Planeet aarde
Voor zover we weten, is de aarde de enige planeet in het zonnestelsel waarop leven mogelijk is. Dit
Komt door de samenstelling van de atmosfeer: voorziet organismen van voldoende zuurstof. Ook
komt het door de aanwezigheid van de ozonlaag: beschermt tegen ultraviolette straling.
Zonnestelsel
Er draaien acht planeten om de zon. Een planeet is een grote bol van gas of steen en zijn afhankelijk
van de zon op het gebied van verlichting en verwarming. Het dichtstbij de zon draaien vier
rotsachtige planten: Mercurius, Venus, Aarde en Mars. De vier buitenste planeten zijn gasplaneten
en bestaan voornamelijk uit waterstof; Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus.
Opbouw atmosfeer
De atmosfeer (dampkring) is de lucht om de aarde. Deze luchtlaag is meer dan 1000 km dik en is
opgebouwd uit een aantal lagen. (Exosfeer, Thermosfeer, Mesosfeer, Stratosfeer en Troposfeer).
Koolstofdioxide is een broeikasgas – broeikaseffect (zonder dit, zou het 33 ∘C kouder zijn op aarde).
Weer
‘Niets is veranderlijker dan het weer’. Het is de toestand van de atmosfeer op een bepaalde plaats op
een bepaald moment. Het gaat hierbij om weerselementen: temperatuur, neerslag en wind.
Klimaat
Het is de gemiddelde toestand van het weer over langere tijd (minimaal 30 jaar) en een groot gebied.
Dag en nacht
De aarde draait in 24 uur om haar eigen as, de aardas (denkbeeldige lijn van NP naar ZP) en draait
tegen de klok in. De aarde draait ook om de zon en wel in 365,242 dagen – vandaar eens in de vier
jaar een schrikkeljaar. Omdat de zon een bol is, kan deze mar slechts de helft van de aarde
verlichten. Daarnaast draait de aarde om haar eigen as, waardoor het gebied waar het dag en waar
het nacht is continu verschuift. Plaatsen op de evenaar hebben precies 12 uur nacht en 12 uur dag.
Seizoenen
Seizoenen ontstaan door de baan die de aarde om de zon draait en de schuine stand van de aardas.
Door de draaiing van de aarde om de zon, heeft de aarde steeds een andere positie ten opzichte van
de zon. Hierdoor verandert de zoninvalshoek van de zonnestralen op de aarde. Op 21 maart schijnt
de zon loodrecht op de evenaar. Op 21 juni vallen de zonnestralen loodrecht op de noordelijke
keerkring (Kreeftskeerkring). 23 September valt hij weer op de evenaar en op 21 december vallen ze
op de zuidelijke keerkring (Steenbokskeerkring). Op het zuidelijk halfrond beginnen de seizoenen
exact een half jaar later.
Temperatuurfactoren
De temperatuur wordt bepaald door een aantal factoren:
- De breedteligging
Afstand tot de evenaar. Op lage breedte (dicht bij de evenaar) is de temperatuur hoog. Hoe
hoger de breedte, hoe lager de temperatuur. Plus in de dampkring zitten stof- en
waterdeeltjes. Hierop weerkaatst het
zonlicht terug de ‘hemel’ in.
Hoe groter de zoninvalshoek, des te
warmer het is.
, - De hoogteligging
Elke 1000 meter hoger op de berg, wordt het 6 graden kouder. Dit komt doordat het
aardoppervlak verwarmd wordt door de zon en de aarde geeft deze warmte aan de lucht. De
atmosfeer wordt van onderaf verwarmd. Ook zitten er hoog in de lucht minder moleculen
koolstofdioxide in de lucht.
- De gesteldheid van het aardoppervlak en de land-zeeverdeling
Land wordt veel sneller warm dan water, maar koelt ook sneller af. In Europa waaien
voornamelijk westenwinden, vanuit de Atlantische Oceaan. Lucht neemt de temperatuur aan
van het gebied waar zij overheen stroomt.
- De zeestromen
Deze transporteren zowel warmte als kou. Oceaanwater is het warms bij de evenaar en het
koudst bij de polen. Stromingen woorden vooral aangedreven door wind en zon. Deze
hebben op noordelijkhalfrond een afwijking naar rechts, op het zuidelijk halfrond naar links.
- Ligging van gebergten
Wind van zee wordt bij een berg gedwongen op te stijgen. Als de lucht verder over de berg
stroomt, gaat deze weer dalen en warmt op. De ene kant van de berg heeft daardoor een
andere temperatuur en neerslaghoeveelheid dan de andere kant: klimaatscheiding.
Plantengroei en klimaten
Tropisch regenwoudklimaat
Kenmerkt zich door hoge temperaturen tussen de 25 en 35 graden en hoge neerslagcijfers. Er valt
hier meer dan 3000mm neerslag per jaar. Planten kunnen hier uitstekend groeien. Planten leven hier
van hun eigen afval – het kappen van tropisch regenwoud betekent het einde van deze kringloop.
