Ontwikkelingsstoornissen
Major/Minor ontwikkelingspsychologie
Jaar 2/3
Blok 4
Tilburg University
Bachelor Psychologie
Geschreven: Collegejaar 2025/2026
1
,Inhoud
Hoorcollege 1 - Inleiding Psychopathologie ............................................................................... 3
Hoofdstuk 1: Intro psychopathologie ..................................................................................... 9
Hoofdstuk 2: Ontwikkelingspsychopathologisch perspectief............................................... 11
Hoofdstuk 3: Biologische en omgevingscontext .................................................................. 13
Hoorcollege 2- Onderzoek en classificatie ............................................................................... 15
Hoofdstuk 4: Onderzoek: rol en methoden.......................................................................... 21
Hoofdstuk 5: Classificatie, assessment en interventie ......................................................... 23
Hoorcollege 3 - Systeem therapie ............................................................................................ 24
Hoorcollege 4: Angststoornissen .............................................................................................. 29
Hoofdstuk 6: Angst- en obsessief-compulsieve stoornissen ................................................ 36
Hoofdstuk 7: Trauma- en stressgerelateerde stoornissen ................................................... 39
Hoorcollege 5: Dyslexie ............................................................................................................ 43
Hoofdstuk 11: Communicatie- en leerstoornissen ............................................................... 46
Hoorcollege 6: gedragsstoornissen .......................................................................................... 51
Hoofdstuk 9: Gedragsproblemen ......................................................................................... 54
Hoorcollege 7: intellectuele ontwikkelingsstoornissen ............................................................ 61
Hoofdstuk 12: Verstandelijke beperking .............................................................................. 63
Hoorcollege 8: eetstoornissen.................................................................................................. 68
Hoofdstuk 14: Stoornissen in basisfuncties.......................................................................... 74
Hoorcollege 9: Stemmingsstoornissen ..................................................................................... 80
Hoofdstuk 8: Stemmingsstoornissen .................................................................................... 85
Hoorcollege 10: Neurodegeneratieve aandoeningen .............................................................. 91
Artikel: Hugo & Canguli (2014) ............................................................................................. 99
Hoorcollege 11: autisme en ADHD ......................................................................................... 102
Hoofdstuk 10: ADHD........................................................................................................... 106
Hoofdstuk 13: autisme en schrizofrenie............................................................................. 110
2
,Hoorcollege 1 - Inleiding Psychopathologie
Mentale gezondheidsproblemen komen zeer vaak voor:
• Ongeveer 50% van de mensen krijgt er ooit mee te maken (30% in een studie in 2013)
• Ontwikkelingsstoornissen komen voor bij ongeveer 15–20% van kinderen
Prevalentie betekent het voorkomen van een probleem binnen een populatie op een bepaald
moment. De American Psychological Association speelt een belangrijke rol in het vaststellen
van richtlijnen en definities binnen de psychologie.
• Ontwikkelingsstoornissen zijn geen kwestie van “wel of geen stoornis”
• Gedrag ligt op een continuüm van normaal tot afwijkend
• Iedereen bevindt zich ergens op deze schaal
Hoewel diagnoses vaak categorisch zijn (je hebt een stoornis of niet), toont onderzoek dat
een dimensionele benadering realistischer is.
Leeftijd is een cruciale factor bij het beoordelen van gedrag.
• Wat normaal is, hangt af van de ontwikkelingsfase
• Hetzelfde gedrag kan op de ene leeftijd normaal zijn en op een andere leeftijd
problematisch
Daarnaast verschilt het ontstaan van stoornissen:
• Vroege stoornissen (zoals autisme) hebben vaak een biologische basis
• Latere stoornissen (zoals eetstoornissen) worden vaker beïnvloed door
omgevingsfactoren
Hoe eerder een stoornis begint, hoe ernstiger en moeilijker behandelbaar deze vaak
is.
