Belangrijk
Personen
Data FDG
Notities / voorbeelden
JUSTITIËLE ORGANISATIE
In deze cursus focussen we ons op de enge definitie van criminaliteit, namelijk elke handeling of niet-
handeling (zoals verzuim) dat wettelijk strafbaar is gesteld.
Strafrecht, en de handhaving ervan, zijn een afgeleide van het heersende politieke en
sociaaleconomische beleid.
HISTORISCHE EN ACTUELE ONTWIKKELINGEN BINNEN DE BELGISCHE
STRAFRECHTSBEDELING
BLIK OP DE GESCHIEDENIS VAN STRAFRECHTSBEDELING
STRAFRECHT EN HANDHAVING IN DE 14 E – 17 E EEUW
Groep van thuislozen en bedelaars groeiden → Interventie vereist
o Engeland - 1349: Strafbaarstelling van bedelarij en landloperij
o Frankrijk: Hardhandig optreden tegen huurlingen en thuislozen
▪ Die groepen = Potentieel crimineel → Gevaarlijk voor de maatschappij
▪ Doel: Toebrengen van fysiek leed
EIND 16E – BEGIN 17E EEW
‘Gedisciplineerde maatschappij’: Samenwerking tussen Kerk en Staat
Ten voordele van economische elite
INDUSTRIALISERING 17E EEUW:
Wrede straffen werken niet → Opsluiting1:
Amsterdam – 1596
o Rasphuis
▪ Bedelaars en jong veroordeelden
▪ Drie grondprincipes:
• Duur kan ingekort worden naargelang gedrag
• Arbeid verplicht
• Loon
Engeland – 1575
o House of Correction
▪ Zwervers en armen
▪ Initiatieven → ‘Workhouses’ (1704 – Ook opgericht voor bejaarden en kinderen)
Frankrijk – ‘Grote opsluiting’ → Asociale individuen uit maatschappij halen
Duitsland ‘Zuchthäuser’
1
Diende niet als straf, verwijst daarbij ook niet naar de gevangenisstraf!
1
,FDG
STRAFRECHT TIJDENS ANCIEN RÉGIME: KONING ALS BRON VAN RECHT 17 E – 18 E EEUW
Systeem gekenmerkt door:
o Criminaliteit = Aantasting van gezag van de Koning
o Straf = Autoriteit herstellen en afschrikking = VERGELDEND
▪ Publieke, wrede voorbeeldstraffen
Bv. Radbraken, onthoofding, maar ook boetes etc.
Rechter2:
o Grote macht → Beperkt door:
• De rede
• Gewoonterecht
• Wetten van de
Procedure = Inquisitoir
o Geheim – Schriftelijk – Niet-tegensprekelijk
o Openbare aanklager → Rechter
o Bewijslast → Rechter
*Preuves légales = Strikte bewijsreglementering, niet in de wet te vinden.
o Bewijslevering → Rechtbank
o Belangrijk → Bekentenis, dmv foltering
STRAFRECHT TIJDENS VERLICHTING: RATIONELE MENS EN MAGNA CHARTA
VERLICHTING: 18E EEUW
Veranderde sociaaleconomische context; zoals FR 1789, en meer kritiek op het Ancien Régime. Een
misdrijf wordt hier dan ook gezien als aantasting van de maatschappij in haar geheel. Het nieuwe
paradigma is dan ook rationeel denken en redeneren.
Kritiek van filosofen op Ancien Régime:
VOLTAIRE:
Kritiek op disproportie tussen straf – misdrijf
o Geen advocaat op proces
o Preuves légales …
Kritiek op gebruik van foltering
CHARLES DE MONTESQUIEU:
L’Esprit des Lois 1748
Mildere straffen
Rechters → ‘La bouche la loi’
Trias politica
JEAN JACQUES ROUSSEAU & JOHN LOCKE:
Sociaal contract → Burger staat stukje vrijheid af in ruil voor bescherming
Schending? Geeft overheid het recht op bestraffing!
2
Schout en schepenen, de lokale schepenbank.
2
,FDG
Door die Verlichtingsdenkers → Magna Charta = Recht op bestraffing
Legaliteitsbeginsel = Misdrijven en straf vastgelegd in de wet
Proportionaliteitsbeginsel = Straf in verhouding tot ernst van misdrijf
Subsidiariteitsbeginsel = Staat moet enkel optreden indien nodig
Magna Charta en de principes oefenden een sterke invloed uit op strafrechtstheorieën van penalisten in
de 2e helft van de 18e eeuw, zoals Beccaria, de Warville, etc.