Savanneklimaat
1000-2000mm per jaar. Hier valt een aantal maanden geen neerslag. Het is er warm, maar door
minder neerslag, is het bos minder dicht. Het is een ideaal landschap voor dieren – olifanten,
leeuwen, antilopen, giraffes, neushoorns en zebra’s.
Steppeklimaat
Naar het noorden en zuiden vanaf de evenaar wordt het steeds droger (250-500mm per jaar). Hier
valt maar 3 of 4 maanden neerslag. Er groeien geen bomen, alleen gras en doornige struiken. In
Noord-Amerika heten ze prairies, in Zuid-Amerika pampas.
Woestijnklimaat
Hier valt minder dan 250 mm neerslag per jaar. Er kan hier ook geen gras groeien, hooguit wat
cactussen of pollen gras. Ongeveer 12% van het landoppervlakte van de aarde bestaat uit woestijn.
Je hebt hete woestijnen: Sahara en koude woestijnen: Gobi. De dagamplitude (verschil tussen de
hoogste en laagste temperatuur) is hier groot. Je hebt zandwoestijnen, rotswoestijnen,
grindwoestijnen en steenwoestijnen.
Gematigde zone: Middellandse Zeeklimaat
Het is hier gemiddeld niet kouder dan -3 graden. Het heeft warme, droge zomers en zachte winters
waarin ook neerslag valt.
Gematigde zone: zeeklimaat
Neerslag gedurende het hele jaar en gematigde temperaturen. In de zomer wordt het nooit extreem
warm, in de winter niet extreem koud. Invloed van de Noordzee is hiervoor verantwoordelijk. Er zijn
veel loofbossen (eik, beuk, els). Erg geschikt voor landbouw.
, Landklimaat
Zomers is het heel erg warm, ’s winters heel erg koud. Er is hier geen (matigende) invloed van de zee.
In de zomer is het minimaal 10 graden.
Polair klimaat
In de zomer ligt de temperatuur ook onder de 10 graden. Er kunnen hier alleen wat lage struikjes
groeien. De boomloze vlakte heet de toendra. De onderste laag van deze bodem is permanent
bevroren: permafrost.
Landschappen in Nederland
Zandlandschap
Beslaat 40 procent van het Nederlandse landschap en ligt globaal ten oosten van de lijn Bergen op
Zoom-Groningen. Het is een van de oudste bewoonde gebieden vanwege de hoge ligging.
Mensen woorden in een esdorp of brinkdorp bij elkaar. De boerderijen stonden rondom de es of
rondom het gemeenschappelijke dorpsplein, de brink.
De zandgronden waren onvruchtbaar, dus er was bemesting nodig – dit kwam van de schapen en
koeien.
Lösslandschap
Dit is het oudste cultuurlandschap van Nederland en ligt in Limburg.
Carboon: het gebied dat we nu Nederland noemen lag rond de evenaar
Krijt: er was een relatief warm klimaat en een hoge zeespiegel – Zuid-Limburg was een
ondiepe zee
Tertiair: er vond afwisselend opheffing en insnijding door de Maas plaats
Kwartair: er is in Zuid-Limburg löss neergelegd.
Aanwezigheid van löss wordt verklaard door het feit dat er vegetatie aanwezig was. De lösslaag in
Limburg is op de plateaus wel twintig meter dik en op de hellingen 2 tot 5 meter.
Löss is zeer geschikt voor landbouw.
Veenlandschap
Twee verschillende veenlandschappen: laagveenlandschap en hoogveenlandschap.
Vanaf de 10e eeuw werd het laagveengebied bewoond. Ze wilden dit gebied in gebruik nemen voor
akkerbouw, dus het moest ontwaterd worden.
Vanaf de 17e eeuw ging men de veengebieden systematisch ontginnen voor de turfwinning. In veel
laagveengebieden zijn tijdens stormen legakkers weggeslagen, waardoor de gebieden zijn veranderd
in plassen, zoals bijvoorbeeld de Loosdrechtse Plassen.
In de hoogveengebieden werd de turf aangestoken. Als het hoogveen was afgegraven, werd het
geschikt gemaakt voor landbouw. De gebeurde door de bolster te vermengen met de zandgrond
waardoor dalgrond ontstond.
Zeekleilandschap
Verdeeld over drie gebieden in Nederland: Zuidwest-Nederland (Zeeland en de Zuid-Hollandse
eilanden), Noord- en Noordwest-Nederland en de droogmakerijen.
Opwas: de aangroei van het land door sedimentatie tegen een bestaande dijk, kust of oever.
Droogmakerij: kenmerkt zich door twee ringdijken en een ringvaart.