Stoornissen volgen typische ontwikkelingsfasen:
• 0–6 jaar: communicatiestoornissen (zoals ASS) en intellectuele beperkingen
• 6–12 jaar: leerstoornissen en ADHD
• 12–18 jaar: gedragsstoornissen, schizofrenie, middelengebruik en eetstoornissen
Het principe van growing into deficits beschrijft dat problemen vaak al vroeg aanwezig zijn,
maar pas later zichtbaar worden. Dit komt doordat de omgeving steeds hogere eisen stelt en
het kind dan niet meer kan compenseren. Dit verklaart waarom diagnoses soms pas laat
worden gesteld, terwijl de kwetsbaarheid al eerder aanwezig was. Er bestaan duidelijke
verschillen tussen jongens en meisjes in ontwikkelingsstoornissen:
• Jongens: vaker externaliserende problemen, gedrag is zichtbaar (bijv. agressie,
hyperactiviteit)
• Meisjes: vaker internaliserende problemen, problemen spelen zich meer intern af
(bijv. angst, depressie)
Er is ook sprake van diagnostische bias: veel onderzoek is gebaseerd op jongens, meisjes
worden daardoor vaker onder gediagnosticeerd en symptomen kunnen zich anders uiten bij
meisjes. De prevalentie van ontwikkelingsstoornissen wordt mede beïnvloed door
maatschappelijke veranderingen. Een belangrijk voorbeeld is medische vooruitgang:
• meer premature (te vroeg geboren) kinderen overleven
• prematuriteit gaat gepaard met een verhoogde neurobiologische kwetsbaarheid
Dus meer kinderen hebben een verhoogd risico op ontwikkelingsproblemen, maar
kwetsbaarheid leidt niet automatisch tot problemen, het maakt iemand gevoeliger voor
stressoren in de omgeving. Beschermende factoren, zoals een stabiele omgeving en
veerkracht, spelen daarom een belangrijke rol in het voorkomen van problemen.
3
, Het belangrijkste criterium om in de praktijk te beoordelen of gedrag problematisch is:
leeftijd/ ontwikkelingsniveau. Daarnaast moet je rekening houden met:
• context (situatie waarin gedrag voorkomt)
• cultuur (normen verschillen per samenleving)
• tijdsgeest (normen veranderen door de tijd)
• geslacht (verschillende verwachtingen en expressies)
Gedrag kan alleen beoordeeld worden binnen zijn context, los van context kun je niet
bepalen of iets “afwijkend” is. Ontwikkeling is dynamisch: gedrag verandert in functie van
ervaringen en context.
Binnen de theorie worden vijf mogelijke ontwikkelingspaden onderscheiden:
1. Een stabiel adaptief pad: jongeren blijven zich goed aanpassen, ondanks stress of
risicofactoren.
2. Een slecht begin met positieve wending: jongeren starten met problemen maar
ontwikkelen zich beter door beschermende factoren, zoals steun van een leerkracht.
3. Een vergelijkbaar herstelpad: negatieve start, gevolgd door positieve ontwikkeling.
4. Een negatieve wending: jongeren functioneren aanvankelijk goed, maar gaan door
een ingrijpende gebeurtenis (bijvoorbeeld verlies) achteruit. Hierbij kan een
sneeuwbaleffect ontstaan waarbij problemen elkaar versterken.
5. Een tijdelijke dip: de grootste groep jongeren ervaart een korte periode van minder
goed functioneren, vaak gepaard met licht antisociaal gedrag. Dit wordt gezien als
een normale fase in de adolescentie.
Onderzoek van Rolf Loeber laat zien dat de werkelijkheid complexer is dan theoretische
modellen suggereren. Er worden verschillende groepen onderscheiden:
• Jongeren zonder delinquent gedrag.
• Jongeren met tijdelijk antisociaal gedrag (zoals beschreven in de theorie van Terrie
Moffitt).
• Jongeren die vroeg beginnen met probleemgedrag maar hiermee stoppen.
• Een kleine groep ‘serious persisters’ die langdurig antisociaal gedrag vertonen.
Deze laatste groep heeft het grootste risico op ernstige problemen, zoals een antisociale
persoonlijkheidsstoornis. Problemen kunnen zich op twee manieren voortzetten:
• Homotypische continuïteit: hetzelfde probleem blijft bestaan over de tijd.
Bijvoorbeeld een angststoornis die aanhoudt.
• Heterotypische continuïteit: het probleem verandert van vorm, maar de
onderliggende kwetsbaarheid blijft. Bijvoorbeeld gedragsproblemen in de kindertijd
die later overgaan in depressieve klachten.
Symptomen kunnen veranderen, terwijl de kern van het probleem aanwezig blijft. Dit is
belangrijk voor diagnostiek: men moet verder kijken dan alleen het huidige gedrag.
Er zijn twee belangrijke processen die problemen in stand houden of versterken:
1. Cumulatieve processen: problemen stapelen zich op en versterken elkaar. Kleine
moeilijkheden kunnen uitgroeien tot grotere problemen. Dit wordt ook wel een
sneeuwbaleffect genoemd.
