp- en dienstverlening (hierna: HDV)
è DUS: welzijnswerk (= essentie) binnen forensische context (= specificiteit)
Concept – eenvoudig
- Wat? 3 elementen:
o (1) Hulp- en dienstverlening
o (2) Aan mensen die als dader, slachto\er of naastbestaande (“justitiabelen”)
o (3) (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
- Focus FWZW op volwassen daders/verdachten
o NIET op slachto\ers = Victimologie & NIET op minderjarigen = JCJR
- Voor wie? (Doelgroep)
o Mensen in contact met justitie
o Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachto\ers
- Door wie? (Aanbod)
o Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening è algemene populatie
maakt hier deel van uit; iedereen kan hier beroep op doen.
§ Hulpverlening: verslavingszorg, geestelijke gezondheidszorg, VAPH, …
§ Dienstverlening: VDAB, OCMW, onderwijs, sport, bibliotheken, …
o Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of slachto\ers
(justitiële context
§ Justitieel Welzijnswerk (JWW), Slachto\eronthaal, Slachto\erhulp,
Psychosociale Dienst (PSD), Justitiehuizen, Moderator, …
1
, AJ 2025 – 2026
Concept – complex
~ wat is finaliteit – wie is opdrachtgever?
~ organisatie en bevoegdheidsniveaus (Vlaams/federaal)
è Onderscheid tussen autonoom en aan justitie verbonden FWZW
- (1) Autonoom FWZW
o HDV dat autonoom van justitie werkt
o Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
o Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
§ Waarom? Iedereen recht op menswaardig leven (OCMW-wet 1976), óók
daders
o Opdrachtgever = de cliënt (vrijwilligheid – HDV op vraag van de cliënt)
o Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
o Beroepsgeheim als hulpverlener!
o Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW) van Centrum Algemeen Welzijnswerk
(CAW)
• JWW vertrekt van het principe dat ieder lid van de samenleving beschikt
over gelijke basisrechten en die moet kunnen waarmaken.
o Rol van professional in welzijns- en gezondheidszorg
§ Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
è Ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan samenleving
• Vanuit perspectief van individu (≠ vanuit justitie)
• Vraag- & behoeftegericht werken (noden)
§ Combinatie van individueel (HDV) én structureel-maatschappelijk
perspectief
• Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
• Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale
ongelijkheid)
- (2) Aan justitie verbonden FWZW
o HDV in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
o Welzijnswerk ‘onder mandaat’ (van justitie)
o Opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons SRB)
§ Vb. Parket, (onderzoeks)rechter, gevangenisdirecteur, SURB, …
o Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding, …
o Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~ bvb. advies)
o Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD) binnen DG EPI
§ Missie DG EPI: “waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en
geïndividualiseerde uitvoering van vrijheidsbenemende stra\en en
maatregelen
met het oog op een optimale terugkeer in de maatschappij”
§ Werk PSD = opvolging en begeleiding in functie van advies en re-integratie
è Beide: HDV aan daders in justitiële context
2
, AJ 2025 – 2026
B. Verhouding welzijn – forensisch
Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
- Fundamenteel: finaliteit
o Wat zijn de doelstellingen? Wat wil men bereiken?
§ Welzijn of vermijden recidive?
- Praktisch/organisatorisch
o Hoe samenwerken? (~ verschillende opdrachtgever)
o Hoe informatie uitwisselen? (Vb. beroepsgeheim)
è Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na, justitie is finaal
gericht op de bescherming van de samenleving (spanningsveld welzijn en justitie)
- Essentie spanningsveld: hoeveel welzijn/justitie prevaleert? è ‘hulp en recht’ debat
o Recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) = welzijn
o Instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren (objectieve
norm) = ‘binnenhalen van hulpverleningstechnieken’
- Welzijn als doel op zich of instrumentele inzet hulpverlening (middel)?
- Recht op menswaardig leven of rechtsconforme burgers?
C. Oorzaak complexiteit
Twee elementen die hebben bijgedragen aan de complexiteit:
- (1) Ontstaansgeschiedenis
o Welzijnswerk ontwikkeld vanuit zowel privé-initiatief als overheidsinitiatief
- (2) Bevoegdheidskwestie => staatshervormingen
o 1980: opsplitsing bevoegdheden
§ Autonoom FWZW = gemeenschappen
§ Aan justitie verbonden FWZW = federaal
o 2014: zesde staatshervorming (Vlinderakkoord 2011)
§ Onderscheid 1980 verandert, want de bevoegdheden Justitiehuizen en ET
worden overgeheveld van justitie naar gemeenschappen.
§ Gemeenschap nu ook bevoegd voor deel van ‘aan justitie verbonden’
FWZW
2. Historiek
Overzicht:
- (A) Geen FWZW
o Ancien Régime è Verlichting
- (B) Kiemen FWZW: reclassering via patronage
o (Nieuw) Sociaal Verweer è jaren ‘60
- (C) FWZW wordt autonoom
o Jaren ‘70 è vandaag
- (D) FWZW meer autonoom (?)
o 2014 è …
3
, AJ 2025 – 2026
A. Geen FWZW
(1) ANCIEN REGIME
De dader wordt gebruikt…
- Als voorbeeld
o Functie straf = vergelding en afschrikking
§ Publieke voorbeeldstraSen
o Tentoonspreiden van ‘almacht van de vorst’
§ 15e eeuw: lijfstraf = dominante strafvorm (~ lijfeigenen)
§ 16e eeuw: hoogtepunt doodstra\en
- Als werkkracht
o Einde middeleeuwen: opkomst mercantilisme – economie centraal
o Doodstraf niet zinvol want verlies van werkkracht
o Opsluiten en (dwang)arbeid
o Ontstaan correctiehuizen en werkhuizen
§ Initieel: ‘verbetering’ via arbeid, religieuze activiteiten, tuchtiging
§ Vanaf einde 17e eeuw: enkel nog werk en winstfinaliteit
(2) VERLICHTING EN KLASSIEK STRAFRECHT
- Reactie op absolute macht en willekeur van Ancien Régime
- Klassiek strafrecht (legaliteit, proportionaliteit en subsidiariteit)
- Schuld en straf: rationeel mensbeeld
o Vrije wil: de mens kiest doelbewust voor criminaliteit à schuldnotie centraal
o Uitzondering: “krankzinnigen” en “jongeren beneden leeftijd des onderscheids”
o Eenduidige relatie tussen misdrijf en straf (geen discretionaire ruimte)
- Ontstaan van de eerste grote gevangenissen
o Eind 18e eeuw: gevangenisstraf als bezinning met als doel morele verbetering
o Vanaf 1830 hervorming: cellulair regime = afzondering
- Daad = centraal dus geen plaats voor welzijnswerk (binnen justitie)
o Weinig interesse in individu
B. Eerste kiemen FWZW: reclassering via patronage
(1) SOCIAAL VERWEER
- Tweede helft 19e eeuw: positivisme en ontstaan menswetenschappen
- Ontstaan nieuw mensbeeld: mens als gedetermineerd wezen
o Invloed van interne en externe factoren op individu
o Dader centraal è gevaarsnotie
- Strafrecht wordt instrument van criminele politiek
o SR inzetten om doelstellingen te bereiken: preventie, resocialisatie
o Ook bij straftoemeting & -uitvoering:
§ Link met sociale gevaarlijkheid van persoon in plaats van ernst van daad
§ Kansen op re-integratie laat sturing toe – van bij preventie tot strafuitvoering
o è Eerste openheid naar “welzijnswerk” !
4