Voor zover we weten, is de aarde de enige planeet in het zonnestelsel waarop leven mogelijk is. Dit
Komt door de samenstelling van de atmosfeer: voorziet organismen van voldoende zuurstof. Ook
komt het door de aanwezigheid van de ozonlaag: beschermt tegen ultraviolette straling.
Zonnestelsel
Er draaien acht planeten om de zon. Een planeet is een grote bol van gas of steen en zijn afhankelijk
van de zon op het gebied van verlichting en verwarming. Het dichtstbij de zon draaien vier
rotsachtige planten: Mercurius, Venus, Aarde en Mars. De vier buitenste planeten zijn gasplaneten
en bestaan voornamelijk uit waterstof; Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus.
Opbouw atmosfeer
De atmosfeer (dampkring) is de lucht om de aarde. Deze luchtlaag is meer dan 1000 km dik en is
opgebouwd uit een aantal lagen. (Exosfeer, Thermosfeer, Mesosfeer, Stratosfeer en Troposfeer).
Koolstofdioxide is een broeikasgas – broeikaseffect (zonder dit, zou het 33 ∘C kouder zijn op aarde).
Weer
‘Niets is veranderlijker dan het weer’. Het is de toestand van de atmosfeer op een bepaalde plaats op
een bepaald moment. Het gaat hierbij om weerselementen: temperatuur, neerslag en wind.
Klimaat
Het is de gemiddelde toestand van het weer over langere tijd (minimaal 30 jaar) en een groot gebied.
Dag en nacht
De aarde draait in 24 uur om haar eigen as, de aardas (denkbeeldige lijn van NP naar ZP) en draait
tegen de klok in. De aarde draait ook om de zon en wel in 365,242 dagen – vandaar eens in de vier
jaar een schrikkeljaar. Omdat de zon een bol is, kan deze mar slechts de helft van de aarde
verlichten. Daarnaast draait de aarde om haar eigen as, waardoor het gebied waar het dag en waar
het nacht is continu verschuift. Plaatsen op de evenaar hebben precies 12 uur nacht en 12 uur dag.
Seizoenen
Seizoenen ontstaan door de baan die de aarde om de zon draait en de schuine stand van de aardas.
Door de draaiing van de aarde om de zon, heeft de aarde steeds een andere positie ten opzichte van
de zon. Hierdoor verandert de zoninvalshoek van de zonnestralen op de aarde. Op 21 maart schijnt
de zon loodrecht op de evenaar. Op 21 juni vallen de zonnestralen loodrecht op de noordelijke
keerkring (Kreeftskeerkring). 23 September valt hij weer op de evenaar en op 21 december vallen ze
op de zuidelijke keerkring (Steenbokskeerkring). Op het zuidelijk halfrond beginnen de seizoenen
exact een half jaar later.
Temperatuurfactoren
De temperatuur wordt bepaald door een aantal factoren:
- De breedteligging
Afstand tot de evenaar. Op lage breedte (dicht bij de evenaar) is de temperatuur hoog. Hoe
hoger de breedte, hoe lager de temperatuur. Plus in de dampkring zitten stof- en
waterdeeltjes. Hierop weerkaatst het
zonlicht terug de ‘hemel’ in.
Hoe groter de zoninvalshoek, des te
warmer het is.
, - De hoogteligging
Elke 1000 meter hoger op de berg, wordt het 6 graden kouder. Dit komt doordat het
aardoppervlak verwarmd wordt door de zon en de aarde geeft deze warmte aan de lucht. De
atmosfeer wordt van onderaf verwarmd. Ook zitten er hoog in de lucht minder moleculen
koolstofdioxide in de lucht.
- De gesteldheid van het aardoppervlak en de land-zeeverdeling
Land wordt veel sneller warm dan water, maar koelt ook sneller af. In Europa waaien
voornamelijk westenwinden, vanuit de Atlantische Oceaan. Lucht neemt de temperatuur aan
van het gebied waar zij overheen stroomt.
- De zeestromen
Deze transporteren zowel warmte als kou. Oceaanwater is het warms bij de evenaar en het
koudst bij de polen. Stromingen woorden vooral aangedreven door wind en zon. Deze
hebben op noordelijkhalfrond een afwijking naar rechts, op het zuidelijk halfrond naar links.
- Ligging van gebergten
Wind van zee wordt bij een berg gedwongen op te stijgen. Als de lucht verder over de berg
stroomt, gaat deze weer dalen en warmt op. De ene kant van de berg heeft daardoor een
andere temperatuur en neerslaghoeveelheid dan de andere kant: klimaatscheiding.
Plantengroei en klimaten
Tropisch regenwoudklimaat
Kenmerkt zich door hoge temperaturen tussen de 25 en 35 graden en hoge neerslagcijfers. Er valt
hier meer dan 3000mm neerslag per jaar. Planten kunnen hier uitstekend groeien. Planten leven hier
van hun eigen afval – het kappen van tropisch regenwoud betekent het einde van deze kringloop.