2. Repetitieve processen: problemen houden zichzelf in stand via een vicieuze cirkel.
Deze processen zijn transdiagnostisch
4
Major/Minor ontwikkelingspsychologie
Jaar 2/3
Blok 4
Tilburg University
Bachelor Psychologie
Geschreven: Collegejaar 2025/2026
1
,Inhoud
Hoorcollege 1 - Inleiding Psychopathologie ............................................................................... 3
Hoofdstuk 1: Intro psychopathologie ..................................................................................... 9
Hoofdstuk 2: Ontwikkelingspsychopathologisch perspectief............................................... 11
Hoofdstuk 3: Biologische en omgevingscontext .................................................................. 13
Hoorcollege 2- Onderzoek en classificatie ............................................................................... 15
Hoofdstuk 4: Onderzoek: rol en methoden.......................................................................... 21
Hoofdstuk 5: Classificatie, assessment en interventie ......................................................... 23
Hoorcollege 3 - Systeem therapie ............................................................................................ 24
Hoorcollege 4: Angststoornissen .............................................................................................. 29
Hoofdstuk 6: Angst- en obsessief-compulsieve stoornissen ................................................ 36
Hoofdstuk 7: Trauma- en stressgerelateerde stoornissen ................................................... 39
Hoorcollege 5: Dyslexie ............................................................................................................ 43
Hoofdstuk 11: Communicatie- en leerstoornissen ............................................................... 46
Hoorcollege 6: gedragsstoornissen .......................................................................................... 51
Hoofdstuk 9: Gedragsproblemen ......................................................................................... 54
Hoorcollege 7: intellectuele ontwikkelingsstoornissen ............................................................ 61
Hoofdstuk 12: Verstandelijke beperking .............................................................................. 63
Hoorcollege 8: eetstoornissen.................................................................................................. 68
Hoofdstuk 14: Stoornissen in basisfuncties.......................................................................... 74
Hoorcollege 9: Stemmingsstoornissen ..................................................................................... 80
Hoofdstuk 8: Stemmingsstoornissen .................................................................................... 85
Hoorcollege 10: Neurodegeneratieve aandoeningen .............................................................. 91
Artikel: Hugo & Canguli (2014) ............................................................................................. 99
Hoorcollege 11: autisme en ADHD ......................................................................................... 102
Hoofdstuk 10: ADHD........................................................................................................... 106
Hoofdstuk 13: autisme en schrizofrenie............................................................................. 110
2
,Hoorcollege 1 - Inleiding Psychopathologie
Mentale gezondheidsproblemen komen zeer vaak voor:
• Ongeveer 50% van de mensen krijgt er ooit mee te maken (30% in een studie in 2013)
• Ontwikkelingsstoornissen komen voor bij ongeveer 15–20% van kinderen
Prevalentie betekent het voorkomen van een probleem binnen een populatie op een bepaald
moment. De American Psychological Association speelt een belangrijke rol in het vaststellen
van richtlijnen en definities binnen de psychologie.
• Ontwikkelingsstoornissen zijn geen kwestie van “wel of geen stoornis”
• Gedrag ligt op een continuüm van normaal tot afwijkend
• Iedereen bevindt zich ergens op deze schaal
Hoewel diagnoses vaak categorisch zijn (je hebt een stoornis of niet), toont onderzoek dat
een dimensionele benadering realistischer is.
Leeftijd is een cruciale factor bij het beoordelen van gedrag.
• Wat normaal is, hangt af van de ontwikkelingsfase
• Hetzelfde gedrag kan op de ene leeftijd normaal zijn en op een andere leeftijd
problematisch
Daarnaast verschilt het ontstaan van stoornissen:
• Vroege stoornissen (zoals autisme) hebben vaak een biologische basis
• Latere stoornissen (zoals eetstoornissen) worden vaker beïnvloed door
omgevingsfactoren
Hoe eerder een stoornis begint, hoe ernstiger en moeilijker behandelbaar deze vaak
is.