BECCARIA:
Trattato dei delitti e delle pene 1764 = Grondslagen Klassiek Strafrecht
o Anoniem gepubliceerd
Pleitte voor:
o Gelijke toepassing van straffen
o Humanere straffen
o Straf als dienst tot nut van de gemeenschap
o Rechten van verdediging
▪ Tijd krijgen om voor te bereiden
▪ Rationeel bewijsrecht
▪ Etc.
Overige:
- Vaste straffen zonder individualisering waar schuldnotie centraal staat.
- Focus op vergelding, algemene preventie en bijzondere preventie (gevangenisstraf).
FRANSE REVOLUTIE: WORTELS VAN HET KLASSIEKE STRAFRECHT
De Franse omwenteling in 1789 zorgde voor een formele breuk met het Ancien Régime.
1789 – Déclaration des Droits de l’Homme → Grondrechten
o Grens tussen individuele vrijheid, en het recht van de staat om in te grijpen.
Ontstaan Strafwetboeken
Gericht op het institutionaliseren van de burgerlijke vrijheden, waaronder de drie principes. De
vrijheidsberoving krijgt als eerst vorm in deze codes:
1791 Code Lepeletier → Straf- en strafprocesrecht geregeld
o Schaft inquisitoir systeem af
o Voert jury in
1795 Code Merlin → Milde, vaste straffen (Geen minimum- en maximumstraffen)
1810 Code Pénal → Compromis tussen arbitraire van Ancien Régime en vaste straffen
o Rechter krijgt beoordelingsruimte door minimum- en maximumstraffen
o Wrede straffen opnieuw ingeschakeld
Belgische onafhankelijkheid in 1830 nam die code over en werd later herzien, wat resulteerde in het
vernieuwd strafwetboek 1867, dat vandaag de dag nog van toepas is.
3
,FDG
BELGISCHE GEVANGENISWEZEN IN DIE PERIODE
1) GENTSE TUCHTHUIS – VILAIN XIIII
Jean Jacques Philippe Vilain XIII was eerst burgemeester van Aalst. Daar was een stijging in bendes van
landlopers en bedelaars die een bedreiging vormden voor de openbare orde en veiligheid.
Hij voerde onderzoek uit naar de oorzaken van de bendevorming: Misdadigers = Leeglopers
Twee mogelijkheden ter aanpak:
o Beroepskorps
o Tuchthuis oprichten
▪ Stiel aanleren → Liefde voor arbeid
1771: Vilain XIII werd gevraagd het strafrechtssysteem te herzien, en hervormen.
Oorzaak criminaliteit = Ledigheid
Economische voordelen van arbeid en strikt dagritme
o Draagt ook bij aan verbetering, resocialisatie en reclassering.
o Dus: Luiheid als oorzaak, arbeid als oplossing.
Onderscheid tussen mannen en vrouwen
1783: Verval van het tuchthuis
Gevangenis als winstgevende onderneming → Winstmotief de bovenhand!
2) LIEVEN BAUWENS MET ARBEIDSRENDEMENT
Kreeg de vrije hand om het Gentse tuchthuis naar eigen inzicht te exploiteren. Sloot een contract af met
de overheid om goede, gevangene arbeiders over te brengen naar daar → Overbevolking!
Tijdens Hollands Bewind (1815 – 1830): Gevangenis hersteld
3) EDOUARD DUCPÉTIAUX EN HEROPVOEDING DOOR ISOLATIE EN MEDITATIE
In 1843 werd een Commissie naar de Leef- en Werkomstandigheden van arbeiders geïnstalleerd onder
leiding van Ducpétiaux.
Oorzaak criminaliteit = Leef- en werkomstandigheden van de verpauperde klasse
Oplossing: Individu aanpassen aan de maatschappij, dmv:
o Heropvoeding
o Bijbrengen van moraliteit
Echter in 1828 werd hij 15 maanden veroordeeld tot gevangenisstraf. Dit veranderde zijn zicht…
1830: Ducpétiaux werd Inspecteur-Generaal → Orde- en structuur brengen
Hervormingen → Moraliteit in gevangenissen verbeteren
o Ook gegevens van gedetineerden in register behouden
Dus: Moraliserende werking van gevangenisarbeid:
o Via onderricht, religieuze lectuur en arbeid…
= Integratieproces van morele waarden en normen
Kenmerken:
o Geen contact met medegevangenen
o Korte gevangenisstraf → Strenger regime
4
,FDG
Geïnspireerd door het Panoptisch concept van Bentham:
Controle en isolement → Basiselementen van het cellulair systeem
= Onder invloed van het Auburn stelsel, gekenmerkt door gemeenschappelijke arbeid, zo het
Pennsylvanische stelsel ingevoerd in 1844!