Savanneklimaat
1000-2000mm per jaar. Hier valt een aantal maanden geen neerslag. Het is er warm, maar door
minder neerslag, is het bos minder dicht. Het is een ideaal landschap voor dieren – olifanten,
leeuwen, antilopen, giraffes, neushoorns en zebra’s.
Steppeklimaat
Naar het noorden en zuiden vanaf de evenaar wordt het steeds droger (250-500mm per jaar). Hier
valt maar 3 of 4 maanden neerslag. Er groeien geen bomen, alleen gras en doornige struiken. In
Noord-Amerika heten ze prairies, in Zuid-Amerika pampas.
Woestijnklimaat
Hier valt minder dan 250 mm neerslag per jaar. Er kan hier ook geen gras groeien, hooguit wat
cactussen of pollen gras. Ongeveer 12% van het landoppervlakte van de aarde bestaat uit woestijn.
Je hebt hete woestijnen: Sahara en koude woestijnen: Gobi. De dagamplitude (verschil tussen de
hoogste en laagste temperatuur) is hier groot. Je hebt zandwoestijnen, rotswoestijnen,
grindwoestijnen en steenwoestijnen.
Gematigde zone: Middellandse Zeeklimaat
Het is hier gemiddeld niet kouder dan -3 graden. Het heeft warme, droge zomers en zachte winters
waarin ook neerslag valt.
Gematigde zone: zeeklimaat
Neerslag gedurende het hele jaar en gematigde temperaturen. In de zomer wordt het nooit extreem
warm, in de winter niet extreem koud. Invloed van de Noordzee is hiervoor verantwoordelijk. Er zijn
veel loofbossen (eik, beuk, els). Erg geschikt voor landbouw.
, Landklimaat
Zomers is het heel erg warm, ’s winters heel erg koud. Er is hier geen (matigende) invloed van de zee.
In de zomer is het minimaal 10 graden.
Polair klimaat
In de zomer ligt de temperatuur ook onder de 10 graden. Er kunnen hier alleen wat lage struikjes
groeien. De boomloze vlakte heet de toendra. De onderste laag van deze bodem is permanent
bevroren: permafrost.
Landschappen in Nederland
Zandlandschap
Beslaat 40 procent van het Nederlandse landschap en ligt globaal ten oosten van de lijn Bergen op
Zoom-Groningen. Het is een van de oudste bewoonde gebieden vanwege de hoge ligging.
Mensen woorden in een esdorp of brinkdorp bij elkaar. De boerderijen stonden rondom de es of
rondom het gemeenschappelijke dorpsplein, de brink.
De zandgronden waren onvruchtbaar, dus er was bemesting nodig – dit kwam van de schapen en
koeien.
Lösslandschap
Dit is het oudste cultuurlandschap van Nederland en ligt in Limburg.
Carboon: het gebied dat we nu Nederland noemen lag rond de evenaar
Krijt: er was een relatief warm klimaat en een hoge zeespiegel – Zuid-Limburg was een
ondiepe zee
Tertiair: er vond afwisselend opheffing en insnijding door de Maas plaats
Kwartair: er is in Zuid-Limburg löss neergelegd.
Aanwezigheid van löss wordt verklaard door het feit dat er vegetatie aanwezig was. De lösslaag in
Limburg is op de plateaus wel twintig meter dik en op de hellingen 2 tot 5 meter.
Löss is zeer geschikt voor landbouw.
Veenlandschap
Twee verschillende veenlandschappen: laagveenlandschap en hoogveenlandschap.
Vanaf de 10e eeuw werd het laagveengebied bewoond. Ze wilden dit gebied in gebruik nemen voor
akkerbouw, dus het moest ontwaterd worden.
Vanaf de 17e eeuw ging men de veengebieden systematisch ontginnen voor de turfwinning. In veel
laagveengebieden zijn tijdens stormen legakkers weggeslagen, waardoor de gebieden zijn veranderd
in plassen, zoals bijvoorbeeld de Loosdrechtse Plassen.
In de hoogveengebieden werd de turf aangestoken. Als het hoogveen was afgegraven, werd het
geschikt gemaakt voor landbouw. De gebeurde door de bolster te vermengen met de zandgrond
waardoor dalgrond ontstond.
Zeekleilandschap
Verdeeld over drie gebieden in Nederland: Zuidwest-Nederland (Zeeland en de Zuid-Hollandse
eilanden), Noord- en Noordwest-Nederland en de droogmakerijen.
Opwas: de aangroei van het land door sedimentatie tegen een bestaande dijk, kust of oever.
Droogmakerij: kenmerkt zich door twee ringdijken en een ringvaart.