Stoornissen volgen typische ontwikkelingsfasen:
• 0–6 jaar: communicatiestoornissen (zoals ASS) en intellectuele beperkingen
• 6–12 jaar: leerstoornissen en ADHD
• 12–18 jaar: gedragsstoornissen, schizofrenie, middelengebruik en eetstoornissen
Het principe van growing into deficits beschrijft dat problemen vaak al vroeg aanwezig zijn,
maar pas later zichtbaar worden. Dit komt doordat de omgeving steeds hogere eisen stelt en
het kind dan niet meer kan compenseren. Dit verklaart waarom diagnoses soms pas laat
worden gesteld, terwijl de kwetsbaarheid al eerder aanwezig was. Er bestaan duidelijke
verschillen tussen jongens en meisjes in ontwikkelingsstoornissen:
• Jongens: vaker externaliserende problemen, gedrag is zichtbaar (bijv. agressie,
hyperactiviteit)
• Meisjes: vaker internaliserende problemen, problemen spelen zich meer intern af
(bijv. angst, depressie)
Er is ook sprake van diagnostische bias: veel onderzoek is gebaseerd op jongens, meisjes
worden daardoor vaker onder gediagnosticeerd en symptomen kunnen zich anders uiten bij
meisjes. De prevalentie van ontwikkelingsstoornissen wordt mede beïnvloed door
maatschappelijke veranderingen. Een belangrijk voorbeeld is medische vooruitgang:
• meer premature (te vroeg geboren) kinderen overleven
• prematuriteit gaat gepaard met een verhoogde neurobiologische kwetsbaarheid
Dus meer kinderen hebben een verhoogd risico op ontwikkelingsproblemen, maar
kwetsbaarheid leidt niet automatisch tot problemen, het maakt iemand gevoeliger voor
stressoren in de omgeving. Beschermende factoren, zoals een stabiele omgeving en
veerkracht, spelen daarom een belangrijke rol in het voorkomen van problemen.
3
, Het belangrijkste criterium om in de praktijk te beoordelen of gedrag problematisch is:
leeftijd/ ontwikkelingsniveau. Daarnaast moet je rekening houden met:
• context (situatie waarin gedrag voorkomt)
• cultuur (normen verschillen per samenleving)
• tijdsgeest (normen veranderen door de tijd)
• geslacht (verschillende verwachtingen en expressies)
Gedrag kan alleen beoordeeld worden binnen zijn context, los van context kun je niet
bepalen of iets “afwijkend” is. Ontwikkeling is dynamisch: gedrag verandert in functie van
ervaringen en context.
Binnen de theorie worden vijf mogelijke ontwikkelingspaden onderscheiden:
1. Een stabiel adaptief pad: jongeren blijven zich goed aanpassen, ondanks stress of
risicofactoren.
2. Een slecht begin met positieve wending: jongeren starten met problemen maar
ontwikkelen zich beter door beschermende factoren, zoals steun van een leerkracht.
3. Een vergelijkbaar herstelpad: negatieve start, gevolgd door positieve ontwikkeling.
4. Een negatieve wending: jongeren functioneren aanvankelijk goed, maar gaan door
een ingrijpende gebeurtenis (bijvoorbeeld verlies) achteruit. Hierbij kan een
sneeuwbaleffect ontstaan waarbij problemen elkaar versterken.
5. Een tijdelijke dip: de grootste groep jongeren ervaart een korte periode van minder
goed functioneren, vaak gepaard met licht antisociaal gedrag. Dit wordt gezien als
een normale fase in de adolescentie.
Onderzoek van Rolf Loeber laat zien dat de werkelijkheid complexer is dan theoretische
modellen suggereren. Er worden verschillende groepen onderscheiden:
• Jongeren zonder delinquent gedrag.
• Jongeren met tijdelijk antisociaal gedrag (zoals beschreven in de theorie van Terrie
Moffitt).
• Jongeren die vroeg beginnen met probleemgedrag maar hiermee stoppen.
• Een kleine groep ‘serious persisters’ die langdurig antisociaal gedrag vertonen.
Deze laatste groep heeft het grootste risico op ernstige problemen, zoals een antisociale
persoonlijkheidsstoornis. Problemen kunnen zich op twee manieren voortzetten:
• Homotypische continuïteit: hetzelfde probleem blijft bestaan over de tijd.
Bijvoorbeeld een angststoornis die aanhoudt.
• Heterotypische continuïteit: het probleem verandert van vorm, maar de
onderliggende kwetsbaarheid blijft. Bijvoorbeeld gedragsproblemen in de kindertijd
die later overgaan in depressieve klachten.
Symptomen kunnen veranderen, terwijl de kern van het probleem aanwezig blijft. Dit is
belangrijk voor diagnostiek: men moet verder kijken dan alleen het huidige gedrag.
Er zijn twee belangrijke processen die problemen in stand houden of versterken:
1. Cumulatieve processen: problemen stapelen zich op en versterken elkaar. Kleine
moeilijkheden kunnen uitgroeien tot grotere problemen. Dit wordt ook wel een
sneeuwbaleffect genoemd.
2. Repetitieve processen: problemen houden zichzelf in stand via een vicieuze cirkel.
Deze processen zijn transdiagnostisch
4