POSITIVISME: GEDETERMINEERDE MENS
Positivisme: 2e Helft 19e eeuw
Misdrijf als gevolg van causale factoren, want de mens heeft geen vrije keuze, de mens is een
gedetermineerd mens die een sociale gevaarlijkheid vormt. De focus op de dader, ipv de daad.
Vergelding: Zinloos, focus op bijzondere preventie en resocialisatie.
Positivisme legt de nadruk op de waarde van empirische gegevens. Hier wordt een misdrijf omschreven
als een maatschappelijk verschijnsel dat kan worden waargenomen, gemeten en aan onderzoek kan
onderworpen worden.
Ontstaan van nieuwe disciplines, zoals:
o Criminele statistiek
o Criminele sociologie
o Criminele profylaxe
Strafrecht = Instrument om criminele politiek te voeren en doelstellingen te bereiken:
- Preventie
- Resocialisatie
- Rehabilitatie
Gebaseerd op ontdekkingen van oa. Mendel, Comte, Darwin en Spencer ontstaan nieuwe
wetenschappen.
Ondersteunden de ontwikkeling van de criminologie
Kwamen gezamenlijk tot een nieuw mensbeeld → DE GEDETERMINEERDE MENS
o Geen vrije wil
o Gevaarsnotie
o Daardoor: Preventief optreden
Volgens hen:
o Misdrijf = Resultaat van reeks causale, interne of externe, factoren!
= Symptomen van een onderliggend probleem
o Nieuwe grondslag bij strafrechtelijke interventie → Sociaalgevaarlijkheid van delinquent
De focus wordt dan ook verschoven naar individuele preventie:
Vergelding = Zinloos
ITALIAANS ANTROPOLOGISCHE SCHOOL
Cesare Lombroso (1835 – 1909)
Geboren crimineel → Verband tussen geestelijke en fysische karakteristieken (anomalieën)
o Apart mensensoort → Kenmerken van primitieve mens
Nieuwe wetenschap → Criminele antropologie
(In België verdergezet door Louis Vervaeck)
5
, FDG
FRANSE MILIEUSCHOOL
Lacassagne – Manouvrier – Tarde
Criminaliteit als sociaal verschijnsel
BIOSOCIALE SCHOOL
= Synthese van de antropologische school en de milieuschool:
Criminaliteit als product van fysieke, individuele en sociale factoren.
SOCIAAL VERWEER: NEOKLASSIEKE BENADERING VAN HET STRAFRECHT
= Samenkomst van ideeën van de Verlichting, KSR en Positivisme
FIGUUR VAN ADOLPHE PRINS
Adolphe Prins: Directeur Gevangenisadministratie 1884.
Veel aandacht naar persoonlijkheid van delinquent
Slechts een ‘beperkte wilsvrijheid’ → Vooral lagere regionen
Rol rechter:
o Maatschappij beschermen
o Nagaan in welke mate delinquent een gevaar oplevert voor msp orde en veiligheid
= Eclecticisme van Prins → Driedubbele functie:
- Vergelding
- Afschrikking
- Resocialisatie
o Realisatie dmv beveiligingsmaatregelen
INVLOED VAN ADOLPHE PRINS OP WETGEVING
*Tot stand gekomen door: Minister van Justitie Lejeune, Renkin, Carton de Wiart en Vandervelde
WET VAN 31 MEI 1888 OP DE VOORWAARDELIJKE VEROORDELING EN VOORWAARDELIJKE
INVRIJHEIDSSTELLING
Later:
o Probatiewet van 29 juni 11964
o Wet van 17 mei 2005 op voorwaardelijke invrijheidsstelling
WET VAN 27 NOVEMBER 1891 TER BETEUGELING VAN DE LANDLOPERIJ EN BEDELARIJ
= Een veiligheidsmaatregel van preventieve aard ter beveiliging van de openbare orde.
DE WET VAN 12 MEI 1912 OP KINDERBESCHERMING
Via Minister Lejeune, met het KB 15 Maart 1894:
o Oprichting Koninklijke Commissie der Beschermingscomité
o Idee van aparte kinderrechtbank
Later
o Jeugdbeschermingswet van 8 April 1965
6